കീരേഷു ശ്വപചോ രാജ്യം വര്ഷാണ്യ് അഷ്ടൌ ചകാര ഹ । ആര്യവൃത്തമ് അശേഷേണ താവത്കാലം ബഭാര ഹ
കീര ദേശത്ത് ആ ചണ്ഡാളൻ എട്ടുവർഷം രാജ്യം ഭരിച്ചു; ആ കാലം മുഴുവൻ ഉത്തമമായ പെരുമാറ്റം പൂർണ്ണമായി പാലിച്ചു.
യദൃച്ഛയൈകദാഥാസാവ് അതിഷ്ഠത് ത്യക്തഭൂഷണഃ । അതമസ്താരകേന്ദ്വര്കതേജോഽമ്ബുദമ് ഇവാമ്ബരമ്
ഒരു ദിവസം, യാദൃശ്ചികമായി, അവൻ തന്റെ അലങ്കാരങ്ങൾ എല്ലാം വിട്ട്, ആകാശം ഇരുട്ടിന്റെ പ്രകാശവും നക്ഷത്രങ്ങളുടെയും ചന്ദ്രനുടെയും സൂര്യന്റെയും ജ്വാലയും വിട്ട്, മേഘങ്ങൾ കൊണ്ട് മൂടപ്പെട്ടതുപോലെ, അങ്ങനെ അവിടെയുണ്ടായിരുന്നു.
ബഹ്വ് അമന്യത നോ ഹാരകേയൂരവസനാദ്യ് അസൌ । പ്രഭുതാബൃംഹിതം ചേതോ നാഹാര്യമ് അഭിനന്ദതി
അവൻ ഇനി മാലകളും കങ്കണങ്ങളും വസ്ത്രങ്ങളും പോലുള്ള വസ്തുക്കൾക്ക് വിലകുറഞ്ഞു. അധികാരത്തിന്റെ വിശാലതയിൽ അവന്റെ മനസ്സ് വാങ്ങാവുന്ന വസ്തുക്കളിൽ ആസ്വാദനം കാണുന്നില്ലായിരുന്നു.
ഏക ഏവാജിരം ബാഹ്യം താദൃഗ്വേഷസ് സ നിര്യയൌ । മുഖ്യാങ്ഗനാന് നഭോഭാഗാദ് അന്തം ഗച്ഛന്ന് ഇവാംശുമാന്
ഒറ്റ ഒരു പുറംവസ്ത്രം മാത്രം ധരിച്ച്, അങ്ങനെ ആ വേഷത്തിൽ, പ്രധാന വനിതകളോടൊപ്പം, ആകാശത്തിൽ നിന്ന് അകത്തേക്ക് കടക്കുന്ന സൂര്യനെപ്പോലെ, അവൻ പുറത്തേക്ക് പോയി.
തത്രാപശ്യദ് ഘനശ്യാമം പീനം ശ്വപചപേടകമ് । ഗായന് മൃദു വസന്തോത്ഥം കോകിലാനാമ് ഇവ വ്രജമ്
അവിടെ അവൻ കറുത്തും പുഷ്ടിയുള്ളതുമായ ഒരു ചണ്ടാളനെ കണ്ടു. അവൻ വസന്തകാലത്തിൽ ജനിച്ച മൃദുലമായ ഒരു രാഗം കുയിലുകളുടെ കൂട്ടം പോലെ പാടിക്കൊണ്ടിരുന്നു.
ധുനാനം ഝല്ലരീതന്ത്രീം കരപല്ലവലീലയാ । മധുരേഹം രണദ്രേഫാമ് അലിശ്രേണീമ് ഇവ ദ്രുമഃ
അവൻ തന്റെ কোমളമായ കൈകളാൽ ചെറിയ ജല്ലരിയും തന്ത്രിയും കളിച്ചുകൊണ്ട്, അതിന്റെ മധുരമായ ശബ്ദം പൂത്തിരിക്കുന്ന വൃക്ഷത്തിന് ചുറ്റും തേനീച്ചകളുടെ കൂട്ടം ഗംഭീരമായി ഗായിക്കുന്നതുപോലെ മുഴങ്ങിച്ചു.
അഥ തസ്മാത് സമുത്തസ്ഥൌ ജരാവാന് രക്തലോചനഃ । കാചശൃങ്ഗം ഹിമാപൂര്ണമ് ഇവ ശ്വപചനായകഃ
അപ്പോൾ അവരിൽ നിന്ന് വയസ്സായ, ചുവപ്പുനേത്രനായ, ചണ്ഡാളന്മാരുടെ നേതാവ്, ഹിമം നിറഞ്ഞ കാഞ്ചനശൃംഗംപോലെ, എഴുന്നേറ്റു.
ജ്യോ കടഞ്ജേതി സഹസാ വദന് കീരമഹീപതേഃ । വല്ല്യാം കാകമ് ഇവാനന്ദാജ് ജാന്വഗ്രേ ഽയോജയത് കരമ്
അവൻ അപ്രത്യക്ഷമായി 'കടഞ്ഞ' എന്നു വിളിച്ചു, പക്ഷിരാജാവിന്റെ മുട്ടിന്മേൽ കൈ വെച്ചു, സന്തോഷത്തിൽ വള്ളിയിൽ കാക്കയെ ഇരുത്തുന്നതുപോലെ.
ഉവാചേദം ച കീരേശം ഹേ ബന്ധോ ഭോഃ കടഞ്ജക । ക്വ നു സ്ഥിതോ ഽസി ദിഷ്ട്യാദ്യ ദൃഷ്ടോ ഽസി ചിരബാന്ധവ
അവൻ കീരേശനോടു പറഞ്ഞു: 'സുഹൃത്തെ, കട്ടഞ്ഞക, നീ എവിടെയായിരുന്നു? ഭാഗ്യവശാൽ, നീയെൻറെ പഴയ സുഹൃത്ത്, ഇന്നാണ് ഞാൻ നിന്നെ കാണുന്നത്.'
ക്വാസി വിശ്രാന്തവാന് കാലമ് ഏതാവന്തം വനാന്തരേ । ബന്ധുവൃന്ദപരിത്യക്തഃ പരപുഷ്ട ഇവൈകകഃ
നീ ഇത്രയും കാലം എവിടെയാണ് വിശ്രമിച്ചിരുന്നത്? ബന്ധുക്കളെല്ലാം വിട്ട്, മറ്റൊരാളുടെ സഹായത്തിൽ മാത്രം ജീവിക്കുന്നവനുപോലെ, കാട്ടിനുള്ളിൽ ഒറ്റക്കായിരുന്നു അല്ലേ?
ഇഹ രാജാ ഭവന്തം വാ കച്ചിദ് ഗേയകലാവിദമ് । രക്തകണ്ഠം മാനയതി രാഗവാന് ഇവ കോകിലമ്
ഇവിടെ രാജാവ്, ഗാനകലയിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ള, രസമുള്ള സ്വരമുള്ള നിന്നെ, പ്രേമികൻ കുയിലിനെ ആദരിക്കുന്നതുപോലെ ആദരിക്കുമോ?
ആപൂരയതി വാ കച്ചിദ് ഗൃഹവസ്ത്രാശനാര്പണൈഃ । മധുസ് തമാലവിടപം ഫലപത്ത്രരസൈര് ഇവ
ഇവിടെ ആരെങ്കിലും വീട്ടുവസ്ത്രവും ഭക്ഷണവും നൽകി നിന്നെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തുന്നുണ്ടോ? തേൻചീറ്റകൾ തമാലവൃക്ഷത്തെ പഴവും ഇലയുടെ രസവും നിറയ്ക്കുന്നതുപോലെ.
ദര്ശനേന തവാദ്യാഹം പരാം നിര്വൃതിമ് ആഗതഃ । പദ്മസ് സൂര്യോദയേനേവ ചന്ദ്രോദയ ഇവോദധിഃ
ഇന്ന് നിന്നെ കണ്ടതുകൊണ്ട് ഞാൻ അത്യന്തം സന്തോഷം അനുഭവിച്ചു. സൂര്യോദയത്തിൽ താമരയ്ക്ക് ഉണ്ടാകുന്ന സന്തോഷംപോലും, ചന്ദ്രോദയത്തിൽ സമുദ്രത്തിന് ഉണ്ടാകുന്ന സന്തോഷംപോലും.
ആനന്ദാനാമ് അശേഷാണാം ലാഭാനാം മഹതാമ് അപി । വിശ്രാമാണാമ് അനന്താനാം സീമാന്തോ ബന്ധുദര്ശനമ്
സുഖങ്ങളുടെ അറ്റമില്ലാത്ത സമ്പാദ്യങ്ങളുടെയും മഹത്തായ ലഭ്യങ്ങളുടെയും അനന്തമായ വിശ്രമങ്ങളുടെയും അതിരാണ് സ്നേഹിതനെ കാണുന്നത്.
ശ്വപചേ പ്രവദത്യ് ഏവം രാജാ താവത് തയാ തയാ । ചകാര തത്കാലജയാ ചേഷ്ടയൈവാവധീരണമ്
രാജാവ് അങ്ങനെ ആ ചണ്ഡാളനോടു സംസാരിക്കുമ്പോൾ, അവൾ ഉടൻ തന്നെ കൈയൊതുക്കിലൂടെ അവഗണന പ്രകടിപ്പിച്ചു.
താവദ് വാതായനഗതാഃ കാന്താഃ പ്രകൃതയസ് തഥാ । ശ്വപചോ ഽയമ് ഇതി ജ്ഞാത്വാ മ്ലാനതാമ് അലമ് ആയയുഃ
അവിടെ, ജനാലക്കരയിൽ നിന്നിരുന്ന സ്ത്രികളും അനുചരികളും 'ഇവൻ ചണ്ഡാളനാണ്' എന്ന് മനസ്സിലാക്കി, മുഴുവൻ മനസ്സും ക്ഷീണിച്ചു.
പദ്മാസ് തുഷാരവൃഷ്ട്യേവ ഗ്രാമാസ് സാവഗ്രഹാ ഇവ । ദാവവന്ത ഇവാദ്രീന്ദ്രാ നാഗരാ ന വിരേജിരേ
തുഷാരമഴയിൽ കുളിർന്ന താമരകൾ പോലെ, ദുരന്തം പിടിച്ച ഗ്രാമങ്ങൾ പോലെ, കാട്ടുതീയിൽ ചുട്ടുപോയ മലകൾ പോലെ, നഗരങ്ങൾക്കും തിളക്കം നഷ്ടമായി.
നൃപോ ഽവധീരയാമ് ആസ സ താം സ്വജനസങ്കഥാമ് । വൃക്ഷാഗ്രഗതമാര്ജാരഫേക്കാരം മൃഗരാഡ് ഇവ
രാജാവിന്റെ ജനങ്ങള് തമ്മിലുള്ള ആ സംസാരങ്ങള് അവന് ശ്രദ്ധിച്ചില്ല; മരത്തിന്റെ മുകളിലിരുന്ന് പുള്ളിപ്പൂച്ച പിറകുവിളിക്കുന്നതിനെ ഒരു സിംഹം എങ്ങനെ അവഗണിക്കുമോ അതുപോലെ.
സത്വരം പ്രവിവേശാന്തഃപുരമ് ആമ്ലാനമാനവമ് । രാജഹംസ ഇവാവര്ഷസീദത്സരസിജം സരഃ
അവന് വേഗത്തില് അകത്തുള്ള മന്ദിരത്തിലേക്ക് കടന്നു; അവന്റെ അഭിമാനം ഉണങ്ങിപ്പോയിരുന്നതു പോലെ, വരള്ച്ചയാല് ഉണങ്ങിയ താമരക്കുളത്തിലേക്ക് രാജഹംസ എത്തുന്നതുപോലെയായിരുന്നു.
സര്വാവയവവിശ്രാന്താം മ്ലാനതാമ് അലമ് ആയയൌ । ജാനുസ്തമ്ഭാന്തരമഹാരന്ധ്രസ്ഥാഗ്നിര് ഇവ ദ്രുമഃ
അവന്റെ ശരീരത്തിലെ എല്ലാ അവയവങ്ങളിലും തളര്ച്ചയും ക്ഷീണവും നിറഞ്ഞു; കിഴിവ് വന്ന്, വേരിന്റെ അകത്തുള്ള വലിയ പൊക്കിലൊളിഞ്ഞു കത്തുന്ന തീയുള്ള വൃക്ഷംപോലെയായിരുന്നു അവന്റെ അവസ്ഥ.
തത്രാപശ്യദ് അസൌ സര്വം വിഷണ്ണവദനം ജനമ് । ജാലം കുങ്കുമപുഷ്പാണാം ഭുക്തമൂലമ് ഇവാഖുനാ
അവിടെ അവന് കണ്ടത് എല്ലാവരും വിഷണ്ണമായ മുഖങ്ങളോടെയുള്ള ജനങ്ങളായിരുന്നു; എലിക്കു് വേരുകള് തിന്നുപോയ കുങ്കുമപ്പൂക്കളുടെ കൂട്ടംപോലെയായിരുന്നു അവരുടെ അവസ്ഥ.
മന്ത്രിണോ നാഗരാ നാര്യസ് തതസ് തേ തം മഹീപതിമ് । നാസ്പ്രാക്ഷുര് അപി തിഷ്ഠന്തം ഗൃഹ ഏവ ശവം യഥാ
അവിടത്തെ മന്ത്രിമാരും നഗരവാസികളും സ്ത്രീകളും ആ രാജാവിനോട്, വീട്ടിൽ കിടക്കുന്ന ശവത്തോട് ആരും സംസാരിക്കാത്തതുപോലെ, ഒന്നും പറയാതെ അവനെ അവിടെ തന്നെ അവഗണിച്ചു നിന്നു.
ഭൃത്യാശ് ചാകൃതസത്കാരം ദൂര ഏവ തമ് അത്യജന് । ദുഃഖയുക്താ ഘനസ്നേഹാ അപി ബാലശവം യഥാ
അവന്റെ ഭൃത്യന്മാർക്കും വലിയ സ്നേഹമുണ്ടായിരുന്നെങ്കിലും, അവർക്ക് ദു:ഖം തോന്നിയിട്ടും, ഒരു കുഞ്ഞിന്റെ ശവത്തോട് ആളുകൾ എങ്ങനെ അകലം പാലിക്കുമോ അതുപോലെ, അവനെ ആദരിക്കാതെ ദൂരത്ത് നിന്നു.
അനാനന്ദമുഖം ശ്യാമശരീരം ശ്രീവിവര്ജിതമ് । ദഗ്ധം സ്ഥലമ് ഇവൈനം തേ ബഹ്വ് അമന്യന്ത നാകുലാഃ
ആ രാജാവിന്റെ സന്തോഷം ഇല്ലാത്ത മുഖവും കറുത്ത ശരീരവും ആകർഷണശൂന്യമായ രൂപവും കണ്ടവർ, ഒരു കത്തിയ നിലം കാണുന്നവരെപ്പോലെ, അവനോട് യാതൊരു കരുണയും കാണിച്ചില്ല.
ധൂമായമാനദേഹസ്യ പരിതാപദശാവതീ । നാഢൌകതാസ്യ ജനതാ പാര്ശ്വമ് അഗ്നിഗിരേര് ഇവ
പുകപടർന്ന ശരീരമുള്ള അവനെ കാണുമ്പോൾ ജനങ്ങൾക്കു ദു:ഖം തോന്നി; കത്തുന്ന പർവതത്തിന്റെ അരികിൽ പോകാൻ ആളുകൾ ഭയപ്പെടുന്നതുപോലെ, അവന്റെ അടുത്തേക്ക് ആരും സമീപിച്ചില്ല.
മന്ദോത്സാഹസമുദ്ഭൂതാസ് തന്വ്യസ് സങ്ഘാതവര്ജിതാഃ । ഏതദാജ്ഞാഃ പരം പ്രാപുര് ഭസ്മനീവാമ്ബുവിപ്രുഷഃ
അല്പമായ ഉത്സാഹത്തിൽ നിന്നു പുറപ്പെട്ട ആ ആജ്ഞകൾക്ക് യാതൊരു ബലവും ഇല്ലാതിരുന്നതിനാൽ, ചൂടുള്ള ചാരത്തിൽ വെള്ളത്തിന്റെ തുള്ളികൾ പോലെ, അവ പൂർണ്ണമായും അപ്രത്യക്ഷമായി.
ക്രൂരകര്മകരാകാരാത് സങ്ഗതോ ഽശുഭദായിനഃ । തസ്മാദ് വിശേഷേണ ജനാ രാക്ഷസാദ് ഇവ ദുദ്രുവുഃ
കഠിനമായ പ്രവൃത്തികളും ദുഷ്ടരുടെ കൂട്ടവും കാരണം, ജനങ്ങൾ അവനെ ഒരു രാക്ഷസനെ കാണുമ്പോലെ ഭയന്ന് വിട്ടോടി.
ഏക ഏവ ബഭൂവാസൌ ജനമധ്യഗതോ ഽപി സന് । അര്ഥാദിഗുണനിര്മുക്തഃ പരദേശ ഇവാധ്വഗഃ
സമ്പത്ത് പോലുള്ള ഗുണങ്ങൾ ഒന്നുമില്ലാതെ, ആളുകളുടെ ഇടയിൽ നിന്നിരുന്നിട്ടും, അവൻ ഒറ്റയ്ക്കായി മാറി; അന്യദേശത്തുള്ള ഒരു യാത്രക്കാരനെപ്പോലെ.
ഭൃശമ് ആരടതേ ഽപ്യ് അസ്മൈ നാലാപം നാഗരാ ദദുഃ । മുക്താജാലയുതായാപി കീചകായാധ്വഗാ ഇവ
അവൻ വലിയ ശബ്ദത്തിൽ വിളിച്ചാലും, നഗരവാസികൾ ഒരുവാക്കും പറഞ്ഞില്ല; മുത്ത് മാല ധരിച്ച കിച്ചകയെ യാത്രക്കാർ ഒഴിവാക്കുന്നതുപോലെ.
അഥ സര്വേ വയം ദീര്ഘം കാലം ശ്വപചദൂഷിതാഃ । പ്രായശ്ചിത്തൈര് ന ശുദ്ധാസ് സ്മഃ പ്രവിശാമോ ഹുതാശനമ്
അങ്ങനെ, നമ്മളൊക്കെയും ദീർഘകാലം ശവം സ്പർശിച്ചതിനാൽ മലിനരായി, പ്രായശ്ചിത്തങ്ങൾ ചെയ്തിട്ടും ശുദ്ധരാകാതെ, 'നാം അഗ്നിയിലേക്കു ചാടാം' എന്ന് തീരുമാനിച്ചു.