ന തേ ദുഃഖം ന തേ ജന്മ ന തേ മാതാ ന തേ പിതാ । ആത്മൈവാസി ന സദ്ബുദ്ധേ ത്വമ് അന്യഃ കശ്ചിദ് ഏവ ഹി
നിനക്ക് ദുഃഖമില്ല, ജന്മമില്ല, അമ്മയില്ല, അച്ഛനില്ല; നീ സ്വയം മാത്രം ആണു, സത്ബുദ്ധിയുള്ളവനേ, മറ്റൊരുവൻ ഇല്ല.
അസ്യാം സംസാരയാത്രായാം നാനാഭിനയദായിനഃ । അജ്ഞാ ഏവ നടാസ് സാധോ രസഭാവസമന്വിതാഃ
ഈ ലോകജീവിതയാത്രയില് പലവിധം അഭിനയിക്കുന്നവരൊക്കെയും, സാദ്ധോ, വെറും അറിവില്ലാത്ത നടന്മാരാണ്; അവര് വിവിധ ഭാവങ്ങളോടുകൂടിയാണ് അഭിനയിക്കുന്നത്.
മധ്യസ്ഥദൃഷ്ടയസ് സ്വസ്ഥാ യഥാപ്രാപ്താര്ഥദര്ശിനഃ । തജ്ജ്ഞാസ് തു പ്രേക്ഷകാ ഏവ സാക്ഷിധര്മേ വ്യവസ്ഥിതാഃ
നിഷ്പക്ഷമായ കാഴ്ചയുള്ളവരും സ്വസ്ഥരായവരും സംഭവിക്കുന്നതെല്ലാം സ്വഭാവികമായി കാണുന്നവരും കാണികള് മാത്രമാണ്; സത്യം അറിയുന്നവര് സാക്ഷിയായ നിലയിലാണ് നിലകൊള്ളുന്നത്.
കര്താരോ ഽപി ന കര്താരോ യഥാ ദീപാ നിശാഗമേ । ആലോകകര്മണാമ് ഏവം തജ്ജ്ഞാ ലോകസ്ഥിതാവ് ഇഹ
പ്രവർത്തിക്കുന്നവരും യഥാർത്ഥത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നവരല്ല; രാത്രി വിളക്കുകൾ വെളിച്ചം പകരുന്നതുപോലെ മാത്രം. അതുപോലെ സത്യം അറിയുന്നവര് ലോകജീവിതത്തില് വെളിച്ചം പകരുന്നവരത്രേ.
പ്രതിബിമ്ബൈര് ന ദൂഷ്യന്തേ സ്വാത്മബിമ്ബഗതൈര് അപി । യഥാ ദര്പണരത്നാദ്യാസ് തഥാ കാര്യൈര് മഹാധിയഃ
വലിയ മനസ്സുള്ളവരെ അവരുടെ സ്വന്തം പ്രതിബിംബങ്ങള് പോലും മലിനമാക്കുന്നില്ല; കാഴ്ചക്കുള്ളില് പ്രതിഫലനം ഉണ്ടെങ്കിലും, കണ്ണാടിയും രത്നങ്ങളും അതുപോലെ തന്നെ അശുദ്ധമാകുന്നില്ല.
സര്വൈഷണാമയകലങ്കവിവര്ജിതേന സ്വച്ഛാത്മഭാവകലിതേന ഹൃദബ്ജമധ്യേ । പുത്രാത്മനാത്മനി മഹാമണിനാമുനൈവ സന്ത്യജ്യ സമ്ഭ്രമമ് അലം പരിതോഷമ് ഏഹി
എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളുടെയും മലിനതികളിൽ നിന്ന് മുക്തമായ മനസ്സോടെ, ഹൃദയത്തിലെ കമലത്തിൽ സ്വയം തെളിഞ്ഞ് നിലകൊള്ളുന്നവനേ, കുഞ്ഞേ, അസ്വസ്ഥതകൾ എല്ലാം വിട്ട്, സമ്പൂർണ്ണമായ തൃപ്തിയിലേക്ക് എത്തൂ.
ഏവം പ്രബോധിതസ് തേന തദാ പുണ്യേന പാവനഃ । പ്രബോധമ് ആപ പ്രാകാശ്യം പ്രഭാത ഇവ ഭൂതലമ്
അങ്ങനെ ആ ധർമ്മാത്മാവിന്റെ ഉപദേശത്തിൽ അവൻ ഉണർന്നു, പുണ്യൻ ആയി, പ്രഭാതത്തിൽ ഭൂമി പ്രകാശിക്കുന്നതുപോലെ ശുദ്ധിയും പ്രകാശവും നേടി.
ഉഭാവ് അപി തതസ് സിദ്ധൌ ജ്ഞാനവിജ്ഞാനപാരഗൌ । വിചേരതുര് വനേ തസ്മിന് യാവദിച്ഛമ് അനിന്ദിതൌ
അതിനുശേഷം ഇരുവരും ജ്ഞാനത്തിലും അനുഭവത്തിലും പൂർണ്ണരായി, ആ കാടിൽ തങ്ങൾക്കിഷ്ടം പോലെ കുറ്റമില്ലാതെ സഞ്ചരിച്ചു.
തതഃ കദാചിത് കാലേന നിര്വാണപദമ് ആഗതൌ । തൌ വിദേഹൌ ഗതസ്നേഹൌ ദീപാവ് ഇവ ശമം ഗതൌ
അപ്പോൾ കുറച്ച് കാലം കഴിഞ്ഞ്, അവർക്കു മോക്ഷാവസ്ഥ ലഭിച്ചു; ശരീരത്തിൽ നിന്നുള്ള മമതയില്ലാതെ, വിളക്കുകൾ അണയുന്നതുപോലെ സമാധാനത്തിൽ ലയിച്ചു.
ഏവം പ്രാഗ്ഭുക്തദേഹാനാമ് അനന്താ ധനബന്ധുജാഃ । ആശാഃ കിം ഗൃഹ്യതേ താഭ്യഃ കിം വാ സന്ത്യജ്യതേ ഽനഘ
ഇതുപോലെ, മുമ്പ് അനുഭവിച്ച ദേഹങ്ങള്ക്ക് സമ്പത്തിലും ബന്ധുക്കളിലും അനന്തമായ ആഗ്രഹങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നു. അവയിൽ നിന്നെന്താണ് നേടാനോ ഉപേക്ഷിക്കാനോ ഉള്ളത്, പാപരഹിതനേ?
തസ്മാദ് ആസാമ് അനന്താനാം തൃഷ്ണാനാം രഘുനന്ദന । ഉപായസ് ത്യാഗ ഏവൈകോ ന നാമ പരിപാലനമ്
അതിനാൽ, രഘുനന്ദനേ, ഈ അനന്തമായ തൃഷ്ണകൾക്കിടയിൽ ഒരേയൊരു മാർഗം ഉപേക്ഷിക്കലാണ്, സംരക്ഷിക്കലല്ല.
ചിന്തനേനൈധതേ ചിന്താ സ്വിന്ധനേനേവ പാവകഃ । നശ്യത്യ് അചിന്തനേനൈവ വിനേന്ധനമ് ഇവാനലഃ
ചിന്തിച്ചാൽ ചിന്ത കൂടുതൽ വളരും, അതുപോലെ ഇന്ധനം ചേർത്താൽ തീ വളരുന്നതുപോലെ. ചിന്തിക്കാതിരിക്കുമ്പോൾ, ഇന്ധനം ഇല്ലാത്ത തീ പോലെ, ചിന്ത നശിക്കും.
ധ്യേയത്യാഗരഥാരൂഢഃ കരുണോദാരയാ ദൃശാ । ലോകമ് ആലോകയന് ദീനം മാ തിഷ്ഠോത്തിഷ്ഠ രാഘവ
ധ്യാനവും ഉപേക്ഷ്യവും എന്ന രഥത്തിൽ കയറി, കരുണയുള്ള കാഴ്ചയോടെ, ലോകം ദുഃഖിതമാണെന്ന് കണ്ടാൽ, നില്ക്കരുത് — എഴുന്നേൽക്കു രാഘവ.
ഏഷാ ബ്രാഹ്മീ സ്ഥിതിസ് സ്വച്ഛാ നിഷ്കാമാ വിഗതാമയാ । ഏനാം പ്രാപ്യ മഹാബാഹോ വിമൂഢോ ഽപി ന മുഹ്യതി
ഇതാണ് ശുദ്ധവും ആഗ്രഹമില്ലാത്തതുമായ രോഗരഹിതമായ ബ്രഹ്മാവസ്ഥ. മഹാബാഹുവേ, ഇതിലെത്തുമ്പോൾ ഏറ്റവും ഭ്രമിച്ചവരും ആശയക്കുഴപ്പത്തിൽ ആകുന്നില്ല.
ഏകം വിവേകം സുഹൃദമ് ഏകാം പ്രൌഢസഖീം ധിയമ് । ആദായ വിഹരന്ന് ഏവം സങ്കടേ ഽപി ന മുഹ്യസി
വിവേകത്തെ സ്നേഹിതനായി, പക്വമായ ബുദ്ധിയെ വിശ്വസ്തസഖിയായി സ്വീകരിച്ച് ഇങ്ങനെ ജീവിച്ചാൽ, വലിയ കഷ്ടതകളിലും നീ ആശയക്കുഴപ്പത്തിൽ ആകില്ല.
വിനിവാരിതസര്വാര്ഥാദ് അപഹസ്തിതബാന്ധവാത് । ന സ്വധൈര്യാദ് ഋതേ കശ്ചിദ് അഭ്യുദ്ധരതി സങ്കടാത്
സകല വസ്തുക്കളെയും ബന്ധുക്കളെയും വിട്ട് നിൽക്കുന്നവനെ, തന്റെ ധൈര്യത്തെ ആശ്രയിച്ചല്ലാതെ മറ്റാരും കഷ്ടതകളിൽ നിന്ന് രക്ഷിക്കില്ല.
വൈരാഗ്യേണാഥ ശാസ്ത്രേണ മഹത്ത്വാദിഗുണൈര് അപി । യത്നേനാപദ്വിഘാതാര്ഥം സ്വമ് ഏവോന്നമയേന് മനഃ
അതിനാൽ, വൈരാഗ്യത്താൽ, ശാസ്ത്രജ്ഞാനത്താൽ, മഹത്ത്വം പോലുള്ള ഗുണങ്ങളാൽ, പരിശ്രമത്താൽ — ഇങ്ങനെ തന്റെ മനസ്സിനെ കഷ്ടതകളിൽ നിന്ന് ഉയർത്തേണ്ടത് സ്വയം തന്നെയാണ്.
ന തത് ത്രിഭുവനൈശ്വര്യാന് ന കോശാദ് രത്നധാരിണഃ । ഫലമ് ആസാദ്യതേ ചിത്താദ് യന് മഹത്ത്വോപബൃംഹിതാത്
മഹത്ത്വം നിറഞ്ഞ മനസ്സിലൂടെ ലഭിക്കുന്ന ഫലം, മൂന്നു ലോകങ്ങളുടെ ആധിപത്യംകൊണ്ടോ, രത്നങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞ ധനസമ്പത്തുകൊണ്ടോ ലഭിക്കില്ല.
താവദ് അസ്മിഞ് ജഗത്കുക്ഷൌ പാതോത്പാതാവദോലനൈഃ । പതന്തി പുരുഷാ യാവന് മനസ് തേഷാം ന വിജ്വരമ്
മനസ്സ് ദു:ഖങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിതമാകാതെ ഇരിക്കുന്നിടത്തോളം, മനുഷ്യർ ഈ ലോകത്തിന്റെ ഗർഭത്തിൽ ദുരന്തങ്ങളാലും കഷ്ടങ്ങളാലും ഇടിയുന്നവരായി തുടരുന്നു.
പൂര്ണേ മനസി സമ്പൂര്ണം ജഗത് സര്വം സുധാദ്രവൈഃ । ഉപാനദ്ഗൂഢപാദസ്യ കില ചര്മാവൃതൈവ ഭൂഃ
മനസ്സ് നിറഞ്ഞിരിക്കുമ്പോൾ, ഈ ലോകം മുഴുവൻ അമൃതം പോലെ അനുഭവപ്പെടുന്നു; ചെരിപ്പ് ധരിച്ചവന് ഭൂമി മുഴുവൻ ചർമ്മം വിരിച്ചതുപോലെ ആയിരിക്കും.
നൈരാശ്യാത് പൂര്ണതാമ് ഏതി മനോ ഽനാശാവശാനുഗമ് । ആശയാ രിക്തതാമ് ഏതി ശരദീവ സരോ മനഃ
ആശകളില്ലാതിരിക്കുക കൊണ്ടാണ് മനസ്സ് പൂർണ്ണതയിലേക്കെത്തുന്നത്; ആഗ്രഹങ്ങളുടെ പിന്നാലെ പോകുമ്പോൾ, മനസ്സ് ശരദ്കാലത്തെ തടാകംപോലെ ശൂന്യമായി പോവുന്നു.
ഹൃദയം ശൂന്യതാമ് ഏതി പ്രകടീകൃതകോടരമ് । അഗസ്ത്യപീതാര്ണവവദ് ആശാവിവശചേതസാമ്
ആശയുടെ പിടിയിൽ അകപ്പെട്ട മനസ്സുള്ളവരുടെ ഹൃദയം, അഗസ്ത്യൻ കടൽ കുടിച്ചുപോലെ, മുഴുവൻ ശൂന്യമായ് തുറന്നുപോകുന്നു.
യസ്യ ചിത്തതരൌ സ്ഫാരേ തൃഷ്ണാചപലമര്കടീ । ന വല്ഗതി മഹത് തസ്യ രാജതേ ഹൃദ്വനാന്തരമ്
യാരുടെ മനസ്സെന്ന വലിയ വൃക്ഷത്തിൽ തൃഷ്ണ എന്ന കുരങ്ങ് ചാടിക്കൊണ്ടിരിയ്ക്കുന്നില്ലോ, അങ്ങനെയുള്ളവരുടെ ഹൃദയത്തിന്റെ അകത്തളത്തിൽ മഹത്തായ പ്രകാശം വിരിയുന്നു.
പദ്മാക്ഷകോശസ് ത്രിജഗദ് ഗോഷ്പദം യോജനവ്രജഃ । നിമേഷാര്ധം മഹാകല്പസ് തൃഷ്ണാരഹിതചേതസാമ്
തൃഷ്ണയില്ലാത്ത മനസ്സുള്ളവർക്ക്, കമലനയനന്റെ കണ്ണ്, മൂന്നു ലോകങ്ങൾ, ഒരു യാത്രാമാപ്, അൽപ്പനേരം കണ്ണടയ്ക്കൽ, മഹാകല്പം — എല്ലാം പശുവിന്റെ കാളിവിരൽപാടുപോലെയാണ്.
ശീതതാ സാ ന ശീതാംശൌ ന ഹിമാചലകന്ദരേ । ന രമ്ഭാചന്ദനാവല്യാം നിസ്സ്പൃഹേഷു മനസ്സു യാ
നിസ്പൃഹമായ മനസ്സുകളിൽ കാണുന്ന തണുപ്പു, ചന്ദ്രനിൽ അല്ല, ഹിമപർവ്വതത്തിലെ ഗുഹകളിലും അല്ല, വാഴയും ചന്ദനവനങ്ങളിലും അല്ല.
ന തഥാ ഭാതി പൂര്ണേന്ദുര് ന പൂര്ണഃ ക്ഷീരസാഗരഃ । ന ലക്ഷ്മീവദനം കാന്തം സ്പൃഹാഹീനം യഥാ മനഃ
പൂർണ്ണചന്ദ്രനും പൂർണ്ണക്ഷീരസാഗരവും ലക്ഷ്മിയുടെ മനോഹരമായ മുഖവും ആഗ്രഹരഹിതമായ മനസ്സിനെപ്പോലെ മനോഹരമായി തിളങ്ങുന്നില്ല.
യഥാഭ്രലേഖാ ശശിനം സുധാലേപം മഷീ യഥാ । ദൂഷയത്യ് ഏവമ് ഏഷാന്തര് നരമ് ആശാപിശാചികാ
മേഘരേഖ ചന്ദ്രനെ മങ്ങിയതുപോലെയും മഷി അമൃതം മങ്ങിയതുപോലെയും, ആശ എന്ന ഭൂതം മനുഷ്യനെ അകത്തുനിന്ന് മലിനമാക്കുന്നു.
ആശാഖ്യാശ് ചിത്തവൃക്ഷസ്യ ശാഖാസ് സ്ഥഗിതദിക്തടാഃ । താസു ച്ഛിന്നാസ്വ് അരൂപത്വം യാതി ചിത്തമഹാദ്രുമഃ
ആശയെന്ന പേരിലുള്ള ശാഖകൾ മനസ്സെന്ന വൃക്ഷത്തിന്റെ എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു; അവയെല്ലാം മുറിച്ചുകളഞ്ഞാൽ മനസ്സെന്ന മഹാവൃക്ഷം ആകൃതിയില്ലാത്തതാകുന്നു.
ഛിന്നതൃഷ്ണാമഹാശാഖേ ചിത്തസ്ഥാണൌ സ്ഥിതിം ഗതേ । ഏകരൂപതയാ ധൈര്യം പ്രയാതി ശതശാഖതാമ്
തൃശ്യ എന്ന മഹാശാഖ മുറിച്ചുമാനസസ്ഥംഭം ഉറപ്പോടെ നിലകൊള്ളുമ്പോൾ, ഏകത്വത്തിന്റെ രൂപത്തിൽ ധൈര്യം നൂറുകണക്കിന് ശാഖകളായി വിരിയുന്നു.
അനുത്തമേന ധൈര്യേണ തേന ചിത്തേ ക്ഷയം ഗതേ । തത് പദം പ്രാപ്യതേ രാമ യത്ര നാശോ ന വിദ്യതേ
അപരിമിതമായ ധൈര്യത്തോടെ മനസ്സ് ശാന്തമായപ്പോൾ, രാമാ, നശിക്കാത്ത അവസ്ഥയിലേക്ക് എത്താം.