ദൃഷ്ട്യാ തു പാരമാര്ഥിക്യാ പുത്ര സത്യം വിചാരയ । നേഹ ത്വം നൈവ ചേദം തേ ഭ്രാന്തിമ് അന്തഃ പരിത്യജ
മകനേ, പരമാർത്ഥദൃഷ്ടിയോടെ സത്യമായി പരിശോധിച്ചാൽ, നീയും ഇതും ഒന്നും നിനക്ക് സ്വന്തമല്ല. അകത്തെ ഈ ഭ്രമം ഉപേക്ഷിക്കൂ.
അയം മൃതോ ഗതശ് ചാഹമ് ഇതീമാ ദൃഷ്ടയഃ പുനഃ । സ്വസങ്കല്പോപതാപോത്ഥാ ദൃശ്യന്തേ ന തു സത്യതഃ
‘അവൻ മരിച്ചുപോയി, ഞാൻ ഇതാണ്’ എന്നിങ്ങനെയുള്ള ചിന്തകൾ വീണ്ടും വീണ്ടും മനസ്സിൽ ഉയരുന്നു. എന്നാൽ ഇവയൊക്കെ സ്വന്തം മനസ്സിന്റെ കற்பനയിൽ നിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്, യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ സത്യമായതൊന്നുമല്ല.
അജ്ഞാനവിസ്തീര്ണമരൌ വിലോലൈശ് ശുഭാശുഭസ്പന്ദമയൈസ് തരങ്ഗൈഃ । സ്വവാസനാതാപമരീചിവാരി പരിസ്ഫുരത്യ് ഏതദ് അനന്തരൂപമ്
അജ്ഞാനത്തിന്റെ വിശാലമായ മരുഭൂമിയിൽ, സ്വന്തം പ്രവൃത്തികളുടെ സ്വഭാവത്തിൽ നിന്നുള്ള ശുഭാശുഭമായ തരംഗങ്ങൾ പോലെ, ഈ മാറിമാറുന്ന ലോകം തെളിഞ്ഞുനിൽക്കുന്നു.
കഃ പിതാ കിം ച വാ മിത്രം കാ മാതാ കേ ച ബന്ധവഃ । സ്വബുദ്ധ്യൈവാവധൂയന്തേ വാത്യയാ ജനപാംസവഃ
ആർ ആണ് അച്ഛൻ? എന്താണ് സ്നേഹിതൻ? ആരാണ് അമ്മ? ആരൊക്കെയാണ് ബന്ധുക്കൾ? സ്വന്തം ബുദ്ധിയാൽ ഇവയെല്ലാം കാറ്റിൽ പറക്കുന്ന പൊടിപോലെ തള്ളിക്കളയപ്പെടുന്നു.
ബന്ധുമിത്രസുതസ്നേഹദ്വേഷമോഹദശാമയഃ । സ്വസഞ്ജ്ഞാമാത്രകേണൈവ പ്രപഞ്ചോ ഽയം വിതന്യതേ
ബന്ധുക്കളോടും സുഹൃത്തുക്കളോടും പുത്രന്മാരോടും ഉള്ള സ്നേഹവും ദ്വേഷവും മായയും—ഇവയെല്ലാം സ്വന്തം മനസ്സിന്റെ ഭാവനയിൽ നിന്നാണ് ഈ ലോകം തീർന്നിരിക്കുന്നത്.
ബന്ധുത്വേ ഭാവിതോ ബന്ധുഃ പരത്വേ ഭാവിതഃ പരഃ । വിഷാമൃതദശേവൈഷാ സ്ഥിതിര് ഭാവനിബന്ധനീ
ബന്ധുവാണെന്ന് കരുതുമ്പോള് ആള് ബന്ധുവാണ്; അന്യനാണെന്ന് കരുതുമ്പോള് അന്യനാണ്. ഈ അവസ്ഥ മനസ്സിലെ ഭാവനയാല് നിര്ണ്ണയിക്കപ്പെടുന്നതാണ്, വിഷവും അമൃതവും അനുഭവിക്കുന്നതുപോലെയാണ്.
ഏകത്വേ വര്തമാനസ്യ സര്വഗസ്യ കിലാത്മനഃ । അയം ബന്ധുഃ പരശ് ചായമ് ഇത്യ് അസത്കലനാ കുതഃ
എല്ലായിടത്തും നിലനില്ക്കുന്ന ആത്മാവിന് ഒരുമയിലിരിക്കെ 'ഇവന് ബന്ധുവാണ്, അവന് അന്യനാണ്' എന്ന തെറ്റായ ധാരണ എങ്ങനെയാകും ഉണ്ടാകുക?
രക്തമാംസാസ്ഥിസങ്ഘാതാദ് ദേഹാദ് ഏവാസ്ഥിപഞ്ജരാത് । കോ ഽഹം സ്യാമ് ഇതി ചിത്തേന സ്വയം പുത്ര വിചാരയ
രക്തം, മാംസം, അസ്ഥി എന്നിവയുടെ കൂട്ടമായ ഈ ശരീരം അസ്ഥിപ്പഞ്ചരത്തില് അടങ്ങിയതാണല്ലോ. എനിക്ക് ആര് എന്നതിനെക്കുറിച്ച് നീ സ്വയം ആലോചിക്കണം, മകനേ.
ദൃഷ്ട്യാ തു പാരമാര്ഥിക്യാ ന കശ്ചിത് ത്വം ന ചാപ്യ് അഹമ് । മിഥ്യാജ്ഞാനമ് ഇദം പുണ്യഃ പാവനശ് ചേതി വല്ഗതി
പരമാര്ത്ഥദൃഷ്ടിയില് നോക്കുമ്പോള് നീയോ ഞാനോ യാഥാര്ത്ഥ്യത്തില് ഇല്ല. 'ഇത് പുണ്യമാണു, ഇത് ശുദ്ധിയാണു' എന്ന തെറ്റായ അറിവ് വെറുതെ ഉഴറുന്നു.
കസ് തേ പിതാ കശ് ച സുഹൃത് കാ മാതാ കശ് ച വാ പരഃ । ഖസ്യാനന്തവിലാസസ്യ കിമ് അസ്വം കിം സ്വമ് ഉച്യതാമ്
നിന്റെ അച്ഛൻ ആരാണ്, സുഹൃത്ത് ആരാണ്, അമ്മ ആരാണ്, അണ്യൻ ആരാണ്? ഈ അനന്തമായ ആകാശത്തിലെ കളിയിൽ, എന്താണ് നിന്റെതല്ലാത്തത്, എന്താണ് നിന്റെത് — പറയാൻ കഴിയുമോ?
അസി ചേത് ത്വം തദ് അന്യേഷു യാതേഷു ബഹുജന്മസു । യേ ബന്ധവോ യേ വിഭവാഃ കിം താന് അപി ന ശോചസി
നീ യഥാർത്ഥത്തിൽ നീയാണെങ്കിൽ, നീ കഴിഞ്ഞ അനേകം ജന്മങ്ങളിൽ ബന്ധുക്കളെയും സമ്പത്തുകളെയും കുറിച്ച് ദുഃഖിച്ചില്ലേ?
ബഭൂവുസ് തേ സുപുഷ്പാസു സ്ഥലീഷു മൃഗയോനിഷു । ബഹവോ ബന്ധവോ ധന്യാസ് താന് കഥം നാനുശോചസി
പുഷ്പങ്ങൾ നിറഞ്ഞ നിലങ്ങളിൽ, മൃഗരൂപത്തിൽ, നിനക്ക് ധന്യരായ അനേകം ബന്ധുക്കൾ ഉണ്ടായിരുന്നില്ലേ? അവരെക്കുറിച്ച് നീ എങ്ങനെ ദുഃഖിച്ചില്ല?
ബഭൂവുസ് തേ സപദ്മാസു തടീഷ്വ് അമ്ബുധിയോഷിതാമ് । ഹംസസ്യ ബന്ധവോ ഹംസാസ് താന് കഥം നാനുശോചസി
താമരകൾ നിറഞ്ഞ തീരങ്ങളിൽ, ജലത്തിലെ സ്ത്രീകളുടെ ഇടയിൽ, നീ ഹംസനായി ജീവിച്ചപ്പോൾ നിനക്ക് ഹംസരൂപത്തിലുള്ള ബന്ധുക്കൾ ഉണ്ടായിരുന്നില്ലേ? അവരെക്കുറിച്ച് നീ എങ്ങനെ ദുഃഖിച്ചില്ല?
ബഭൂവുസ് തേ ലസത്പത്ത്രാശ് ചിത്രാസു വനരാജിഷു । ബഹവോ ബന്ധവോ വൃക്ഷാസ് താന് കഥം നാനുശോചസി
കാണാം, കാട്ടിലെ വിവിധ വനരാശികളിൽ തിളങ്ങുന്ന ഇലകളോടെ അനേകം മരങ്ങൾ നിന്റെ കൂട്ടുകാരായിരുന്നു. അവരെക്കുറിച്ച് നീ എന്തുകൊണ്ടാണ് ദുഃഖിക്കാത്തത്?
ബഭൂവുസ് തേ മഹാഭ്രേഷു ശിഖരേഷു മഹീഭൃതാമ് । ബഹവോ ബന്ധവസ് സിംഹാസ് താന് കഥം നാനുശോചസി
പർവ്വതങ്ങളുടെ ഉയർന്ന ശിഖരങ്ങളിൽ അനേകം സിംഹങ്ങൾ നിന്റെ കൂട്ടുകാരായിരുന്നു. അവരെക്കുറിച്ച് നീ എന്തുകൊണ്ടാണ് ദുഃഖിക്കാത്തത്?
ബഭൂവുസ് തേ സ്രവന്തീഷു സരസ്സ്വ് അമ്ഭോജിനീഷു ച । ബഹവോ ബന്ധവോ മത്സ്യാഃ കിം താന് അപി ന ശോചസി
ഒഴുക്കുള്ള നദികളിലും തടാകങ്ങളിലും താമര നിറഞ്ഞ കുളങ്ങളിലും അനേകം മീനുകൾ നിന്റെ കൂട്ടുകാരായിരുന്നു. അവർക്കും വേണ്ടി നീ ദുഃഖിക്കുന്നില്ലേ?
ബഭൂവിഥ ദശാര്ണേഷു കപിലോ വനവാനരഃ । രാജപുത്രസ് തുഖാരേഷു പുണ്ഡ്രേഷു വനവായസഃ
നീ ദശാർണ ദേശങ്ങളിൽ ഒരു കപിലവര്ണ കാട്ടുകുരങ്ങായിരുന്നു; തുഖാര ദേശങ്ങളിൽ രാജകുമാരനായിരുന്നു; പുണ്ഡ്ര ദേശങ്ങളിൽ കാട്ടുകാക്കയായിരുന്നു.
ഹേഹയേഷു ച മാതങ്ഗസ് ത്രിഗര്തേഷു ച ഗര്ദഭഃ । സാല്വേഷു സരമാപുത്രഃ പതത്രീ ശവരദ്രുമേ
ഹേഹയരാജ്യത്തിൽ നീ ഒരു ആനയായി ജനിച്ചു, തൃഗർട്ടയിൽ ഒരു കഴുതയായി, സാൽവ ദേശത്ത് സരമയുടെ മകനായി, ശവരവനത്തിൽ ഒരു പക്ഷിയായി.
വിന്ധ്യാദ്രൌ പിപ്പലോ ഭൂത്വാ ഘുണോ ഭൂത്വാ മഹാവടേ । മന്ദരേ മര്കടോ ഭൂത്വാ വിപ്രാജ് ജാതോ ഽസി കന്ദരേ
വിന്ദ്യപർവതത്തിൽ നീ ഒരു അരയാൽമരമായി, വലിയ ആൽമരത്തിൽ ഒരു പുഴുവായി, മന്ദരപർവതത്തിൽ ഒരു കുരങ്ങായി, ഒരു ഗുഹയിൽ നീ ഒരു ബ്രാഹ്മണനായി ജനിച്ചു.
കോസലേഷു ദ്വിജോ ഭൂത്വാ ഭൂത്വാ വങ്ഗേഷു തിത്തിരിഃ । അശ്വോ ഭൂത്വാ തുഖാരേഷു ജാതസ് ത്വം ബ്രാഹ്മണാദ് വനേ
കോസലദേശത്ത് നീ ഒരു ദ്വിജനായി ജനിച്ചു, വംഗദേശത്ത് ഒരു കാടുകോഴിയായി, തുഖാരദേശത്ത് ഒരു കുതിരയായി, കാടിൽ ഒരു ബ്രാഹ്മണനിൽ നിന്ന് ജനിച്ചു.
യഃ കീടസ് താലകന്ദാന്തര് ദംശകോ യ ഉദുമ്ബരേ । യഃ പ്രാജികോ വിന്ധ്യവനേ സ ത്വം പുത്ര മമാനുജഃ
നീ താളക്കിഴങ്ങിനുള്ളിൽ ഒരു കീടമായിരുന്നവനും, ഉടുമ്പ് മരത്തിൽ കടിയുന്ന ഒരു ചെറുപുഴുവും, വിന്ദ്യവനത്തിൽ ഒരു മയിൽപക്ഷിയും ആയിരുന്നു. മകനേ, നീ എന്റെ ഇളയസഹോദരനാണ്.
ഹിമവത്കന്ദരാഭൂര്ജതരുത്വഗ്രന്ധ്രകോടരേ । പിപീലകോ യഷ് ഷണ് മാസാന് സോ ഽയം ത്വമ് അനുജോ മമ
ഹിമാലയത്തിലെ ഒരു ഗുഹയിലെ ഭൂർജവൃക്ഷത്തിന്റെ തൊലി ചിരിഞ്ഞിടത്തിൽ ആറുമാസം താമസിച്ച ആ പുഴു, അതാണ് നീ, എന്റെ ഇളയ സഹോദരൻ.
സുഹ്മസീമാന്തകുഗ്രാമഗോമയേ യശ് ച വൃശ്ചികഃ । സാര്ധം സംവത്സരം സാധോ സോ ഽയം ത്വമ് അനുജോ മമ
സുഹ്മ ദേശത്തിന്റെ അതിരിലുള്ള ഒരു പുഴുക്കിടക്കയിലൊളിഞ്ഞ് ഒരു വർഷംകൂടി കഴിയുന്ന ആ ചെളിപ്പുഴു, അതും നീ തന്നെയാണ്, എന്റെ ഇളയ സഹോദരൻ.
പുലിന്ദീസ്തനപീഠേഷു നിലീനം യേന കാനനേ । ഷട്പദേനേവ പദ്മേഷു സോ ഽയം ത്വമ് അനുജോ മമ
കാടിൽ ഒരു പുൽവനിതയുടെ മുലയിലൊളിച്ചിരുന്ന ആ തേൻചിതൽ, പദ്മത്തിൽ ഒളിയുന്ന തേൻചിതലുപോലെ, അതും നീ തന്നെയാണ്, എന്റെ ഇളയ സഹോദരൻ.
ഏതാസ്വ് അന്യാസു ചാന്യാസു ബഹ്വീഷു ജനയോനിഷു । ജാതോ ഽസി ജമ്ബുദ്വീപേ ഽസ്മിന് പുരാ ശതസഹസ്രശഃ
ഇവയിലും അനേകം മറ്റു ജന്മങ്ങളിൽ നീ ജംബുദ്വീപിൽ ആയിരക്കണക്കിന്, ലക്ഷക്കണക്കിന് തവണകൾ ജനിച്ചു കഴിഞ്ഞവനാണ്.
ഇത്ഥം തവാത്മനശ് ചൈവ പ്രാക്തനം വാസനാക്രമമ് । പശ്യാമി സൂക്ഷ്മയാ ബുദ്ധ്യാ സമ്യഗ്ദര്ശനശുദ്ധയാ
ഇങ്ങനെ, സത്യദർശനശുദ്ധിയാൽ ഉണർന്ന സൂക്ഷ്മബുദ്ധിയോടെ, നിന്റെതും എന്റെതുമായ പഴയ വാസനകളുടെ ക്രമം ഞാൻ കാണുന്നു.
മമാപി ബഹ്വ്യോ ബഹുധാ യോനയോ മോഹമന്ഥരാഃ । സമതീതാസ് സ്മരാമ്യ് അദ്യ താ ജ്ഞാനോദിതയാ ദൃശാ
എനിക്കുമവിടം പലവിധം ജന്മങ്ങൾ, മായയാൽ ഭാരംകൂടിയവ, കടന്നുപോയിട്ടുണ്ട്; ഇന്ന് ജ്ഞാനദൃഷ്ടിയാൽ അവയെ ഞാൻ ഓർക്കുന്നു.
ത്രിഗര്തേഷു ശുകോ ഭൂത്വാ ഹംസോ ഭൂത്വാ സരിത്തടേ । പക്കണേ വായസോ ഭൂത്വാ ജാതോ ഽഹമ് ഇഹ കാനനേ
ത്രിഗർതത്തിൽ ഞാൻ ഒരു തത്തയായി, നദീതീരത്ത് ഒരു ഹംസയായി, പക്ഷണത്തിൽ ഒരു കാക്കയായി, ഈ കാടിൽ ജനിച്ചു.
ഭുക്ത്വാ പുലിന്ദതാം വിന്ധ്യേ കൃത്വാ വങ്ഗേഷു വൃക്ഷതാമ് । ഉഷ്ട്രത്വമ് അതിവാഹ്യാദ്രൌ ജാതോ ഽഹമ് ഇഹ കാനനേ
വിന്ദ്യപർവ്വതത്തിൽ ഞാൻ ഒരു പുലിന്ദനായും, വംഗദേശത്ത് ഒരു വൃക്ഷമായും, ഉയർന്ന പർവ്വതത്തിൽ ഒരു ഒട്ടകമായും ജീവിച്ചു, പിന്നെ ഈ കാടിൽ ജനിച്ചു.
യശ് ചാതകോ ഹിമഗിരൌ യോ രാജാ പുണ്ഡ്രമണ്ഡലേ । വ്യാഘ്രോ യസ് സഹ്യകുഞ്ജേഷു സ ഏവേഹ തവാഗ്രജഃ
ഹിമാലയത്തിൽ ചാതകപ്പക്ഷിയായി, പുണ്ഡ്രദേശത്ത് രാജാവായി, സഹ്യപർവ്വതങ്ങളിൽ കടുവയായി ഉണ്ടായിരുന്നവൻ തന്നെയാണ് ഇപ്പോൾ നിന്റെ മൂത്ത സഹോദരൻ.