പൂര്വമ് ഏവ ബലാത് തസ്മാദ് ആക്രമ്യേന്ദ്രിയപഞ്ചകമ് । അഭ്യാസാത് സര്വയത്നേന ചിത്തം കുരു വിചാരവത്
അതിനാൽ ആദ്യം തന്നെ ബലമായി അഞ്ചു ഇന്ദ്രിയങ്ങളെയും നിയന്ത്രിച്ച്, സ്ഥിരമായ അഭ്യാസവും മുഴുവൻ ശ്രമവുംകൊണ്ട് മനസ്സിനെ അന്വേഷനത്തോടെ ആക്കണം.
യദ് യദ് ആസാദ്യതേ കിഞ്ചിത് കേനചിത് ക്വചിദ് ഏവ ഹി । സ്വശക്തിസമ്പ്രവൃത്ത്യാ തല് ലഭ്യതേ നാന്യതഃ ക്വചിത്
ഏത് കാര്യമായാലും, ആരെങ്കിലും എവിടെയെങ്കിലും നേടുന്നതെന്തെങ്കിലും, അതു സ്വന്തമായ പരിശ്രമത്താൽ മാത്രമേ ലഭിക്കൂ. മറ്റെവിടെയും വേറേതു വഴി ലഭിക്കില്ല.
പൌരുഷം യത്നമ് ആശ്രിത്യ പ്രോല്ലങ്ഘ്യേന്ദ്രിയപര്വതമ് । സംസാരജലധിം തീര്ത്വാ പാരം ഗച്ഛ പരം പദമ്
മനുഷ്യന്റെ പരിശ്രമത്തിൽ ആശ്രയിച്ച്, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ എന്ന പർവ്വതം കടന്ന്, സംസാരസമുദ്രം താണ്ടി, പരമാവസ്ഥയിലേക്കു എത്തണം.
വിനാ പുരുഷയത്നേന ദൃശ്യതേ ചേജ് ജനാര്ദനഃ । മൃഗപക്ഷിഗണം കസ്മാത് തദ് അസൌ നോദ്ധരത്യ് അജഃ
മനുഷ്യന്റെ പരിശ്രമം ഇല്ലാതെ ജനാർദ്ദനൻ ദർശിക്കപ്പെടുന്നുവെങ്കിൽ, പക്ഷികൾക്കും മൃഗങ്ങൾക്കും അവൻ മോക്ഷം നൽകാത്തത് എന്തുകൊണ്ടാണ്?
ഗുരുശ് ചേദ് ഉദ്ധരത്യ് അജ്ഞമ് ആത്മീയാത് പൌരുഷാദ് ഋതേ । ഉഷ്ട്രദാന്തബലീവര്ദാംസ് തത് കസ്മാന് നോദ്ധരത്യ് അസൌ
സ്വന്തം പരിശ്രമം കൂടാതെ ഗുരു അജ്ഞാനിയെ മോചിപ്പിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, ഉട്ടുകൾക്കും ആനകൾക്കും കാളകൾക്കും ഗുരു മോക്ഷം നൽകാത്തത് എന്തുകൊണ്ടാണ്?
ന ഹരേര് ന ഗുരോര് നാര്ഥാത് കിഞ്ചിദ് ആസാദ്യതേ മഹത് । ആക്രാന്തമനസസ് സ്വസ്മാദ് യന് നാസാദിതമ് ആത്മനഃ
സ്വന്തം മനസ്സിന്റെ പരിശ്രമംകൊണ്ടു നേടാത്തതെന്തും, ഹരിയിലോ ഗുരുവിലോ ധനത്തിലോ നിന്നോ വലിയതൊന്നും ലഭിക്കില്ല.
അഭ്യാസവൈരാഗ്യയുതാദ് ആക്രാന്തേന്ദ്രിയപന്നഗാത് । ആത്മനഃ പ്രാപ്യതേ യത് തത് പ്രാപ്യതേ ന ജഗത്ത്രയാത്
അഭ്യാസവും വിരക്തിയും ഉള്ളവൻ, ഇന്ദ്രിയങ്ങളെന്ന പാമ്പിനെ ജയിച്ച് സ്വയം നേടുന്നതു, മൂന്നു ലോകങ്ങളിൽ നിന്നുമില്ലാത്തതാണു.
ആരാധയാത്മനാത്മാനമ് ആത്മനാത്മാനമ് അര്ചയ । ആത്മനാത്മാനമ് ആലോക്യ സന്തിഷ്ഠ സ്വാത്മനാത്മനി
സ്വയം ആത്മാവിനെ ആത്മാവിനാൽ ആരാധിക്കണം, ആത്മാവിനെ ആത്മാവിനാൽ ആദരിക്കണം; ആത്മാവിനെ ആത്മാവിനാൽ കാണുമ്പോൾ, സ്വന്തം ആത്മാവിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കണം.
ശാസ്ത്രയത്നവിചാരേഭ്യോ മൂര്ഖാണാം പ്രപലായതാമ് । കല്പിതാ വൈഷ്ണവീ ഭക്തിഃ പ്രവൃത്ത്യര്ഥം ശുഭസ്ഥിതൌ
ശാസ്ത്രപഠനത്തിലും പരിശ്രമത്തിലും നിന്ന് ഒഴിഞ്ഞു പോകുന്ന അജ്ഞന്മാർക്ക്, നല്ല പ്രവൃത്തിയിൽ ഏർപ്പെടാൻ വിഷ്ണുഭക്തി എന്നത് സൃഷ്ടിച്ചതാണ്.
അഭ്യാസയത്നൌ പ്രഥമം മുഖ്യോ വിധിര് ഉദാഹൃതഃ । തദഭാവേ തു ഗൌണസ് സ്യാത് പൂജ്യപൂജാമയഃ ക്രമഃ
ആദ്യമായി പ്രധാനമായ മാർഗം അഭ്യാസവും പരിശ്രമവും ആണെന്ന് പറയുന്നു. അവ ഇല്ലെങ്കിൽ, രണ്ടാമത്തെ മാർഗം പൂജയും പൂജാവസ്തുവും ഉൾപ്പെടുന്ന ക്രമം ആകും.
അസ്തി ചേദ് ഇന്ദ്രിയാക്രാന്തിഃ കിം പൂജാപൂജ്യപൂജനൈഃ । നാസ്തി ചേദ് ഇന്ദ്രിയാക്രാന്തിഃ കിം പൂജാപൂജ്യപൂജനൈഃ
ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ നിയന്ത്രിക്കപ്പെട്ടാൽ, പൂജയും പൂജാവസ്തുവും പൂജകനും എന്തിനാണ് വേണ്ടത്? ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ നിയന്ത്രിക്കപ്പെടാത്തപക്ഷം, അവ എന്തിനാണ് വേണ്ടത്?
വിചാരോപശമാഭ്യാം ഹി വിനാ നാസാദ്യതേ ഹരിഃ । വിചാരോപശമാഭ്യാം ച യുക്തസ്യാബ്ജകരേണ കിമ്
ചിന്തയും മനസ്സിന്റെ ശാന്തതയും ഇല്ലാതെ പരമാത്മാവിനെ നേടാൻ കഴിയില്ല. ചിന്തയിലും ശാന്തതയിലും ഉറപ്പുള്ളവനു, കമലഹസ്തനായവനെ തേടുന്നതിന് എന്താണ് ആവശ്യം?
വിചാരോപശമോപേതം ചിത്തമ് ആരാധയാത്മനഃ । തസ്മിന് സിദ്ധേ ഭവാന് സിദ്ധോ നോ ചേത് ത്വം വനഗര്ദഭഃ
ചിന്തയും മനസ്സിന്റെ ശാന്തതയും ഉള്ള മനസ്സ് ആത്മാവിൽ ലയിപ്പിക്കണം. അതിൽ വിജയിച്ചാൽ നീ സിദ്ധനാണ്; ഇല്ലെങ്കിൽ നീ കാട്ടുകഴുതപോലെയാണ്.
ക്രിയതേ മാധവാദീനാം പ്രണയഃ പ്രാര്ഥനായ യത് । സ ചൈവ കസ്മാത് ക്രിയതേ ന സ്വകസ്യൈവ ചേതസഃ
മാധവനും മറ്റുള്ളവർക്കും കാണിക്കുന്ന ഭക്തി പ്രാർത്ഥനയ്ക്കായാണ് ചെയ്യുന്നത്. എന്നാൽ, അതെന്തുകൊണ്ട് സ്വന്തം മനസ്സിനോട് തന്നെ ചെയ്യുന്നില്ല?
സര്വസ്യൈവ ജനസ്യാസ്യ വിഷ്ണുര് അഭ്യന്തരേ സ്ഥിതഃ । തം പരിത്യജ്യ യേ യാന്തി ബഹിര് വിഷ്ണും ന തേ ബുധാഃ
എല്ലാവരുടെയും ഉള്ളിൽ വിഷ്ണു വസിക്കുന്നു. ആന്തരികമായ വിഷ്ണുവിനെ ഉപേക്ഷിച്ച് പുറത്തുള്ള വിഷ്ണുവിനെ തേടുന്നവർ ജ്ഞാനികൾ അല്ല.
ഹൃദ്ഗുഹാവാസി ചിത്തത്ത്വം മുഖ്യം സാനാതനം വപുഃ । ശങ്ഖചക്രഗദാഹസ്തോ ഗൌണ ആകാര ആത്മനഃ
ഹൃദയത്തിലെ ഗുഹയിൽ വസിക്കുന്ന മനസ്സിന്റെ സാരമാണ് പ്രധാനവും ശാശ്വതവുമായ രൂപം. ശംഖം, ചക്രം, ഗദ എന്നിവ കൈവശമുള്ള രൂപം ആത്മാവിന്റെ രണ്ടാമത്തെ രൂപം മാത്രമാണ്.
യോ ഹി മുഖ്യം പരിത്യജ്യ ഗൌണം സമനുധാവതി । ത്യക്ത്വാ രസായനം സിദ്ധം സാധ്യം സംസാധയത്യ് അസൌ
ആദ്യത്തെതിനെ ഉപേക്ഷിച്ച് രണ്ടാമത്തെതിനെ പിന്തുടരുന്നവൻ, സിദ്ധമായ അമൃതം ഉപേക്ഷിച്ച് ഇനിയും നേടേണ്ടതിനെ തേടുന്നതുപോലെയാണ്.
യസ് തു വാ സ്ഥിതിമ് ഏവാസ്യാമ് ആത്മജ്ഞാനചമത്കൃതൌ । നാസാദയതി സമ്മത്തമനാസ് സ രഘുനന്ദന
രഘുവംശജനായ രാമാ, ആത്മജ്ഞാനത്തിന്റെ അത്ഭുതത്തിൽ മനസ്സ് പൂർണ്ണമായി ലയിക്കാതെ, അതിൽ സ്ഥിരത നേടാത്തവൻ ആ നിലയിലേക്കെത്താൻ കഴിയില്ല.
അപ്രാപ്താത്മവിവേകോ ഽന്തര് അജ്ഞശ് ചിത്തവശീകൃതഃ । ശങ്ഖചക്രഗദാപാണിമ് അര്ചയത്യ് അമരേശ്വരമ്
ആത്മാവിനെ തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയാതെ, അകത്തുനിന്നും അജ്ഞാനിയായും മനസ്സിന്റെ വശമായും ജീവിക്കുന്നവൻ, ശംഖവും ചക്രവും ഗദയും കൈവശമുള്ള അമരേശ്വരനെ ആരാധിക്കുന്നു.
തത്പൂജനേന കഷ്ടേന തപസാ തസ്യ രാഘവ । കാലേ നിര്മലതാമ് ഏതി ചിത്തം വൈരാഗ്യവാരിണാ
കഠിനമായ ആരാധനയും തപസ്സും വഴി, രാഘവാ, കാലക്രമേണ വൈരാഗ്യത്തിന്റെ ജലത്തിൽ മനസ്സ് ശുദ്ധിയിലേക്ക് എത്തുന്നു.
നിത്യാഭ്യാസവിവേകാഭ്യാം ചിത്തമ് ആശു പ്രസീദതി । ആമ്രമ് ഏവ ദശാമ് ഏതി സാഹകാരീം ശനൈശ് ശനൈഃ
നിത്യമായ അഭ്യാസവും വിവേകവും കൊണ്ടു മനസ്സ് വേഗത്തിൽ ശാന്തമാവുന്നു; സീതഫലത്തിന്റെ സഹായത്തോടെ, അതു മാമ്പഴംപോലെയുള്ള അവസ്ഥയിലേക്ക് ക്രമേണ എത്തുന്നു.
ഏതദ് അപ്യ് ആത്മനൈവാത്മാ ഫലമ് ആപ്നോതി ഭാവിതമ് । ഹരിപൂജാക്രമാഖ്യേന നിമിത്തേനാരിസൂദന
ശത്രുക്കളെ നശിപ്പിക്കുന്നവനേ, ഹരിയെ ആരാധിക്കുന്നതെന്ന പേരിലുള്ള ഈ വഴിയും, ആത്മാവിന് തന്നെ ആത്മാവിന്റെ ഫലമായി ലഭിക്കുന്നത് തന്നെയാണ്.
വരമ് ആപ്നോതി യോ വാപി വിഷ്ണോര് അമിതതേജസഃ । തേന സ്വസ്യൈവ തത് പ്രാപ്തം ഫലമ് അഭ്യാസശാഖിനഃ
അപരിമിതമായ തേജസ്സുള്ള വിഷ്ണുവിൽ നിന്ന് ആരെങ്കിലും ഒരു വരം നേടുകയാണെങ്കിൽ, അതു തന്നെ അവന്റെ അഭ്യാസത്തിന്റെ ഫലമായി അവനു ലഭിക്കുന്നു; ഒരു ശാഖയ്ക്ക് അതിന്റെ ഫലം ലഭിക്കുന്നതുപോലെ.
സര്വേഷാമ് ഉത്തമാര്ഥാനാം സര്വാസാം ചിരസമ്പദാമ് । സ്വമനോനിഗ്രഹോ ഭൂമിര് ഭൂമിസ് സസ്യശ്രിയാമ് ഇവ
എല്ലാ ഉന്നത ലക്ഷ്യങ്ങൾക്കും, ദീർഘകാല സമ്പത്തുകൾക്കുമെല്ലാം, മനസ്സിനെ നിയന്ത്രിക്കുന്നത് അടിസ്ഥാനം തന്നെയാണ്; നിലം വിളയുടെ സമ്പത്തിന് അടിസ്ഥാനം ആകുന്നതുപോലെ.
അപ്യ് ഉര്വീഖനനോത്കസ്യ കഷതോ ഽപി ശിലോച്ചയമ് । സ്വമനോനിഗ്രഹാദ് അന്യോ നോപായോ ഽസ്തീഹ ദുഃഖഹാ
ഭൂമി ഖനനം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവനും, കല്ലുകൂട്ടുകളുടെ കഷ്ടം സഹിക്കുന്നവനും, മനസ്സിനെ നിയന്ത്രിക്കുന്നതിനു പുറമെ ദു:ഖം മാറ്റാൻ മറ്റൊരു മാർഗ്ഗമില്ല.
താവജ് ജന്മസഹസ്രാണി ഭ്രമന്തി ഭുവി മാനവാഃ । യാവന് നോപശമം യാതി മനോമത്തമഹാര്ണവഃ
മനുഷ്യർ ഈ ഭൂമിയിൽ ആയിരക്കണക്കിന് ജന്മങ്ങൾ അലഞ്ഞുതിരിയുന്നു, മനസ്സിന്റെ വലിയ പിതൃഭ്രമം ശാന്തമാകുന്നത് വരെ.
ബ്രഹ്മവിഷ്ണ്വിന്ദ്രരുദ്രാദ്യാശ് ചിരം സമ്പൂജിതാ അപി । ഉപപ്ലുതമനോവ്യാധിം ന ത്രായന്തേ ഽപി വത്സലാഃ
ബ്രഹ്മാവും വിഷ്ണുവും ഇന്ദ്രനും രുദ്രനും മറ്റുള്ളവരും ദീർഘകാലം ആരാധിക്കപ്പെട്ടിട്ടും, മനസ്സിന്റെ രോഗത്തിൽ മുഴുകിയവരെ രക്ഷിക്കാൻ കഴിയില്ല, അവർ എത്ര കരുണയുള്ളവരായാലും.
ആകാരഭാസുരം ത്യക്ത്വാ ബാഹ്യമ് ആന്തരമ് അപ്യ് അജമ് । കുരു ജന്മക്ഷയായാശു സംവിന്മാത്രൈകചിന്തനമ്
പുറത്തുള്ളതും അകത്തുള്ളതുമായ രൂപങ്ങൾ വെറുമൊരു ഭാസുരത മാത്രമാണെന്ന് അറിഞ്ഞ്, അവയെ ഉപേക്ഷിച്ച്, ജന്മങ്ങൾ അവസാനിപ്പിക്കാൻ, ജനനമില്ലാത്ത ശുദ്ധമായ ബോധത്തിൽ മാത്രം ദൃഢമായ ധ്യാനം നടത്തുക.
സംവേദ്യനിര്മുക്തനിരാമയൈകസംവിന്മയാസ്വാദമ് അനന്തരൂപമ് । സന്മാത്രമ് ആസ്വാദയ സര്വസാരം പാരം പരം പ്രാപ്സ്യസി ജന്മനദ്യാഃ
അനുഭവിക്കപ്പെടുന്നതിൽ നിന്നും രോഗങ്ങളിൽ നിന്നും സ്വതന്ത്രമായ ഏകബോധത്തിന്റെ രുചി, രൂപരഹിതവും അനന്തവുമായ സത്തിന്റെ സാരാംശം ആസ്വദിക്കൂ; അങ്ങനെ ജനനത്തിന്റെ നദിയുടെ അതിരായ പരമാവസ്ഥയിലേക്ക് നീ എത്തും.
രാമാപര്യവസാനേയം മായാ സംസൃതിനാമികാ । ആത്മചിത്തജയേനൈവ ക്ഷയമ് ആയാതി നാന്യഥാ
രാമാ, ഈ മായ എന്നാണു ലോകജീവിതം വിളിക്കപ്പെടുന്നത്. അതിന് അവസാനം വരുന്നത് ഒരുവൻ തന്റെ മനസ്സിനെയും ഹൃദയത്തെയും ജയിച്ചാൽ മാത്രം തന്നെയാണ്, വേറേതൊന്നിനാലും അല്ല.