അഹോ വത കുമാരേണ കല്യാണഗുണശാലിനീ । വാഗ് ഉക്താ പരമോദാരവിരാഗരസഗര്ഭിണീ
അയ്യോ, രാജകുമാരൻ ഉച്ചരിച്ച വാക്കുകൾ എത്ര മനോഹരവും, ഉത്തമഗുണങ്ങൾ നിറഞ്ഞതും, മഹോന്നതമായ വൈരാഗ്യത്തിന്റെ സാരവും ഉള്ളതുമാണ്.
പരിനിഷ്ഠിതവാക്യാര്ഥസുബോധമ് ഉചിതം സ്ഫുടമ് । ഉദാരം പ്രിയചര്യാര്ഹമ് അവിഹ്വലമ് അവിപ്ലുതമ്
വാക്കുകളുടെ അർത്ഥം പൂർണ്ണമായി വ്യക്തമാക്കുകയും, മനസ്സിലാക്കാൻ എളുപ്പവുമാണ്; ഉചിതവും വ്യക്തവുമാണ്; ഉന്നതവും, പ്രിയമായി ആചരിക്കാൻ യോഗ്യവും, അചഞ്ചലവും ആശയക്കുഴപ്പമില്ലാത്തതുമാണ്.
അഭിവ്യക്തപദസ്പഷ്ടമ് ഇഷ്ടം പുഷ്ടം ച തുഷ്ടിമത് । കരോതി രാഘവപ്രോക്തം വചഃ കസ്യ ന വിസ്മയമ്
രാഘവൻ പറഞ്ഞ വാക്കുകൾ അത്യന്തം വ്യക്തവും മനോഹരവും, മനസ്സിന് തൃപ്തികരവും പോഷകവുമാണ്. അത്തരമൊരു സംസാരത്തിൽ ആരാണ് അത്ഭുതപ്പെടാത്തത്?
ശതാദ് ഏകതമസ്യൈവ സര്വോദാരചമത്കൃതേഃ । ഈപ്സിതാര്ഥാര്പണൈകാന്തദക്ഷാ ഭവതി ഭാരതീ
നൂറിൽ ഒരാളെങ്കിലും ഉത്തമമായ അത്ഭുതങ്ങൾക്ക് പാടുള്ളവനാകുന്നു; ഭാരതി ആഗ്രഹിച്ച അർത്ഥം നൽകുന്നതിൽ മാത്രം പ്രാവീണ്യം കാണിക്കുന്നു.
കുമാര ത്വാം വിനാ കസ്യ വിവേകഫലശാലിനീ । ഏവം വികാസമ് ആയാതി പ്രജ്ഞാവനലതാ നവാ
കുമാരാ, നിന്നെ കൂടാതെ വിവേകഫലം നൽകുന്ന പുതിയ ജ്ഞാനവള്ളി ഇങ്ങനെ വൃദ്ധിയിലാകുന്നത് ആര്ക്ക് വേണ്ടി തന്നെയാണ്?
പ്രജ്ഞാദീപശിഖാ യസ്യ രാമസ്യേവ ഹൃദി സ്ഥിതാ । പ്രജ്വലത്യ് അലമ് ആലോകകാരിണീ സ പുമാന് സ്മൃതഃ
യാരുടെ ഹൃദയത്തിൽ, രാമനിൽപോലെ, ജ്ഞാനത്തിന്റെ ദീപശിഖ നിലകൊള്ളുന്നു, അവൻ അതിവിശദമായി പ്രകാശം വിതറുന്നു; അത്തരം ആളാണ് സ്മരണയിൽ നിലനിൽക്കുന്നത്.
രക്തമാംസാസ്ഥിയന്ത്രാണി ബഹൂന്യ് അതിതതാനി ച । പദാര്ഥാന് അപകര്ഷന്തി നാസ്തി തേഷു സചേതനമ്
രക്തം, മാംസം, അസ്ഥി എന്നിവയുടെ യന്ത്രങ്ങൾ, പലതും കഴിഞ്ഞുപോയ വസ്തുക്കൾ, എല്ലാം വസ്തുക്കളെ ആകർഷിച്ചേക്കാം; പക്ഷേ അവയിൽ ചൈതന്യം ഇല്ല.
ജന്മമൃത്യുജരാദുഃഖമ് അനുയാന്തി പുനഃ പുനഃ । വിമൃശന്തി ന സംസാരം പശവഃ പരിമോഹിതാഃ
ജനനം, മരണം, വയസ്സാകൽ, ദു:ഖം എന്നിവ വീണ്ടും വീണ്ടും അനുഭവപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ ഭ്രമിച്ചിരിക്കുന്ന മൃഗങ്ങൾ സാംസാരികതയെ ചിന്തിക്കുന്നില്ല.
കഥഞ്ചിത് ക്വചിദ് ഏവൈകോ ദൃശ്യതേ വിമലാശയഃ । പൂര്വാപരവിചാരാര്ഹോ യഥായമ് അരിസൂദനഃ
എവിടെയോ വളരെ അപൂർവമായി മാത്രം, മനസ്സ് പൂർണ്ണമായും ശുദ്ധിയും, ഭാവിയും കഴിഞ്ഞതും ആലോചിക്കാൻ കഴിയുന്ന ഒരാൾ കാണപ്പെടുന്നു. അങ്ങനെ തന്നെയാണ് ഈ ശത്രുനാശകൻ.
അനുത്തമചമത്കാരഫലാസ് സുഭഗമൂര്തയഃ । ഭവ്യാ ഹി വിരലാ ലോകേ സഹകാരദ്രുമാ ഇവ
ലോകത്ത് അത്ഭുതം നൽകുന്ന, ഭാഗ്യകരമായ രൂപങ്ങൾ വളരെ അപൂർവമാണ്; മറ്റുള്ളവരിൽ നിന്ന് വേറിട്ടു നിലകൊള്ളുന്ന ചന്ദനമരങ്ങൾ പോലെ.
സമ്യഗ്ദൃഷ്ടിര് ജഗജ്ജാതൌ സ്വവിവേകചമത്കൃതിഃ । അസ്മിന് ഭവ്യമതാവ് അന്തര് ഇയമ് അന്യേവ ദൃശ്യതേ
ലോകത്തിന്റെ ഉത്ഭവത്തിൽ ശരിയായ ദൃഷ്ടിയും, സ്വന്തം വിവേചനത്തിന്റെ അത്ഭുതവും—ഈ ഉത്തമമായ മനോഭാവത്തിനുള്ളിൽ, മറ്റൊരു ദൃഷ്ടിയാണ് കാണപ്പെടുന്നത്.
സുലഭാസ് സുഭഗാ ലോകാഃ ഫലപല്ലവശാലിനഃ । ജായന്തേ തരവോ ദേശേ ന തു ചന്ദനപാദപാഃ
ഫലവും പൂവും നിറഞ്ഞ മരങ്ങൾ എളുപ്പത്തിൽ എവിടെയും കാണാം; പക്ഷേ ചന്ദനമരങ്ങൾ അങ്ങനെ കാണാനാവില്ല.
വൃക്ഷാഃ പ്രതിവനേ സന്തി സത്യം സുഫലപല്ലവാഃ । ന ത്വ് അപൂര്വചമത്കാരോ ലവങ്ഗസ് സുലഭസ് സദാ
ഓരോ കാടിലും ഫലവും ഇലയും നിറഞ്ഞ മരങ്ങൾ ഉണ്ടെന്നത് സത്യമാണ്; പക്ഷേ അത്ഭുതം നിറഞ്ഞ ലവംഗമരം എപ്പോഴും എളുപ്പത്തിൽ ലഭ്യമല്ല.
ജ്യോത്സ്നേവ ശീതമഹസസ് സുതരോര് ഇവ മഞ്ജരീ । പുഷ്പാദ് ആമോദലേഖേവ ദൃഷ്ടാ രാമാച് ചമത്കൃതിഃ
തണുത്ത കിരണമുള്ള ചന്ദ്രനിൽ നിന്ന് ജ്യോത്സ്നയെപ്പോലെയും, മനോഹരമായ വൃക്ഷത്തിൽ നിന്ന് പൂക്കളെപ്പോലെയും, പുഷ്പത്തിൽ നിന്ന് സുഗന്ധം പോലെ, രാമന്റെ അത്ഭുതം കാണപ്പെടുന്നു.
അസ്മാദ് ഉദ്ദാമദൌരാത്മ്യദൈവനിര്മാണനിര്മിതേഃ । ദ്വിജേന്ദ്രാ ദഗ്ധസംസാരാത് സാരോ ഹ്യ് അത്യന്തദുര്ലഭഃ
ഭാഗ്യത്തിന്റെ അതിക്രമമായ ദുഷ്ടത കൊണ്ട് സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ട ഈ ലോകത്തിൽ, ദ്വിജശ്രേഷ്ഠന്മാരേ, കഠിനമായ സങ്കടങ്ങളിൽ കത്തിയ ഈ സംസാരത്തിൽ നിന്നുള്ള സാരം അത്യന്തം അപൂർവമാണ്.
യതന്തേ സാരസമ്പ്രാപ്തൌ യേ യശോനിധയോ ധിയാ । ധന്യാ ധുരി സതാം ഗണ്യാസ് ത ഏവ പുരുഷോത്തമാഃ
ആ സാരം നേടാൻ മനസ്സോടെ പരിശ്രമിക്കുന്നവരും, പ്രശസ്തിയുള്ളവരും, ഭാഗ്യശാലികളും, സന്മാർഗ്ഗത്തിൽ പ്രധാനരായവരും, യഥാർത്ഥത്തിൽ മഹാന്മാരുമാണ്.
ന രാമേണ സമോ ഽസ്തീഹ ത്രിഷു ലോകേഷു കശ്ചന । വിവേകവാന് ഉദാരാത്മാ മഹാത്മാ ചേതി നോ മതിഃ
ഈ മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും രാമനോടു തുല്യനായവൻ ആരുമില്ല; വിവേകശാലിയും, ഉദാരഹൃദയനും, മഹാത്മാവും ആയ രാമനാണ് ഞങ്ങളുടെ ഉറച്ച വിശ്വാസം.
സകലലോകചമത്കൃതികാരിണോ ഽപ്യ് അഭിമതം യദി രാഘവചേതസഃ । ഫലതി നോ തദ് ഇമേ വയമ് ഏവ ഹി സ്ഫുടതരം മുനയോ ഹതബുദ്ധയഃ
സകലലോകത്തെയും ആഹ്ലാദിപ്പിക്കുന്നതാണെങ്കിലും, രാഘവന്റെ മനസ്സിൽ അതിന് ഫലം ഉണ്ടാകുന്നില്ലെങ്കിൽ അതിന് യാതൊന്നും വിലയില്ല; അങ്ങനെ ഞങ്ങൾ മുനികൾക്ക് വ്യക്തമായും വിവേകശൂന്യതയാണ്.
നാരദേനേതി മഹതാ വചസ്യ് ഉക്തേ സഭാഗതഃ । രാമമ് അഗ്രഗതം പ്രീത്യാ വിശ്വാമിത്രോ ഽപ്യ് ഉവാച ഹ
മഹർഷി നാരദൻ ഈ വാക്കുകൾ സഭയിൽ പറഞ്ഞതിനു ശേഷം, വിശ്വാമിത്രനും സ്നേഹത്തോടെ മുന്നിൽ ഇരുന്ന രാമനോടു പറഞ്ഞു.
തവ രാഘവ നാസ്ത്യ് അന്യജ് ജ്ഞേയം ജ്ഞാനവതാം വര । സ്വയൈവ സൂക്ഷ്മയാ ബുദ്ധ്യാ സര്വം വിജ്ഞാതവാന് അസി
രാഘവ, നിനക്കു ഇനി അറിയേണ്ടതൊന്നുമില്ല; ജ്ഞാനികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ നീ നിന്റെ സൂക്ഷ്മമായ ബുദ്ധിയാൽ എല്ലാം മനസ്സിലാക്കിയിട്ടുണ്ട്.
കേവലം മാര്ജനാമാത്രം മനാഗ് ഏവോപയുജ്യതേ । സ്വഭാവവിമലേ നിത്യം സുബുദ്ധിമകുരേ തവ
നിന്റെ മനസ്സ് സ്വാഭാവികമായി എപ്പോഴും ശുദ്ധവും തെളിയുമാണ്. അതു ഒരു കറയില്ലാത്ത കണ്ണാടിപോലെയാണ്. അതിനാൽ, അതിന് അല്പം മാത്രം ശുദ്ധീകരണം മതിയാകും.
ഭഗവദ്വ്യാസപുത്രസ്യ ശുകസ്യേവ മതിസ് തവ । വിശ്രാന്തിമാത്രമ് ഏവാന്തര് ജ്ഞാതജ്ഞേയാപ്യ് അപേക്ഷതേ
വ്യാസന്റെ മകനായ ശുകന്റെ മനസ്സുപോലെ തന്നെ, നിന്റെ മനസ്സും അറിയേണ്ടതെല്ലാം അറിഞ്ഞശേഷം അകത്തുള്ള വിശ്രമം മാത്രം ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
ഭഗവദ്വ്യാസപുത്രസ്യ ശുകസ്യ ഭഗവന് കഥമ് । ധിയാപ്യ് ആദൌ ന വിശ്രാന്തം വിശ്രാന്തം ച ധിയാ പുനഃ
പ്രഭുവേ, വ്യാസപുത്രനായ ശുകന്റെ മനസ്സ് ആദ്യം വിശ്രമത്തിലായിരുന്നില്ല, പിന്നീടോ വീണ്ടും വിശ്രമം ലഭിച്ചു. അതെങ്ങനെ സംഭവിച്ചു?
ആത്മോദന്തസമം രാമ വര്ണ്യമാനമ് ഇമം മയാ । ശൃണു വ്യാസാത്മജോദന്തം ജന്മനാമ് അന്തകാരണമ്
രാമ, എന്റെ ആത്മാവിന്റെ അവസാന കഥയോടു തുല്യമായ, ജനനങ്ങളുടെ അവസാന കാരണത്തെ വെളിപ്പെടുത്തുന്ന വ്യാസപുത്രന്റെ കഥ ഞാൻ പറയുമ്പോൾ ശ്രദ്ധിച്ചു കേൾക്കു.
യോ ഽയമ് അഞ്ജനവര്ണാഭോ നിവിഷ്ടോ ഹേമവിഷ്ടരേ । പാര്ശ്വേ തവ പിതുര് വ്യാസോ ഭഗവാന് ഭാസ്കരദ്യുതിഃ
നിന്റെ അച്ഛന്റെ അരികിൽ, കജൾ നിറംപോലെയുള്ള ശരീരത്തോടും പൊന്നിന്റെ ഇരിപ്പിടത്തിൽ ഇരുന്നും സൂര്യപ്രഭയുള്ള മഹർഷിയായ വ്യാസൻ ഇരിക്കുന്നു.
അസ്യാഭൂദ് ഇന്ദുവദനസ് തനയോ നയകോവിദഃ । ശുകോ നാമ മഹാപ്രാജ്ഞോ യജ്ഞോ മൂര്ത്യേവ സംസ്ഥിതഃ
അവനു ചന്ദ്രനുപോലെയുള്ള മുഖവും, നയത്തിൽ പ്രാവീണ്യവും ഉള്ള ഒരു പുത്രനുണ്ടായിരുന്നു. മഹാപണ്ഡിതനായ ശുകൻ എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്ന ആ പുത്രൻ യജ്ഞത്തിന്റെ സാക്ഷാത്കാരമായിരുന്നു.
പ്രവിചാരയതോ ലോകയാത്രാമ് അലമ് ഇമാം ഹൃദി । തവേവ കില തസ്യാപി വിവേക ഉദഭൂദ് ഭൃശമ്
ലോകത്തിന്റെ പ്രവാഹം ഹൃദയത്തിൽ ആഴമായി പരിശോധിച്ചപ്പോൾ, നീ ചെയ്യുന്നതുപോലെ തന്നെ, അവനിലും ശക്തമായ വിവേകം ഉദിച്ചു.
തേനാസൌ സ്വവിവേകേന സ്വയമ് ഏവ മഹാമതേ । വിചാര്യ സുചിരം ചാരു യത് സത്യം തദ് അവാപ്തവാന്
സ്വന്തം വിവേകത്തിന്റെ സഹായത്തോടെ, മഹാമനസ്സുള്ളവനേ, അവൻ തന്നെ ദീർഘകാലം സൂക്ഷ്മമായി അന്വേഷിച്ചു, ഒടുവിൽ സത്യം കണ്ടെത്തി.
സ്വയം പ്രാപ്തേ പരേ വസ്തുന്യ് അവിശ്രാന്തമനാസ് തതഃ । നേദം വസ്ത്വ് ഇതി വിശ്വാസം നാസാവ് ആത്മന്യ് ഉപായയൌ
അവന്റെ മനസ്സ് അശാന്തതയില്ലാതെ സ്വയം പരമാർത്ഥത്തിൽ എത്തുമ്പോൾ, 'ഇത് സത്യമല്ല' എന്ന വിശ്വാസം അവൻ കൈവശമില്ലായിരുന്നു; അതുപോലെ തന്നെ, ആത്മാവിൽ വിശ്രമവും ലഭിച്ചില്ല.
കേവലം വിരരാമാസ്യ ചേതോ വിഗതചാപലമ് । ഭോഗേഭ്യോ ഭൂരിഭങ്ഗേഭ്യോ ധരാദ്ഭ്യ ഇവ ചാതകഃ
അവന്റെ മനസ്സ് വെറും ശാന്തിയായി, ചഞ്ചലതയില്ലാതെ, അനേകം നശ്വരസുഖങ്ങളിൽ നിന്ന് പിന്മാറി, ഭൂമിയിൽ നിന്ന് മാറിനിൽക്കുന്ന ചാതകപ്പക്ഷിയെപ്പോലെ ആയിരുന്നു.