കിമ് ഈദൃശീ ത്വയാ ബദ്ധാ ഭാവനേഹ വിമോഹജാ । സംസാരേ യദ് അശോച്യോ ഽപി ത്വയാ താതോ ഽനുശോച്യതേ
ഇവിടെ നീ എന്തിനാണ് ഇങ്ങനെ ഒരു ഭാവന, മായയിൽ നിന്നുള്ളത്, ഉണ്ടാക്കിയത്? ഈ ലോകത്ത് അച്ഛനെ ദുഃഖിക്കേണ്ടതില്ലെങ്കിലും നീ അവനെക്കുറിച്ച് ദുഃഖിക്കുന്നു.
ന സൈവ ഭവതോ മാതാ നാസാവ് ഏവ പിതാ തവ । ന ഭവാന് ഏവ തനയസ് തയോര് നിസ്സങ്ഖ്യപുത്രയോഃ
അവൾ യഥാർത്ഥത്തിൽ നിന്റെ അമ്മയല്ല, അവൻ യഥാർത്ഥത്തിൽ നിന്റെ അച്ഛനുമല്ല; അനേകം മക്കളുള്ള ആ മാതാപിതാക്കളുടെ യഥാർത്ഥ മകനും നീ അല്ല.
മാതാപിതൃസഹസ്രാണി സമതീതാനി തേ സുത । ബഹൂന്യ് അമ്ബുപ്രവാഹസ്യ നിമ്നാനീവ വനേ വനേ
മകനേ, നിനക്ക് ആയിരക്കണക്കിന് അമ്മമാരും അച്ഛന്മാരും കഴിഞ്ഞുപോയിട്ടുണ്ട്; കാട്ടിലൂടെ ഒഴുകുന്ന ഒരു നദിയിൽ കാണുന്ന അനേകം കുഴികൾപോലെ.
അസങ്ഖ്യപുത്രയോര് നൈവ ഭവാന് ഏവ സുതസ് തയോഃ । സരിത്തരങ്ഗവത് പുത്ര ഗതാഃ പുത്രഗണാ നൃണാമ്
അനവധി മക്കളുള്ള മാതാപിതാക്കൾക്കിടയിൽ നീ യഥാർത്ഥത്തിൽ അവരുടെ മകൻ അല്ല; നദിയിലെ തരംഗങ്ങൾ പോലെ മനുഷ്യരുടെ മക്കൾ ഒരുപാട് കാലം കഴിഞ്ഞ് പോയി.
അസ്മത്പിത്രോര് അതീതാനി പുത്രലക്ഷാണ്യ് അനേകശഃ । പത്ത്രകോരകവൃന്ദാനി ലതാപാദപയോര് ഇവ
നമ്മുടെ മാതാപിതാക്കൾക്ക് അനേകം ലക്ഷക്കണക്കിന് മക്കൾ കഴിഞ്ഞുപോയിട്ടുണ്ട്; ഒരു വളർത്തിവള്ളിയുടെ വേരിൽ ഇലകളും കൊമ്പുകളും കൂട്ടമായി വീണുപോകുന്നതുപോലെയാണ് അത്.
മിത്രബാന്ധവവൃന്ദാനി ജന്തോര് ജന്മനി ജന്മനി । ഋതാവ് ഋതാവ് അതീതാനി ഫലാനീവ മഹാതരോഃ
ഒരു ജീവിയുടെ ഓരോ ജന്മത്തിലും സുഹൃത്തുക്കളും ബന്ധുക്കളും കൂട്ടമായി കഴിഞ്ഞുപോയിട്ടുണ്ട്; ഒരു വലിയ വൃക്ഷത്തിൽ ഓരോ കാലത്തും പഴങ്ങൾ വീണുപോകുന്നതുപോലെയാണ് അത്.
ശോചനീയാ യദി സ്നേഹാന് മാതാപിതൃസുതാസ് സുത । തദ് അതീതാ ന ശോച്യന്തേ കിമ് അജസ്രം സഹസ്രശഃ
മാതാപിതാക്കളെയും മക്കളെയും സ്നേഹത്തിൽ നിന്ന് ദുഃഖിക്കേണ്ടതാണെങ്കിൽ, കഴിഞ്ഞുപോയവരെ ആരും ദുഃഖിക്കുന്നില്ല—അങ്ങനെയെങ്കിൽ, അനവധി പേരെ എന്തിന് നിരന്തരം ദുഃഖിക്കണം?
പ്രപഞ്ചോ ഽയം മഹാഭാഗ ദൃശ്യതേ ജാഗതോ ഭ്രമഃ । പരമാര്ഥേന തു പ്രാജ്ഞ നാസ്തി മിത്രം ന ബാന്ധവഃ
മഹാഭാഗനേ, ഈ ലോകം ഉണർന്നിരിക്കുന്നവരുടെ ഭ്രമം പോലെ മാത്രം കാണപ്പെടുന്നു. സത്യത്തിൽ, ജ്ഞാനിയേ, ഇവിടെ സ്നേഹിതനോ ബന്ധുവോ ഇല്ല.
മനാഗ് അപീഹ ഹി ഭ്രാതഃ പരമാര്ഥേ ന വിദ്യതേ । മഹത്യ് അപി ചിരാത് തപ്തേ മരാവ് ഇവ പയോലവഃ
സഹോദരനേ, യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ ചെറിയൊരു അംശം പോലും ഇവിടെ ഇല്ല. വളരെക്കാലം കഠിനമായി ശ്രമിച്ചാലും, മരുഭൂമിയിലെ ഒരു ജലബിന്ദുവിനെപ്പോലെയാണ്.
ഏതാ യാഃ പ്രേക്ഷസേ ലക്ഷ്മീശ് ഛത്ത്രചാമരചഞ്ചലാഃ । സ്വപ്ന ഏവ മഹാബുദ്ധേ ദിനാനി ത്രീണി പഞ്ച വാ
നീ കാണുന്ന ഈ ഐശ്വര്യങ്ങൾ—കുടയും ചാമരവും അവയുടെ തിളക്കവും—മഹാബുദ്ധിയുള്ളവനേ, മൂന്നു ദിവസം അല്ലെങ്കിൽ അഞ്ചു ദിവസം നീളുന്ന സ്വപ്നം പോലെയാണ്.
ദൃഷ്ട്യാ തു പാരമാര്ഥിക്യാ പുത്ര സത്യം വിചാരയ । നേഹ ത്വം നൈവ ചേദം തേ ഭ്രാന്തിമ് അന്തഃ പരിത്യജ
മകനേ, പരമാർത്ഥദൃഷ്ടിയോടെ സത്യമായി പരിശോധിച്ചാൽ, നീയും ഇതും ഒന്നും നിനക്ക് സ്വന്തമല്ല. അകത്തെ ഈ ഭ്രമം ഉപേക്ഷിക്കൂ.
അയം മൃതോ ഗതശ് ചാഹമ് ഇതീമാ ദൃഷ്ടയഃ പുനഃ । സ്വസങ്കല്പോപതാപോത്ഥാ ദൃശ്യന്തേ ന തു സത്യതഃ
‘അവൻ മരിച്ചുപോയി, ഞാൻ ഇതാണ്’ എന്നിങ്ങനെയുള്ള ചിന്തകൾ വീണ്ടും വീണ്ടും മനസ്സിൽ ഉയരുന്നു. എന്നാൽ ഇവയൊക്കെ സ്വന്തം മനസ്സിന്റെ കற்பനയിൽ നിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്, യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ സത്യമായതൊന്നുമല്ല.
അജ്ഞാനവിസ്തീര്ണമരൌ വിലോലൈശ് ശുഭാശുഭസ്പന്ദമയൈസ് തരങ്ഗൈഃ । സ്വവാസനാതാപമരീചിവാരി പരിസ്ഫുരത്യ് ഏതദ് അനന്തരൂപമ്
അജ്ഞാനത്തിന്റെ വിശാലമായ മരുഭൂമിയിൽ, സ്വന്തം പ്രവൃത്തികളുടെ സ്വഭാവത്തിൽ നിന്നുള്ള ശുഭാശുഭമായ തരംഗങ്ങൾ പോലെ, ഈ മാറിമാറുന്ന ലോകം തെളിഞ്ഞുനിൽക്കുന്നു.
കഃ പിതാ കിം ച വാ മിത്രം കാ മാതാ കേ ച ബന്ധവഃ । സ്വബുദ്ധ്യൈവാവധൂയന്തേ വാത്യയാ ജനപാംസവഃ
ആർ ആണ് അച്ഛൻ? എന്താണ് സ്നേഹിതൻ? ആരാണ് അമ്മ? ആരൊക്കെയാണ് ബന്ധുക്കൾ? സ്വന്തം ബുദ്ധിയാൽ ഇവയെല്ലാം കാറ്റിൽ പറക്കുന്ന പൊടിപോലെ തള്ളിക്കളയപ്പെടുന്നു.
ബന്ധുമിത്രസുതസ്നേഹദ്വേഷമോഹദശാമയഃ । സ്വസഞ്ജ്ഞാമാത്രകേണൈവ പ്രപഞ്ചോ ഽയം വിതന്യതേ
ബന്ധുക്കളോടും സുഹൃത്തുക്കളോടും പുത്രന്മാരോടും ഉള്ള സ്നേഹവും ദ്വേഷവും മായയും—ഇവയെല്ലാം സ്വന്തം മനസ്സിന്റെ ഭാവനയിൽ നിന്നാണ് ഈ ലോകം തീർന്നിരിക്കുന്നത്.
ബന്ധുത്വേ ഭാവിതോ ബന്ധുഃ പരത്വേ ഭാവിതഃ പരഃ । വിഷാമൃതദശേവൈഷാ സ്ഥിതിര് ഭാവനിബന്ധനീ
ബന്ധുവാണെന്ന് കരുതുമ്പോള് ആള് ബന്ധുവാണ്; അന്യനാണെന്ന് കരുതുമ്പോള് അന്യനാണ്. ഈ അവസ്ഥ മനസ്സിലെ ഭാവനയാല് നിര്ണ്ണയിക്കപ്പെടുന്നതാണ്, വിഷവും അമൃതവും അനുഭവിക്കുന്നതുപോലെയാണ്.
ഏകത്വേ വര്തമാനസ്യ സര്വഗസ്യ കിലാത്മനഃ । അയം ബന്ധുഃ പരശ് ചായമ് ഇത്യ് അസത്കലനാ കുതഃ
എല്ലായിടത്തും നിലനില്ക്കുന്ന ആത്മാവിന് ഒരുമയിലിരിക്കെ 'ഇവന് ബന്ധുവാണ്, അവന് അന്യനാണ്' എന്ന തെറ്റായ ധാരണ എങ്ങനെയാകും ഉണ്ടാകുക?
രക്തമാംസാസ്ഥിസങ്ഘാതാദ് ദേഹാദ് ഏവാസ്ഥിപഞ്ജരാത് । കോ ഽഹം സ്യാമ് ഇതി ചിത്തേന സ്വയം പുത്ര വിചാരയ
രക്തം, മാംസം, അസ്ഥി എന്നിവയുടെ കൂട്ടമായ ഈ ശരീരം അസ്ഥിപ്പഞ്ചരത്തില് അടങ്ങിയതാണല്ലോ. എനിക്ക് ആര് എന്നതിനെക്കുറിച്ച് നീ സ്വയം ആലോചിക്കണം, മകനേ.
ദൃഷ്ട്യാ തു പാരമാര്ഥിക്യാ ന കശ്ചിത് ത്വം ന ചാപ്യ് അഹമ് । മിഥ്യാജ്ഞാനമ് ഇദം പുണ്യഃ പാവനശ് ചേതി വല്ഗതി
പരമാര്ത്ഥദൃഷ്ടിയില് നോക്കുമ്പോള് നീയോ ഞാനോ യാഥാര്ത്ഥ്യത്തില് ഇല്ല. 'ഇത് പുണ്യമാണു, ഇത് ശുദ്ധിയാണു' എന്ന തെറ്റായ അറിവ് വെറുതെ ഉഴറുന്നു.
കസ് തേ പിതാ കശ് ച സുഹൃത് കാ മാതാ കശ് ച വാ പരഃ । ഖസ്യാനന്തവിലാസസ്യ കിമ് അസ്വം കിം സ്വമ് ഉച്യതാമ്
നിന്റെ അച്ഛൻ ആരാണ്, സുഹൃത്ത് ആരാണ്, അമ്മ ആരാണ്, അണ്യൻ ആരാണ്? ഈ അനന്തമായ ആകാശത്തിലെ കളിയിൽ, എന്താണ് നിന്റെതല്ലാത്തത്, എന്താണ് നിന്റെത് — പറയാൻ കഴിയുമോ?
അസി ചേത് ത്വം തദ് അന്യേഷു യാതേഷു ബഹുജന്മസു । യേ ബന്ധവോ യേ വിഭവാഃ കിം താന് അപി ന ശോചസി
നീ യഥാർത്ഥത്തിൽ നീയാണെങ്കിൽ, നീ കഴിഞ്ഞ അനേകം ജന്മങ്ങളിൽ ബന്ധുക്കളെയും സമ്പത്തുകളെയും കുറിച്ച് ദുഃഖിച്ചില്ലേ?
ബഭൂവുസ് തേ സുപുഷ്പാസു സ്ഥലീഷു മൃഗയോനിഷു । ബഹവോ ബന്ധവോ ധന്യാസ് താന് കഥം നാനുശോചസി
പുഷ്പങ്ങൾ നിറഞ്ഞ നിലങ്ങളിൽ, മൃഗരൂപത്തിൽ, നിനക്ക് ധന്യരായ അനേകം ബന്ധുക്കൾ ഉണ്ടായിരുന്നില്ലേ? അവരെക്കുറിച്ച് നീ എങ്ങനെ ദുഃഖിച്ചില്ല?
ബഭൂവുസ് തേ സപദ്മാസു തടീഷ്വ് അമ്ബുധിയോഷിതാമ് । ഹംസസ്യ ബന്ധവോ ഹംസാസ് താന് കഥം നാനുശോചസി
താമരകൾ നിറഞ്ഞ തീരങ്ങളിൽ, ജലത്തിലെ സ്ത്രീകളുടെ ഇടയിൽ, നീ ഹംസനായി ജീവിച്ചപ്പോൾ നിനക്ക് ഹംസരൂപത്തിലുള്ള ബന്ധുക്കൾ ഉണ്ടായിരുന്നില്ലേ? അവരെക്കുറിച്ച് നീ എങ്ങനെ ദുഃഖിച്ചില്ല?
ബഭൂവുസ് തേ ലസത്പത്ത്രാശ് ചിത്രാസു വനരാജിഷു । ബഹവോ ബന്ധവോ വൃക്ഷാസ് താന് കഥം നാനുശോചസി
കാണാം, കാട്ടിലെ വിവിധ വനരാശികളിൽ തിളങ്ങുന്ന ഇലകളോടെ അനേകം മരങ്ങൾ നിന്റെ കൂട്ടുകാരായിരുന്നു. അവരെക്കുറിച്ച് നീ എന്തുകൊണ്ടാണ് ദുഃഖിക്കാത്തത്?
ബഭൂവുസ് തേ മഹാഭ്രേഷു ശിഖരേഷു മഹീഭൃതാമ് । ബഹവോ ബന്ധവസ് സിംഹാസ് താന് കഥം നാനുശോചസി
പർവ്വതങ്ങളുടെ ഉയർന്ന ശിഖരങ്ങളിൽ അനേകം സിംഹങ്ങൾ നിന്റെ കൂട്ടുകാരായിരുന്നു. അവരെക്കുറിച്ച് നീ എന്തുകൊണ്ടാണ് ദുഃഖിക്കാത്തത്?
ബഭൂവുസ് തേ സ്രവന്തീഷു സരസ്സ്വ് അമ്ഭോജിനീഷു ച । ബഹവോ ബന്ധവോ മത്സ്യാഃ കിം താന് അപി ന ശോചസി
ഒഴുക്കുള്ള നദികളിലും തടാകങ്ങളിലും താമര നിറഞ്ഞ കുളങ്ങളിലും അനേകം മീനുകൾ നിന്റെ കൂട്ടുകാരായിരുന്നു. അവർക്കും വേണ്ടി നീ ദുഃഖിക്കുന്നില്ലേ?
ബഭൂവിഥ ദശാര്ണേഷു കപിലോ വനവാനരഃ । രാജപുത്രസ് തുഖാരേഷു പുണ്ഡ്രേഷു വനവായസഃ
നീ ദശാർണ ദേശങ്ങളിൽ ഒരു കപിലവര്ണ കാട്ടുകുരങ്ങായിരുന്നു; തുഖാര ദേശങ്ങളിൽ രാജകുമാരനായിരുന്നു; പുണ്ഡ്ര ദേശങ്ങളിൽ കാട്ടുകാക്കയായിരുന്നു.
ഹേഹയേഷു ച മാതങ്ഗസ് ത്രിഗര്തേഷു ച ഗര്ദഭഃ । സാല്വേഷു സരമാപുത്രഃ പതത്രീ ശവരദ്രുമേ
ഹേഹയരാജ്യത്തിൽ നീ ഒരു ആനയായി ജനിച്ചു, തൃഗർട്ടയിൽ ഒരു കഴുതയായി, സാൽവ ദേശത്ത് സരമയുടെ മകനായി, ശവരവനത്തിൽ ഒരു പക്ഷിയായി.
വിന്ധ്യാദ്രൌ പിപ്പലോ ഭൂത്വാ ഘുണോ ഭൂത്വാ മഹാവടേ । മന്ദരേ മര്കടോ ഭൂത്വാ വിപ്രാജ് ജാതോ ഽസി കന്ദരേ
വിന്ദ്യപർവതത്തിൽ നീ ഒരു അരയാൽമരമായി, വലിയ ആൽമരത്തിൽ ഒരു പുഴുവായി, മന്ദരപർവതത്തിൽ ഒരു കുരങ്ങായി, ഒരു ഗുഹയിൽ നീ ഒരു ബ്രാഹ്മണനായി ജനിച്ചു.
കോസലേഷു ദ്വിജോ ഭൂത്വാ ഭൂത്വാ വങ്ഗേഷു തിത്തിരിഃ । അശ്വോ ഭൂത്വാ തുഖാരേഷു ജാതസ് ത്വം ബ്രാഹ്മണാദ് വനേ
കോസലദേശത്ത് നീ ഒരു ദ്വിജനായി ജനിച്ചു, വംഗദേശത്ത് ഒരു കാടുകോഴിയായി, തുഖാരദേശത്ത് ഒരു കുതിരയായി, കാടിൽ ഒരു ബ്രാഹ്മണനിൽ നിന്ന് ജനിച്ചു.