നൈരാശ്യാത് പൂര്ണതാമ് ഏതി മനോ ഽനാശാവശാനുഗമ് । ആശയാ രിക്തതാമ് ഏതി ശരദീവ സരോ മനഃ
ആശകളില്ലാതിരിക്കുക കൊണ്ടാണ് മനസ്സ് പൂർണ്ണതയിലേക്കെത്തുന്നത്; ആഗ്രഹങ്ങളുടെ പിന്നാലെ പോകുമ്പോൾ, മനസ്സ് ശരദ്കാലത്തെ തടാകംപോലെ ശൂന്യമായി പോവുന്നു.
ഹൃദയം ശൂന്യതാമ് ഏതി പ്രകടീകൃതകോടരമ് । അഗസ്ത്യപീതാര്ണവവദ് ആശാവിവശചേതസാമ്
ആശയുടെ പിടിയിൽ അകപ്പെട്ട മനസ്സുള്ളവരുടെ ഹൃദയം, അഗസ്ത്യൻ കടൽ കുടിച്ചുപോലെ, മുഴുവൻ ശൂന്യമായ് തുറന്നുപോകുന്നു.
യസ്യ ചിത്തതരൌ സ്ഫാരേ തൃഷ്ണാചപലമര്കടീ । ന വല്ഗതി മഹത് തസ്യ രാജതേ ഹൃദ്വനാന്തരമ്
യാരുടെ മനസ്സെന്ന വലിയ വൃക്ഷത്തിൽ തൃഷ്ണ എന്ന കുരങ്ങ് ചാടിക്കൊണ്ടിരിയ്ക്കുന്നില്ലോ, അങ്ങനെയുള്ളവരുടെ ഹൃദയത്തിന്റെ അകത്തളത്തിൽ മഹത്തായ പ്രകാശം വിരിയുന്നു.
പദ്മാക്ഷകോശസ് ത്രിജഗദ് ഗോഷ്പദം യോജനവ്രജഃ । നിമേഷാര്ധം മഹാകല്പസ് തൃഷ്ണാരഹിതചേതസാമ്
തൃഷ്ണയില്ലാത്ത മനസ്സുള്ളവർക്ക്, കമലനയനന്റെ കണ്ണ്, മൂന്നു ലോകങ്ങൾ, ഒരു യാത്രാമാപ്, അൽപ്പനേരം കണ്ണടയ്ക്കൽ, മഹാകല്പം — എല്ലാം പശുവിന്റെ കാളിവിരൽപാടുപോലെയാണ്.
ശീതതാ സാ ന ശീതാംശൌ ന ഹിമാചലകന്ദരേ । ന രമ്ഭാചന്ദനാവല്യാം നിസ്സ്പൃഹേഷു മനസ്സു യാ
നിസ്പൃഹമായ മനസ്സുകളിൽ കാണുന്ന തണുപ്പു, ചന്ദ്രനിൽ അല്ല, ഹിമപർവ്വതത്തിലെ ഗുഹകളിലും അല്ല, വാഴയും ചന്ദനവനങ്ങളിലും അല്ല.
ന തഥാ ഭാതി പൂര്ണേന്ദുര് ന പൂര്ണഃ ക്ഷീരസാഗരഃ । ന ലക്ഷ്മീവദനം കാന്തം സ്പൃഹാഹീനം യഥാ മനഃ
പൂർണ്ണചന്ദ്രനും പൂർണ്ണക്ഷീരസാഗരവും ലക്ഷ്മിയുടെ മനോഹരമായ മുഖവും ആഗ്രഹരഹിതമായ മനസ്സിനെപ്പോലെ മനോഹരമായി തിളങ്ങുന്നില്ല.
യഥാഭ്രലേഖാ ശശിനം സുധാലേപം മഷീ യഥാ । ദൂഷയത്യ് ഏവമ് ഏഷാന്തര് നരമ് ആശാപിശാചികാ
മേഘരേഖ ചന്ദ്രനെ മങ്ങിയതുപോലെയും മഷി അമൃതം മങ്ങിയതുപോലെയും, ആശ എന്ന ഭൂതം മനുഷ്യനെ അകത്തുനിന്ന് മലിനമാക്കുന്നു.
ആശാഖ്യാശ് ചിത്തവൃക്ഷസ്യ ശാഖാസ് സ്ഥഗിതദിക്തടാഃ । താസു ച്ഛിന്നാസ്വ് അരൂപത്വം യാതി ചിത്തമഹാദ്രുമഃ
ആശയെന്ന പേരിലുള്ള ശാഖകൾ മനസ്സെന്ന വൃക്ഷത്തിന്റെ എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു; അവയെല്ലാം മുറിച്ചുകളഞ്ഞാൽ മനസ്സെന്ന മഹാവൃക്ഷം ആകൃതിയില്ലാത്തതാകുന്നു.
ഛിന്നതൃഷ്ണാമഹാശാഖേ ചിത്തസ്ഥാണൌ സ്ഥിതിം ഗതേ । ഏകരൂപതയാ ധൈര്യം പ്രയാതി ശതശാഖതാമ്
തൃശ്യ എന്ന മഹാശാഖ മുറിച്ചുമാനസസ്ഥംഭം ഉറപ്പോടെ നിലകൊള്ളുമ്പോൾ, ഏകത്വത്തിന്റെ രൂപത്തിൽ ധൈര്യം നൂറുകണക്കിന് ശാഖകളായി വിരിയുന്നു.
അനുത്തമേന ധൈര്യേണ തേന ചിത്തേ ക്ഷയം ഗതേ । തത് പദം പ്രാപ്യതേ രാമ യത്ര നാശോ ന വിദ്യതേ
അപരിമിതമായ ധൈര്യത്തോടെ മനസ്സ് ശാന്തമായപ്പോൾ, രാമാ, നശിക്കാത്ത അവസ്ഥയിലേക്ക് എത്താം.
ഏതാസാം ചിത്തവൃത്തീനാമ് ആശാനാമ് ഉത്തമാശയേ । ന ദദാസി പ്രരോഹം ചേത് തദ് ഭവാന് അസ്തി രാഘവ
നിന്റെ മനസ്സിലെ ആഗ്രഹങ്ങൾക്കും വാസനകൾക്കും ഉന്നതമായ ഹൃദയത്തിൽ വേരെടുക്കാൻ നീ അനുവദിക്കാതിരുന്നാൽ, രാഘവാ, അപ്പോൾ നീ യഥാർത്ഥത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്നു.
ചിത്തം വൃത്തിവിഹീനം തേ യദാ യാതമ് അചിത്തതാമ് । തദാ മോക്ഷമയീമ് അന്തസ് സത്താമ് ആപ്നോഷി താം തതാമ്
നിന്റെ മനസ്സ് എല്ലാ വൃത്തി കളിൽ നിന്നും ഒഴിഞ്ഞ് ശൂന്യമായപ്പോൾ, അപ്പോൾ നീ മോക്ഷസ്വഭാവമുള്ള ആന്തരിക അവസ്ഥയെ നേടുന്നു.
ചിത്തകൌശികപക്ഷത്യാ തൃഷ്ണയാ ക്ഷുബ്ധയാന്തരേ । അമങ്ഗലാനി വിസ്താരമ് അലമ് ആയാന്തി രാഘവ
മനസ്സ് ബകപ്പക്ഷിയെപ്പോലെ ആകാംക്ഷകൊണ്ട് അകത്തുനിന്ന് കലങ്ങുമ്പോൾ, ദുഷ്പ്രഭാവങ്ങൾ വേഗത്തിൽ വ്യാപിക്കുന്നു, രാഘവാ.
വര്തനം വൃത്തിര് ഇത്യ് ഉക്തം വര്തതേ ചിത്തമ് ആശയാ । ചിത്തവൃത്തിമ് അതോ ഹ്യ് ആശാം ത്യക്ത്വാ നിശ്ചിത്തതാം വ്രജ
ചിത്തത്തിന്റെ പ്രവർത്തനം അതിന്റെ ഭാവം എന്നാണ് പറയുന്നത്. ചിത്തം ആഗ്രഹം കൊണ്ടാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. അതുകൊണ്ട്, ആഗ്രഹം എന്ന ചിത്തഭാവം വിട്ട്, മനസ്സിന് അതീതമായ അവസ്ഥയിലേക്ക് കടക്കുക.
യോ യയാ വര്തതേ വൃത്ത്യാ സ തയൈവ വിനാ ക്ഷയീ । അതശ് ചിത്തോപശാന്ത്യര്ഥം തദ്വൃത്തിം പ്രക്ഷയം നയേത്
മനസ്സിന്റെ ഒരു പ്രത്യേക ഭാവത്തിൽ ജീവിക്കുന്നവൻ അതിനൊപ്പം തന്നെ നശിക്കും. അതിനാൽ, മനസ്സിന് സമാധാനം നേടാൻ ആ ഭാവം അവസാനിപ്പിക്കണം.
പ്രശമിതസകലൈഷണോ മഹാത്മന് ഭവ ഭവബന്ധമ് അപാസ്യ മുക്തചിത്തഃ । മനസി നിഗഡരജ്ജവഃ കദാശാഃ പരിഗലിതാസു ച താസു കോ ന മുക്തഃ
മഹാത്മാവേ, എല്ലാ ആസക്തികളും ശമിപ്പിച്ച്, ഭവബന്ധനം വിട്ട്, മനസ്സിനെ മോചിതമാക്കി, മനസ്സിനെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ആഗ്രഹങ്ങളുടെ കെട്ടുകൾ അകറ്റിയാൽ, അവരിൽ ആരാണ് മോചിതനാകാത്തത്?
അഥ വാ രഘുവംശാഖ്യനഭഃപൂര്ണനിശാകര । ബഡിവദ് ബുദ്ധിഭേദേന ജ്ഞാനമ് ആസാദയാമലമ്
രഘുവംശം എന്ന ആകാശം നിറക്കുന്ന ചന്ദ്രനേ, ബഡാഗം പോലെ ബുദ്ധിയുടെ വിവേചനത്തിലൂടെ നിർമ്മലമായ ജ്ഞാനം നേടുക.
ഭഗവന് സര്വധര്മജ്ഞ ത്വത്പ്രസാദാന് മയാ ഹൃദി । പ്രാപ്തം പ്രാപ്തവ്യമ് അഖിലം വിശ്രാന്തോ ഽസ്മ്യ് അമലേ പദേ
ഭഗവന്, എല്ലാ ധര്മങ്ങളെയും അറിയുന്നവനേ, നിന്റെ കൃപയാല് എന്റെ ഹൃദയത്തില് നേടേണ്ടതെല്ലാം ലഭിച്ചു; ഞാൻ കറപ്പില്ലാത്ത നിലയിൽ വിശ്രമം കണ്ടെത്തിയിരിക്കുന്നു.
ശരദീവാമ്ബരാദ് അഭ്രമ് അദഭ്രം മമ ചേതസഃ । വിഭോ വ്യപഗതം സര്വം കൃഷ്ണം മോഹമഹാതമഃ
ശരത്ത് കാലത്തെ ആകാശത്തിൽ നിന്ന് മേഘങ്ങൾ അകന്നുപോകുന്നതുപോലെ, മഹാശക്തനേ, എന്റെ മനസ്സിൽ നിന്നെല്ലാം കനത്ത അജ്ഞാനത്തിന്റെ ഇരുണ്ടത്വം മാറിപ്പോയിരിക്കുന്നു.
അമൃതാപൂരിതസ് സ്വച്ഛശ് ശീതലാത്മാ മഹാദ്യുതിഃ । തിഷ്ഠാമ്യ് ആനന്ദവാന് അന്തസ് സായം പൂര്ണ ഇവോഡുരാട്
അമൃതം നിറഞ്ഞതും, വെടിപ്പും, തണുപ്പും, മഹത്തായ പ്രകാശവും ഉള്ള മനസ്സോടെ, ഞാൻ അകത്തുനിന്ന് ആനന്ദത്തോടെ നിലകൊള്ളുന്നു; സന്ധ്യാകാലത്തെ പൂർണ്ണചന്ദ്രനുപോലെയാണ് എന്റെ അവസ്ഥ.
അശേഷസംശയാമ്ഭോദശരത്സമയ കിം ത്വ് അഹമ് । തൃപ്തിമ് ഏഷാം ന ഗച്ഛാമി വചസാം വദതസ് തവ
എന്റെ എല്ലാ സംശയങ്ങളുടെയും മേഘങ്ങൾ ശരത്ത് കാലംപോലെ അകന്നുപോയിട്ടും, നിന്റെ വാക്കുകൾ കേൾക്കുന്നതിൽ എനിക്ക് തൃപ്തി ലഭിക്കുന്നില്ല.
ബഡിവിജ്ഞാനസമ്പ്രാപ്തിം പുനര് മദ്ബോധവൃദ്ധയേ । വിഭോ കഥയ ഖിദ്യന്തേ സന്തോ നാവനതം പ്രതി
പരമജ്ഞാനം നേടുന്നതിനെക്കുറിച്ച് വീണ്ടും പറഞ്ഞുതരൂ, ഭഗവാനേ, എന്റെ ബോധം വളരാൻ വേണ്ടി. ഉത്തമമായ കാര്യങ്ങൾ കേൾക്കുന്നതിൽ ജ്ഞാനികൾക്ക് ഒരിക്കലും തളർച്ചയില്ല.
ശൃണു രാഘവ തേ വക്ഷ്യേ ബഡിവൃത്താന്തമ് ഉത്തമമ് । ശ്രുതേന യേന തേന ത്വം ബോധമ് ആപ്സ്യസി ശാശ്വതമ്
രാഘവാ, നീ കേൾക്കൂ, ഞാൻ നിനക്ക് ബഡയുടെ അത്യുത്തമമായ കഥ പറയാം. അതു കേൾക്കുമ്പോൾ നീ ശാശ്വതമായ ബോധം നേടും.
അസ്ത്യ് അസ്മിഞ് ജഗതഃ കോശേ കസ്മിംശ്ചിദ് ദിക്തടാന്തരേ । പാതാലമ് ഇതി വിഖ്യാതോ ലോകോ ഭൂമേര് അധസ് സ്ഥിതഃ
ഈ ലോകത്തിന്റെ വിശാലതയിൽ, ഏതോ ദിക്കിന്റെ അറ്റത്തായി, ഭൂമിയുടെ അടിയിൽ പാതാളം എന്നറിയപ്പെടുന്ന ഒരു ലോകം ഉണ്ടു.
ക്ഷീരോദാര്ണവജാതാഭിര് ദിഗ്ധാഭിര് അമൃതാമ്ബുഭിഃ । ക്വചിദ് ദാനവകന്യാഭിര് ഭാതി നിര്വിവരാന്തരഃ
പാലാഴിയിലെ അമൃതം നിറഞ്ഞ വെള്ളം കൊണ്ടും, ചിലപ്പോൾ ദാനവരുടെ പുത്രിമാരാൽ കൂടി, അതിന്റെ ഉള്ളഭാഗം ഒരിടവേളയും ഇല്ലാതെ പ്രകാശിക്കുന്നു.
ജിഹ്വാചരോദ്ദാമരവൈര് വിഷഭാരഭരായുധൈഃ । ക്വചിദ് ഭോഗിഭിര് ആപൂര്ണസ് സഹസ്രശതമസ്തകൈഃ
ചില ഭാഗങ്ങളിൽ, നാവു ചലിക്കുന്ന, വിഷഭാരം ചുമക്കുന്ന ആയുധങ്ങളായ അനവധി ഫണികളോടുകൂടിയ പാമ്പുകൾ നിറഞ്ഞിരുന്നു.
ഹേലാവിവലിതാശേഷവിശ്വോദ്ധരണഘസ്മരൈഃ । ക്വചിദ് ദനുസുതൈര് വ്യാപ്തശ് ചലദ്ഭിര് ഇവ മേരുഭിഃ
മറ്റൊരിടങ്ങളിൽ, ലോകം മുഴുവൻ കളിയോടെ ഇളക്കുന്ന, ചലിക്കുന്ന പർവതങ്ങളെപ്പോലെയുള്ള ദാനുവിന്റെ പുത്രന്മാർ അകത്തു നിറഞ്ഞിരുന്നു.
കടകുഡ്യാഗ്രവിശ്രാന്തവസുധാമണ്ഡലോദ്ധുരൈഃ । ക്വചിദ് ദിഗ്ദന്തിഭിര് ദന്തദ്രുമാദ്രിഭിര് ഉപാശ്രിതഃ
ചില പ്രദേശങ്ങളിൽ, കോട്ടമതിലുകളുടെ മുകളിൽ, ഭൂമിയുടെ വട്ടങ്ങളിലുമാണ്, വൃക്ഷങ്ങളെയും പർവതങ്ങളെയും പോലെ ദന്തങ്ങളുള്ള ദിക്കാനകൾ വിശ്രമിച്ചിരുന്നത്.
മഹാകടകടാശബ്ദദഗ്ധഭൂതപരമ്പരൈഃ । ക്വചിദ് ദുര്ഗന്ധിദിഗ്ഭാഗോ ധ്വനന് നരകമണ്ഡലൈഃ
ചില ദിക്കുകളിൽ, വലിയ കഠിനശബ്ദത്തിൽ ദഹിച്ച ഭൂതങ്ങളുടെ നിരകളും, ഭയാനകവും ദുർഗന്ധമുള്ള നരകവാസികളാൽ മുഴങ്ങുന്ന പ്രദേശങ്ങളും കാണാം.
ആഭൂതലമ് അഭിപ്രോതസപ്തപാതാലമണ്ഡലൈഃ । ക്വചിദ് രത്നാകരൈര് വ്യാപ്തഃ പാതാലൈര് ഇതരൈര് ഇവ
ചില ഭാഗങ്ങളിൽ ഭൂമിയിലേക്കു താഴേക്ക് ഏഴു പാതാളലോകങ്ങൾ ചേർന്ന് കെട്ടിയതുപോലും, മറ്റിടങ്ങളിൽ രത്നങ്ങൾ നിറഞ്ഞ സമുദ്രങ്ങൾ കൊണ്ട് പാതാളങ്ങൾ പോലെ നിറഞ്ഞതും ആ ഭൂമി ആയിരുന്നു.