വസിഷ്ഠവിശ്വാമിത്രൌ താന് പൂജയാമ് ആസതുഃ ക്ഷണാത് । അര്ഘ്യൈഃ പാദ്യൈര് വചോഭിശ് ച നഭശ്ചരമഹാഗണാന്
വസിഷ്ഠനും വിശ്വാമിത്രനും ആ ആകാശത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന മഹാത്മാക്കളെ ഉടനടി ആദരപൂർവ്വം സ്വീകരിച്ചു. അവർക്കായി പാദ്യവും അർഘ്യവും നൽകി, സ്നേഹപൂർവ്വം വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
സര്വാചാരേണ സിദ്ധൌഘം പൂജയാമ് ആസ ഭൂപതിഃ । സിദ്ധൌഘോ ഭൂപതിം ചൈവ കുശലപ്രശ്നവാര്ത്തയാ
രാജാവ് എല്ലാ ശിഷ്ടാചാരങ്ങളോടും കൂടി സിദ്ധന്മാരുടെ കൂട്ടത്തെ ആദരിച്ചു. സിദ്ധന്മാരും രാജാവിനോട് സ്നേഹപൂർവ്വം ആശംസകളും അനുഗ്രഹവാക്കുകളും പറഞ്ഞു.
തൈസ് തൈഃ പ്രണയസംരമ്ഭൈര് അന്യോഽന്യം പ്രാപ്തസത്ക്രിയാഃ । ഉപാവിശന് വിഷ്ടരേഷു നഭശ്ചരമഹീചരാഃ
അവരൊക്കെ പരസ്പരം സ്നേഹത്തോടും ആവേശത്തോടും കൂടി ഒരുമിച്ച് സ്വീകരണം നടത്തി. ആകാശത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നവരും ഭൂമിയിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നവരും ഒരുക്കിയിരുന്ന പായകളിൽ ഇരുന്നു.
വചോഭിഃ പുഷ്പവര്ഷേണ സാധുവാദേന ചാഭിതഃ । രാമം തം പൂജയാമ് ആസുഃ പുരഃ പ്രണതമ് ആസ്ഥിതമ്
എല്ലാ ദിക്കിലും നിന്നുമുള്ള വാക്കുകളും പുഷ്പവർഷവും സ്തുതികളും കൊണ്ട് അവർ തലകുനിഞ്ഞ് മുന്നിൽ ഇരുന്ന രാമനെ ആദരിച്ചു.
ആസാം ചക്രേ ച തത്രാസൌ രാജലക്ഷ്മ്യാ വിരാജിതഃ । വിശ്വാമിത്രോ വസിഷ്ഠശ് ച വാമദേവശ് ച മന്ത്രിണഃ
അവിടെ രാജസമൃദ്ധിയിൽ തിളങ്ങുന്ന വിശ്വാമിത്രൻ, വസിഷ്ഠൻ, വാമദേവൻ എന്നിങ്ങനെയുള്ള മന്ത്രിമാരും ഒത്തുകൂടി ഇരുന്നു.
നാരദോ ദേവപുത്രശ് ച വ്യാസശ് ച മുനിപുങ്ഗവഃ । മരീചിര് അഥ ദുര്വാസാ മുനിര് ആങ്ഗിരസസ് തഥാ
നാരദൻ, ദേവപുത്രൻ, മഹർഷികളിൽ പ്രധാനനായ വ്യാസൻ, മരീചി, ദുർവാസാ, ആംഗിരസൻ എന്നിങ്ങനെയുള്ള മഹർഷികളും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു.
ക്രതുഃ പുലസ്ത്യഃ പുലഹശ് ശരലോമാ മുനീശ്വരഃ । വാത്സ്യായനോ ഭരദ്വാജോ വാല്മീകിര് മുനിപുങ്ഗവഃ
ക്രതു, പുലസ്ത്യൻ, പുലഹൻ, ശരലോമൻ എന്ന മഹർഷി, വാത്സ്യായനൻ, ഭാരദ്വാജൻ, വാല്മീകി എന്ന മഹാനായ മുനി—ഇവരാണ് അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നത്.
ഉദ്ദാലക ഋചീകശ് ച ശര്യാതിശ് ച്യവനസ് തഥാ । ഊഷ്മപാശ് ച ഘൃതാര്ചിശ് ച ശാലുഡിര് വാലുഡിസ് തഥാ
ഉദ്ദാലകൻ, ഋചികൻ, ശര്യാതി, അതുപോലെ ച്യവനൻ, ഊഷ്മപൻ, ഘൃതാർചിസ്, ശാലുടി, വാലുടി—ഇവരും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു.
ഏതേ ചാന്യേ ച ബഹവോ വേദവേദാങ്ഗപാരഗാഃ । ജ്ഞാതജ്ഞേയാ മഹാത്മാനസ് സംസ്ഥിതാസ് തത്ര നായകാഃ
ഇവരും, വേദവും അതിന്റെ ശാഖകളും പഠിച്ച അനേകം മഹാത്മാക്കളും, അറിവ് നേടുകയും, അവിടെ നേതാക്കളായി നിലകൊണ്ടിരുന്നു.
വസിഷ്ഠവിശ്വാമിത്രാഭ്യാം സഹ തേ നാരദാദയഃ । ഇദമ് ഊചുര് അനൂചാനാ രാമമ് ആനമിതാനനമ്
വസിഷ്ഠനും വിശ്വാമിത്രനും കൂടെ, നാരദൻമാരും മറ്റു മുനിമാരും, പഠനം നടത്തിയശേഷം, പ്രകാശമുള്ള മുഖമുള്ള രാമനോടു ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
അഹോ വത കുമാരേണ കല്യാണഗുണശാലിനീ । വാഗ് ഉക്താ പരമോദാരവിരാഗരസഗര്ഭിണീ
അയ്യോ, രാജകുമാരൻ ഉച്ചരിച്ച വാക്കുകൾ എത്ര മനോഹരവും, ഉത്തമഗുണങ്ങൾ നിറഞ്ഞതും, മഹോന്നതമായ വൈരാഗ്യത്തിന്റെ സാരവും ഉള്ളതുമാണ്.
പരിനിഷ്ഠിതവാക്യാര്ഥസുബോധമ് ഉചിതം സ്ഫുടമ് । ഉദാരം പ്രിയചര്യാര്ഹമ് അവിഹ്വലമ് അവിപ്ലുതമ്
വാക്കുകളുടെ അർത്ഥം പൂർണ്ണമായി വ്യക്തമാക്കുകയും, മനസ്സിലാക്കാൻ എളുപ്പവുമാണ്; ഉചിതവും വ്യക്തവുമാണ്; ഉന്നതവും, പ്രിയമായി ആചരിക്കാൻ യോഗ്യവും, അചഞ്ചലവും ആശയക്കുഴപ്പമില്ലാത്തതുമാണ്.
അഭിവ്യക്തപദസ്പഷ്ടമ് ഇഷ്ടം പുഷ്ടം ച തുഷ്ടിമത് । കരോതി രാഘവപ്രോക്തം വചഃ കസ്യ ന വിസ്മയമ്
രാഘവൻ പറഞ്ഞ വാക്കുകൾ അത്യന്തം വ്യക്തവും മനോഹരവും, മനസ്സിന് തൃപ്തികരവും പോഷകവുമാണ്. അത്തരമൊരു സംസാരത്തിൽ ആരാണ് അത്ഭുതപ്പെടാത്തത്?
ശതാദ് ഏകതമസ്യൈവ സര്വോദാരചമത്കൃതേഃ । ഈപ്സിതാര്ഥാര്പണൈകാന്തദക്ഷാ ഭവതി ഭാരതീ
നൂറിൽ ഒരാളെങ്കിലും ഉത്തമമായ അത്ഭുതങ്ങൾക്ക് പാടുള്ളവനാകുന്നു; ഭാരതി ആഗ്രഹിച്ച അർത്ഥം നൽകുന്നതിൽ മാത്രം പ്രാവീണ്യം കാണിക്കുന്നു.
കുമാര ത്വാം വിനാ കസ്യ വിവേകഫലശാലിനീ । ഏവം വികാസമ് ആയാതി പ്രജ്ഞാവനലതാ നവാ
കുമാരാ, നിന്നെ കൂടാതെ വിവേകഫലം നൽകുന്ന പുതിയ ജ്ഞാനവള്ളി ഇങ്ങനെ വൃദ്ധിയിലാകുന്നത് ആര്ക്ക് വേണ്ടി തന്നെയാണ്?
പ്രജ്ഞാദീപശിഖാ യസ്യ രാമസ്യേവ ഹൃദി സ്ഥിതാ । പ്രജ്വലത്യ് അലമ് ആലോകകാരിണീ സ പുമാന് സ്മൃതഃ
യാരുടെ ഹൃദയത്തിൽ, രാമനിൽപോലെ, ജ്ഞാനത്തിന്റെ ദീപശിഖ നിലകൊള്ളുന്നു, അവൻ അതിവിശദമായി പ്രകാശം വിതറുന്നു; അത്തരം ആളാണ് സ്മരണയിൽ നിലനിൽക്കുന്നത്.
രക്തമാംസാസ്ഥിയന്ത്രാണി ബഹൂന്യ് അതിതതാനി ച । പദാര്ഥാന് അപകര്ഷന്തി നാസ്തി തേഷു സചേതനമ്
രക്തം, മാംസം, അസ്ഥി എന്നിവയുടെ യന്ത്രങ്ങൾ, പലതും കഴിഞ്ഞുപോയ വസ്തുക്കൾ, എല്ലാം വസ്തുക്കളെ ആകർഷിച്ചേക്കാം; പക്ഷേ അവയിൽ ചൈതന്യം ഇല്ല.
ജന്മമൃത്യുജരാദുഃഖമ് അനുയാന്തി പുനഃ പുനഃ । വിമൃശന്തി ന സംസാരം പശവഃ പരിമോഹിതാഃ
ജനനം, മരണം, വയസ്സാകൽ, ദു:ഖം എന്നിവ വീണ്ടും വീണ്ടും അനുഭവപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ ഭ്രമിച്ചിരിക്കുന്ന മൃഗങ്ങൾ സാംസാരികതയെ ചിന്തിക്കുന്നില്ല.
കഥഞ്ചിത് ക്വചിദ് ഏവൈകോ ദൃശ്യതേ വിമലാശയഃ । പൂര്വാപരവിചാരാര്ഹോ യഥായമ് അരിസൂദനഃ
എവിടെയോ വളരെ അപൂർവമായി മാത്രം, മനസ്സ് പൂർണ്ണമായും ശുദ്ധിയും, ഭാവിയും കഴിഞ്ഞതും ആലോചിക്കാൻ കഴിയുന്ന ഒരാൾ കാണപ്പെടുന്നു. അങ്ങനെ തന്നെയാണ് ഈ ശത്രുനാശകൻ.
അനുത്തമചമത്കാരഫലാസ് സുഭഗമൂര്തയഃ । ഭവ്യാ ഹി വിരലാ ലോകേ സഹകാരദ്രുമാ ഇവ
ലോകത്ത് അത്ഭുതം നൽകുന്ന, ഭാഗ്യകരമായ രൂപങ്ങൾ വളരെ അപൂർവമാണ്; മറ്റുള്ളവരിൽ നിന്ന് വേറിട്ടു നിലകൊള്ളുന്ന ചന്ദനമരങ്ങൾ പോലെ.
സമ്യഗ്ദൃഷ്ടിര് ജഗജ്ജാതൌ സ്വവിവേകചമത്കൃതിഃ । അസ്മിന് ഭവ്യമതാവ് അന്തര് ഇയമ് അന്യേവ ദൃശ്യതേ
ലോകത്തിന്റെ ഉത്ഭവത്തിൽ ശരിയായ ദൃഷ്ടിയും, സ്വന്തം വിവേചനത്തിന്റെ അത്ഭുതവും—ഈ ഉത്തമമായ മനോഭാവത്തിനുള്ളിൽ, മറ്റൊരു ദൃഷ്ടിയാണ് കാണപ്പെടുന്നത്.
സുലഭാസ് സുഭഗാ ലോകാഃ ഫലപല്ലവശാലിനഃ । ജായന്തേ തരവോ ദേശേ ന തു ചന്ദനപാദപാഃ
ഫലവും പൂവും നിറഞ്ഞ മരങ്ങൾ എളുപ്പത്തിൽ എവിടെയും കാണാം; പക്ഷേ ചന്ദനമരങ്ങൾ അങ്ങനെ കാണാനാവില്ല.
വൃക്ഷാഃ പ്രതിവനേ സന്തി സത്യം സുഫലപല്ലവാഃ । ന ത്വ് അപൂര്വചമത്കാരോ ലവങ്ഗസ് സുലഭസ് സദാ
ഓരോ കാടിലും ഫലവും ഇലയും നിറഞ്ഞ മരങ്ങൾ ഉണ്ടെന്നത് സത്യമാണ്; പക്ഷേ അത്ഭുതം നിറഞ്ഞ ലവംഗമരം എപ്പോഴും എളുപ്പത്തിൽ ലഭ്യമല്ല.
ജ്യോത്സ്നേവ ശീതമഹസസ് സുതരോര് ഇവ മഞ്ജരീ । പുഷ്പാദ് ആമോദലേഖേവ ദൃഷ്ടാ രാമാച് ചമത്കൃതിഃ
തണുത്ത കിരണമുള്ള ചന്ദ്രനിൽ നിന്ന് ജ്യോത്സ്നയെപ്പോലെയും, മനോഹരമായ വൃക്ഷത്തിൽ നിന്ന് പൂക്കളെപ്പോലെയും, പുഷ്പത്തിൽ നിന്ന് സുഗന്ധം പോലെ, രാമന്റെ അത്ഭുതം കാണപ്പെടുന്നു.
അസ്മാദ് ഉദ്ദാമദൌരാത്മ്യദൈവനിര്മാണനിര്മിതേഃ । ദ്വിജേന്ദ്രാ ദഗ്ധസംസാരാത് സാരോ ഹ്യ് അത്യന്തദുര്ലഭഃ
ഭാഗ്യത്തിന്റെ അതിക്രമമായ ദുഷ്ടത കൊണ്ട് സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ട ഈ ലോകത്തിൽ, ദ്വിജശ്രേഷ്ഠന്മാരേ, കഠിനമായ സങ്കടങ്ങളിൽ കത്തിയ ഈ സംസാരത്തിൽ നിന്നുള്ള സാരം അത്യന്തം അപൂർവമാണ്.
യതന്തേ സാരസമ്പ്രാപ്തൌ യേ യശോനിധയോ ധിയാ । ധന്യാ ധുരി സതാം ഗണ്യാസ് ത ഏവ പുരുഷോത്തമാഃ
ആ സാരം നേടാൻ മനസ്സോടെ പരിശ്രമിക്കുന്നവരും, പ്രശസ്തിയുള്ളവരും, ഭാഗ്യശാലികളും, സന്മാർഗ്ഗത്തിൽ പ്രധാനരായവരും, യഥാർത്ഥത്തിൽ മഹാന്മാരുമാണ്.
ന രാമേണ സമോ ഽസ്തീഹ ത്രിഷു ലോകേഷു കശ്ചന । വിവേകവാന് ഉദാരാത്മാ മഹാത്മാ ചേതി നോ മതിഃ
ഈ മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും രാമനോടു തുല്യനായവൻ ആരുമില്ല; വിവേകശാലിയും, ഉദാരഹൃദയനും, മഹാത്മാവും ആയ രാമനാണ് ഞങ്ങളുടെ ഉറച്ച വിശ്വാസം.
സകലലോകചമത്കൃതികാരിണോ ഽപ്യ് അഭിമതം യദി രാഘവചേതസഃ । ഫലതി നോ തദ് ഇമേ വയമ് ഏവ ഹി സ്ഫുടതരം മുനയോ ഹതബുദ്ധയഃ
സകലലോകത്തെയും ആഹ്ലാദിപ്പിക്കുന്നതാണെങ്കിലും, രാഘവന്റെ മനസ്സിൽ അതിന് ഫലം ഉണ്ടാകുന്നില്ലെങ്കിൽ അതിന് യാതൊന്നും വിലയില്ല; അങ്ങനെ ഞങ്ങൾ മുനികൾക്ക് വ്യക്തമായും വിവേകശൂന്യതയാണ്.
നാരദേനേതി മഹതാ വചസ്യ് ഉക്തേ സഭാഗതഃ । രാമമ് അഗ്രഗതം പ്രീത്യാ വിശ്വാമിത്രോ ഽപ്യ് ഉവാച ഹ
മഹർഷി നാരദൻ ഈ വാക്കുകൾ സഭയിൽ പറഞ്ഞതിനു ശേഷം, വിശ്വാമിത്രനും സ്നേഹത്തോടെ മുന്നിൽ ഇരുന്ന രാമനോടു പറഞ്ഞു.
തവ രാഘവ നാസ്ത്യ് അന്യജ് ജ്ഞേയം ജ്ഞാനവതാം വര । സ്വയൈവ സൂക്ഷ്മയാ ബുദ്ധ്യാ സര്വം വിജ്ഞാതവാന് അസി
രാഘവ, നിനക്കു ഇനി അറിയേണ്ടതൊന്നുമില്ല; ജ്ഞാനികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ നീ നിന്റെ സൂക്ഷ്മമായ ബുദ്ധിയാൽ എല്ലാം മനസ്സിലാക്കിയിട്ടുണ്ട്.