ഇഹ രാജാ ഭവന്തം വാ കച്ചിദ് ഗേയകലാവിദമ് । രക്തകണ്ഠം മാനയതി രാഗവാന് ഇവ കോകിലമ്
ഇവിടെ രാജാവ്, ഗാനകലയിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ള, രസമുള്ള സ്വരമുള്ള നിന്നെ, പ്രേമികൻ കുയിലിനെ ആദരിക്കുന്നതുപോലെ ആദരിക്കുമോ?
ആപൂരയതി വാ കച്ചിദ് ഗൃഹവസ്ത്രാശനാര്പണൈഃ । മധുസ് തമാലവിടപം ഫലപത്ത്രരസൈര് ഇവ
ഇവിടെ ആരെങ്കിലും വീട്ടുവസ്ത്രവും ഭക്ഷണവും നൽകി നിന്നെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തുന്നുണ്ടോ? തേൻചീറ്റകൾ തമാലവൃക്ഷത്തെ പഴവും ഇലയുടെ രസവും നിറയ്ക്കുന്നതുപോലെ.
ദര്ശനേന തവാദ്യാഹം പരാം നിര്വൃതിമ് ആഗതഃ । പദ്മസ് സൂര്യോദയേനേവ ചന്ദ്രോദയ ഇവോദധിഃ
ഇന്ന് നിന്നെ കണ്ടതുകൊണ്ട് ഞാൻ അത്യന്തം സന്തോഷം അനുഭവിച്ചു. സൂര്യോദയത്തിൽ താമരയ്ക്ക് ഉണ്ടാകുന്ന സന്തോഷംപോലും, ചന്ദ്രോദയത്തിൽ സമുദ്രത്തിന് ഉണ്ടാകുന്ന സന്തോഷംപോലും.
ആനന്ദാനാമ് അശേഷാണാം ലാഭാനാം മഹതാമ് അപി । വിശ്രാമാണാമ് അനന്താനാം സീമാന്തോ ബന്ധുദര്ശനമ്
സുഖങ്ങളുടെ അറ്റമില്ലാത്ത സമ്പാദ്യങ്ങളുടെയും മഹത്തായ ലഭ്യങ്ങളുടെയും അനന്തമായ വിശ്രമങ്ങളുടെയും അതിരാണ് സ്നേഹിതനെ കാണുന്നത്.
ശ്വപചേ പ്രവദത്യ് ഏവം രാജാ താവത് തയാ തയാ । ചകാര തത്കാലജയാ ചേഷ്ടയൈവാവധീരണമ്
രാജാവ് അങ്ങനെ ആ ചണ്ഡാളനോടു സംസാരിക്കുമ്പോൾ, അവൾ ഉടൻ തന്നെ കൈയൊതുക്കിലൂടെ അവഗണന പ്രകടിപ്പിച്ചു.
താവദ് വാതായനഗതാഃ കാന്താഃ പ്രകൃതയസ് തഥാ । ശ്വപചോ ഽയമ് ഇതി ജ്ഞാത്വാ മ്ലാനതാമ് അലമ് ആയയുഃ
അവിടെ, ജനാലക്കരയിൽ നിന്നിരുന്ന സ്ത്രികളും അനുചരികളും 'ഇവൻ ചണ്ഡാളനാണ്' എന്ന് മനസ്സിലാക്കി, മുഴുവൻ മനസ്സും ക്ഷീണിച്ചു.
പദ്മാസ് തുഷാരവൃഷ്ട്യേവ ഗ്രാമാസ് സാവഗ്രഹാ ഇവ । ദാവവന്ത ഇവാദ്രീന്ദ്രാ നാഗരാ ന വിരേജിരേ
തുഷാരമഴയിൽ കുളിർന്ന താമരകൾ പോലെ, ദുരന്തം പിടിച്ച ഗ്രാമങ്ങൾ പോലെ, കാട്ടുതീയിൽ ചുട്ടുപോയ മലകൾ പോലെ, നഗരങ്ങൾക്കും തിളക്കം നഷ്ടമായി.
നൃപോ ഽവധീരയാമ് ആസ സ താം സ്വജനസങ്കഥാമ് । വൃക്ഷാഗ്രഗതമാര്ജാരഫേക്കാരം മൃഗരാഡ് ഇവ
രാജാവിന്റെ ജനങ്ങള് തമ്മിലുള്ള ആ സംസാരങ്ങള് അവന് ശ്രദ്ധിച്ചില്ല; മരത്തിന്റെ മുകളിലിരുന്ന് പുള്ളിപ്പൂച്ച പിറകുവിളിക്കുന്നതിനെ ഒരു സിംഹം എങ്ങനെ അവഗണിക്കുമോ അതുപോലെ.
സത്വരം പ്രവിവേശാന്തഃപുരമ് ആമ്ലാനമാനവമ് । രാജഹംസ ഇവാവര്ഷസീദത്സരസിജം സരഃ
അവന് വേഗത്തില് അകത്തുള്ള മന്ദിരത്തിലേക്ക് കടന്നു; അവന്റെ അഭിമാനം ഉണങ്ങിപ്പോയിരുന്നതു പോലെ, വരള്ച്ചയാല് ഉണങ്ങിയ താമരക്കുളത്തിലേക്ക് രാജഹംസ എത്തുന്നതുപോലെയായിരുന്നു.
സര്വാവയവവിശ്രാന്താം മ്ലാനതാമ് അലമ് ആയയൌ । ജാനുസ്തമ്ഭാന്തരമഹാരന്ധ്രസ്ഥാഗ്നിര് ഇവ ദ്രുമഃ
അവന്റെ ശരീരത്തിലെ എല്ലാ അവയവങ്ങളിലും തളര്ച്ചയും ക്ഷീണവും നിറഞ്ഞു; കിഴിവ് വന്ന്, വേരിന്റെ അകത്തുള്ള വലിയ പൊക്കിലൊളിഞ്ഞു കത്തുന്ന തീയുള്ള വൃക്ഷംപോലെയായിരുന്നു അവന്റെ അവസ്ഥ.
തത്രാപശ്യദ് അസൌ സര്വം വിഷണ്ണവദനം ജനമ് । ജാലം കുങ്കുമപുഷ്പാണാം ഭുക്തമൂലമ് ഇവാഖുനാ
അവിടെ അവന് കണ്ടത് എല്ലാവരും വിഷണ്ണമായ മുഖങ്ങളോടെയുള്ള ജനങ്ങളായിരുന്നു; എലിക്കു് വേരുകള് തിന്നുപോയ കുങ്കുമപ്പൂക്കളുടെ കൂട്ടംപോലെയായിരുന്നു അവരുടെ അവസ്ഥ.
മന്ത്രിണോ നാഗരാ നാര്യസ് തതസ് തേ തം മഹീപതിമ് । നാസ്പ്രാക്ഷുര് അപി തിഷ്ഠന്തം ഗൃഹ ഏവ ശവം യഥാ
അവിടത്തെ മന്ത്രിമാരും നഗരവാസികളും സ്ത്രീകളും ആ രാജാവിനോട്, വീട്ടിൽ കിടക്കുന്ന ശവത്തോട് ആരും സംസാരിക്കാത്തതുപോലെ, ഒന്നും പറയാതെ അവനെ അവിടെ തന്നെ അവഗണിച്ചു നിന്നു.
ഭൃത്യാശ് ചാകൃതസത്കാരം ദൂര ഏവ തമ് അത്യജന് । ദുഃഖയുക്താ ഘനസ്നേഹാ അപി ബാലശവം യഥാ
അവന്റെ ഭൃത്യന്മാർക്കും വലിയ സ്നേഹമുണ്ടായിരുന്നെങ്കിലും, അവർക്ക് ദു:ഖം തോന്നിയിട്ടും, ഒരു കുഞ്ഞിന്റെ ശവത്തോട് ആളുകൾ എങ്ങനെ അകലം പാലിക്കുമോ അതുപോലെ, അവനെ ആദരിക്കാതെ ദൂരത്ത് നിന്നു.
അനാനന്ദമുഖം ശ്യാമശരീരം ശ്രീവിവര്ജിതമ് । ദഗ്ധം സ്ഥലമ് ഇവൈനം തേ ബഹ്വ് അമന്യന്ത നാകുലാഃ
ആ രാജാവിന്റെ സന്തോഷം ഇല്ലാത്ത മുഖവും കറുത്ത ശരീരവും ആകർഷണശൂന്യമായ രൂപവും കണ്ടവർ, ഒരു കത്തിയ നിലം കാണുന്നവരെപ്പോലെ, അവനോട് യാതൊരു കരുണയും കാണിച്ചില്ല.
ധൂമായമാനദേഹസ്യ പരിതാപദശാവതീ । നാഢൌകതാസ്യ ജനതാ പാര്ശ്വമ് അഗ്നിഗിരേര് ഇവ
പുകപടർന്ന ശരീരമുള്ള അവനെ കാണുമ്പോൾ ജനങ്ങൾക്കു ദു:ഖം തോന്നി; കത്തുന്ന പർവതത്തിന്റെ അരികിൽ പോകാൻ ആളുകൾ ഭയപ്പെടുന്നതുപോലെ, അവന്റെ അടുത്തേക്ക് ആരും സമീപിച്ചില്ല.
മന്ദോത്സാഹസമുദ്ഭൂതാസ് തന്വ്യസ് സങ്ഘാതവര്ജിതാഃ । ഏതദാജ്ഞാഃ പരം പ്രാപുര് ഭസ്മനീവാമ്ബുവിപ്രുഷഃ
അല്പമായ ഉത്സാഹത്തിൽ നിന്നു പുറപ്പെട്ട ആ ആജ്ഞകൾക്ക് യാതൊരു ബലവും ഇല്ലാതിരുന്നതിനാൽ, ചൂടുള്ള ചാരത്തിൽ വെള്ളത്തിന്റെ തുള്ളികൾ പോലെ, അവ പൂർണ്ണമായും അപ്രത്യക്ഷമായി.
ക്രൂരകര്മകരാകാരാത് സങ്ഗതോ ഽശുഭദായിനഃ । തസ്മാദ് വിശേഷേണ ജനാ രാക്ഷസാദ് ഇവ ദുദ്രുവുഃ
കഠിനമായ പ്രവൃത്തികളും ദുഷ്ടരുടെ കൂട്ടവും കാരണം, ജനങ്ങൾ അവനെ ഒരു രാക്ഷസനെ കാണുമ്പോലെ ഭയന്ന് വിട്ടോടി.
ഏക ഏവ ബഭൂവാസൌ ജനമധ്യഗതോ ഽപി സന് । അര്ഥാദിഗുണനിര്മുക്തഃ പരദേശ ഇവാധ്വഗഃ
സമ്പത്ത് പോലുള്ള ഗുണങ്ങൾ ഒന്നുമില്ലാതെ, ആളുകളുടെ ഇടയിൽ നിന്നിരുന്നിട്ടും, അവൻ ഒറ്റയ്ക്കായി മാറി; അന്യദേശത്തുള്ള ഒരു യാത്രക്കാരനെപ്പോലെ.
ഭൃശമ് ആരടതേ ഽപ്യ് അസ്മൈ നാലാപം നാഗരാ ദദുഃ । മുക്താജാലയുതായാപി കീചകായാധ്വഗാ ഇവ
അവൻ വലിയ ശബ്ദത്തിൽ വിളിച്ചാലും, നഗരവാസികൾ ഒരുവാക്കും പറഞ്ഞില്ല; മുത്ത് മാല ധരിച്ച കിച്ചകയെ യാത്രക്കാർ ഒഴിവാക്കുന്നതുപോലെ.
അഥ സര്വേ വയം ദീര്ഘം കാലം ശ്വപചദൂഷിതാഃ । പ്രായശ്ചിത്തൈര് ന ശുദ്ധാസ് സ്മഃ പ്രവിശാമോ ഹുതാശനമ്
അങ്ങനെ, നമ്മളൊക്കെയും ദീർഘകാലം ശവം സ്പർശിച്ചതിനാൽ മലിനരായി, പ്രായശ്ചിത്തങ്ങൾ ചെയ്തിട്ടും ശുദ്ധരാകാതെ, 'നാം അഗ്നിയിലേക്കു ചാടാം' എന്ന് തീരുമാനിച്ചു.
ഇതി നിര്ണീയ നഗരേ നാഗരാ മന്ത്രിണസ് തഥാ । അഭിതോ ജ്വലയാമ് ആസുശ് ചിതാശ് ശതസഹസ്രശഃ
ഇങ്ങനെ തീരുമാനിച്ച ശേഷം നഗരത്തിലെ ജനങ്ങളും മന്ത്രിമാരും ചുറ്റും നൂറുകണക്കിന് ചിതകൾ കത്തിച്ചു.
ജ്വലിതാസ്വ് അഭിതസ് താസു താരകാസ്വ് ഇവ ഖേ തദാ । ബഭൂവ നഗരം സര്വമ് ആക്രന്ദപരമാനവമ്
അവ ചിതകൾ എല്ലായിടത്തും കത്തുമ്പോൾ, ആ നഗരം മുഴുവൻ കരയലും വിലാപവും നിറഞ്ഞു; ആകാശം നക്ഷത്രങ്ങൾ കൊണ്ട് നിറയുന്നതുപോലെ.
കരുണാരാവമുഖരൈഃ കലത്രൈര് ബാഷ്പവര്ഷിഭിഃ । അവഷ്ടബ്ധജ്വലത്കുണ്ഡപാതസജ്ജജനവ്രജമ്
കണ്ണീരൊഴുക്കി കരയുന്ന ഭാര്യമാരുടെയും, ജ്വലിക്കുന്ന ചിതയിലേക്ക് ചാടാൻ തയ്യാറായി ചേർന്നിരിക്കുന്ന ജനക്കൂട്ടങ്ങളുടെയും വിലാപം മുഴുവൻ നഗരവും നിറഞ്ഞു.
അഗ്നികുണ്ഡപ്രവിഷ്ടാനാം മന്ത്രിണാം ഭൃത്യരോദനൈഃ । ക്രന്ദദ്രഥ്യം ധ്വനദ്ഗര്തമ് അരണ്യമ് ഇവ മാരുതൈഃ
മന്ത്രിമാര് അഗ്നികുണ്ട് കടന്നപ്പോള് ഭൃത്യന്മാരുടെ കരച്ചില് തെരുവുകള് മുഴുവന് മുഴങ്ങിച്ചു, കാറ്റ് കാട്ടില് മുഴങ്ങുന്ന പോലെ.
ചിതിദീപിതവിപ്രേന്ദ്രമാംസമാംസലഗന്ധയാ । ജാതനീഹാരമ് ഉത്പാതവാത്യയാവകരൈര് ധുതൈഃ
ചിതയില് കത്തുന്ന ബ്രാഹ്മണരുടെ മാംസത്തിന്റെ വാസന എല്ലായിടത്തും പടര്ന്നു, ദുരന്തത്തിന്റെ കാറ്റ് ചിതാഭസ്മം പറത്തിക്കൊണ്ടിരുന്നു.
വാതദീര്ഘവസാഗന്ധധൂതാനീതഖഗോമ്ഭിതൈഃ । അന്ത്രൈര് വ്യോമഗതൈശ് ഛന്നം ഭാസ്കരം ജലദൈര് ഇവ
കാറ്റ് കൊണ്ടു നീങ്ങിയ കത്തിയ മേദസ്സിന്റെ ദുർഗന്ധം വായുവിൽ നിറഞ്ഞു, ആകാശത്ത് പറക്കുന്ന പക്ഷികൾ ആന്ത്രങ്ങൾ കൊണ്ടു വന്നു, അതുകൊണ്ട് സൂര്യൻ മേഘം പോലെ മറഞ്ഞുപോയി.
വാതോദ്ധൂതചിതാവഹ്നിപ്രജ്വലത്പുരമണ്ഡലമ് । ഉഡ്ഡീനാഗ്നികണവ്രാതതാരാക്രാന്തദിഗന്തരമ്
കാറ്റ് വീശിയ ചിതാഗ്നിയിൽ നഗരം മുഴുവൻ ജ്വലിച്ചു, ആകാശത്തിന്റെ ദിക്കുകൾ തീക്കണികൾ പറന്നു നിറഞ്ഞതോടെ നക്ഷത്രങ്ങൾ പോലെ തിളങ്ങി.
പ്രമത്തതസ്കരം ക്രന്ദദ്ബാലകാന്തകുമാരകമ് । സന്ത്രസ്തനാഗരാപാസ്തജീവിതാസ്ഥമ് അസംസ്ഥിതി
മദ്യപനായ കള്ളന്മാർ, കരയുന്ന കുഞ്ഞുങ്ങളും യുവാക്കളും, ഭയപ്പെട്ട നഗരവാസികൾ ജീവൻ ഉപേക്ഷിച്ച് ഓടിപ്പോകുന്നത് — എല്ലാം അസ്ഥിരമായ അവസ്ഥയായിരുന്നു.
അരക്ഷിതഗൃഹം ചൌരലുണ്ഠിതാഖിലസഞ്ചയമ് । ത്യക്തപുത്രകലത്രം ച മരണവ്യഗ്രനാഗരമ്
വീടുകൾ സംരക്ഷണമില്ലാതെ കള്ളന്മാർ കവർച്ച ചെയ്തുവച്ചു, സമ്പത്ത് മുഴുവൻ നഷ്ടമായി. ജനങ്ങൾ സ്വന്തം മക്കളെയും ഭാര്യയെയും ഉപേക്ഷിച്ച് മരണത്തിനായി നഗരത്തിൽ നിന്ന് പുറത്ത് പോയി.
തസ്മിംസ് തഥാ വര്തമാനേ കഷ്ടേ വിധിവിപര്യയേ । അശേഷജനതാനാശേ കല്പാന്തസദൃശസ്ഥിതൌ
അങ്ങനെ ഭയങ്കരമായ വിധിയുടെ മറിച്ചിലിൽ, എല്ലാവരും നശിച്ചുപോയപ്പോൾ, അവസ്ഥ ഒരു കാലഘട്ടത്തിന്റെ അവസാനംപോലെയായിരുന്നു.