പ്രശാന്തകലനാരമ്ഭം ചേത്യരിക്തചിദാസ്പദമ് । പദം ജഗാമ നീരാഗം പുഷ്പഗന്ധ ഇവാമ്ബരമ്
അവൻ ആശകളില്ലാതെ, ചിന്തകളുടെ അലറില്ലാത്ത, വസ്തുക്കളില്ലാത്ത ശുദ്ധബോധത്തിന്റെ നിലയിലേക്ക്, പുഷ്പസുഗന്ധം ആകാശത്ത് ലയിക്കുന്നതുപോലെ, എത്തി.
അഥ ഭാര്യാ മുനേര് ദേഹം പ്രാണാപാനവിവര്ജിതമ് । ദൃഷ്ട്വാവിലുഠിതം ഭൂമൌ വിനാലമ് ഇവ പങ്കജമ്
അപ്പോൾ മുനിയുടെ ഭാര്യ, പ്രാണനും അപാനവായുവും ഇല്ലാതെ നിലത്ത് ഉരുണ്ടുകിടക്കുന്ന ഭർത്താവിന്റെ ശരീരം കാണുമ്പോൾ, തണ്ടില്ലാതെ വീണുപോയ താമരപൂവ് പോലെ അവളെ അനുഭവപ്പെട്ടു.
ചിരമ് അഭ്യസ്തയാ യോഗയുക്ത്യാ പതിവിതീര്ണയാ । തത്യാജ തനുമ് അമ്ലാനാം ഷട്പദീ പദ്മിനീമ് ഇവ
ദീർഘകാലം യോഗം അഭ്യസിച്ചും ഭർത്താവിനോടുള്ള കടമകൾ നിറവേറ്റിയും കഴിഞ്ഞ അവൾ, ഉണങ്ങിയ താമരപൂവിൽ നിന്ന് തേൻചൂഷി പറന്നു പോകുന്നതുപോലെ, തന്റെ ക്ഷീണിച്ച ശരീരം ഉപേക്ഷിച്ചു.
ഭര്താരമ് ഏവാനുയയൌ ജനസ്യാദൃശ്യതാം ഗതമ് । പ്രഭാഗഗനകോശസ്ഥമ് അസ്തം യാതമ് ഇവോഡുപമ്
ജനങ്ങൾക്ക് കാണാനാകാത്തവനായി മാറിയ ഭർത്താവിനെ അവൾ പിന്തുടർന്നു, ആകാശത്തേക്ക് അസ്തമിക്കുന്ന ചന്ദ്രനെ പ്രകാശരശ്മി പിന്തുടരുന്നതുപോലെ.
മാതാപിത്രോസ് തു ഗതയോര് ഔര്ധ്വദൈഹികകര്മണി । പുണ്യ ഏവ സ്ഥിതേ ഽവ്യഗ്രേ പാവനോ ദുഃഖമ് ആയയൌ
അമ്മയും അച്ഛനും ഈ ലോകം വിട്ട് പോയ ശേഷം അവരുടെ അന്ത്യകർമ്മങ്ങൾ നടത്തുമ്പോൾ, മനസ്സിൽ അശാന്തിയില്ലാതിരുന്നിട്ടും പാവനന് ദു:ഖം നിറഞ്ഞു.
ശോകോപഹതചിത്തോ ഽസൌ ഭ്രമന് കാനനവീഥിഷു । ജ്യായാംസമ് അനവേക്ഷ്യൈവ പാവനോ വിലലാപ ഹ
വേദനയാൽ മനസ്സ് തളർന്ന പാവനൻ കാട്ടുവഴികളിൽ അലയുമ്പോൾ, തന്റെ മൂത്ത സഹോദരനെ നോക്കാനും ഇല്ലാതെ ദുഖത്തോടെ കരഞ്ഞു.
അഥൌര്ധ്വദൈഹികം കൃത്വാ മാതാപിത്രോര് ഉദാരധീഃ । ആയയൌ വിപിനേ പുണ്യഃ പാവനം ശോകലാലസമ്
മാതാപിതാക്കളുടെ അന്തിമകർമ്മങ്ങൾ നിർവഹിച്ചു, ഉന്നതബുദ്ധിയുള്ള പുണ്യൻ കാട്ടിലേക്ക് വന്നു, ദുഃഖത്തിൽ മുഴുകിയ പാവനനെ സമീപിച്ചു.
കിം പുത്ര ഘനതാം ശോകം നയസ്യ് ആന്ധ്യൈകകാരണമ് । ബാഷ്പധാരാകരം ഘോരം പ്രാവൃട്കാല ഇവാമ്ബുദമ്
മകനേ, ദുഃഖം ഇങ്ങനെ കനത്തതാക്കുന്നത് എന്തിനാണ്? കണ്ണിരിന്റെ ഒഴുക്കായി, കന്യാകാല മേഘംപോലെ, അതിനെ മാത്രം കാരണം വച്ച് മനസ്സിനെ കെട്ടിപ്പിടിക്കേണ്ടതെന്തിന്?
പിതാ തവ മഹാപ്രാജ്ഞ ഗതസ് സാര്ധം ത്വദമ്ബയാ । സ്വാമ് ഏവ പരമാം ആത്മപദവീം മോക്ഷനാമികാമ്
നിന്റെ പിതാവും മാതാവും, മഹാബുദ്ധിമാനേ, പരമമായ ആത്മപഥം, മോക്ഷം എന്നറിയപ്പെടുന്ന വഴി, പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു.
തത് സ്ഥാനം സര്വജന്തൂനാം തദ് രൂപം വിദിതാത്മനാമ് । സ്വം ഭാവമ് അഭിസമ്പന്നേ കിം പിതര്യ് അഭിശോചസി
ആ അവസ്ഥ എല്ലാ ജീവജാലങ്ങൾക്കും സാധാരണമാണ്; ആത്മാവിനെ അറിയുന്നവർക്ക് ആ രൂപം ലഭ്യമാണ്. ഒരാൾക്ക് തന്റെ സ്വഭാവം പൂർണ്ണമായി മനസ്സിലായാൽ, നീ അച്ഛനെന്തിനാണ് ദുഃഖിക്കുന്നത്?
കിമ് ഈദൃശീ ത്വയാ ബദ്ധാ ഭാവനേഹ വിമോഹജാ । സംസാരേ യദ് അശോച്യോ ഽപി ത്വയാ താതോ ഽനുശോച്യതേ
ഇവിടെ നീ എന്തിനാണ് ഇങ്ങനെ ഒരു ഭാവന, മായയിൽ നിന്നുള്ളത്, ഉണ്ടാക്കിയത്? ഈ ലോകത്ത് അച്ഛനെ ദുഃഖിക്കേണ്ടതില്ലെങ്കിലും നീ അവനെക്കുറിച്ച് ദുഃഖിക്കുന്നു.
ന സൈവ ഭവതോ മാതാ നാസാവ് ഏവ പിതാ തവ । ന ഭവാന് ഏവ തനയസ് തയോര് നിസ്സങ്ഖ്യപുത്രയോഃ
അവൾ യഥാർത്ഥത്തിൽ നിന്റെ അമ്മയല്ല, അവൻ യഥാർത്ഥത്തിൽ നിന്റെ അച്ഛനുമല്ല; അനേകം മക്കളുള്ള ആ മാതാപിതാക്കളുടെ യഥാർത്ഥ മകനും നീ അല്ല.
മാതാപിതൃസഹസ്രാണി സമതീതാനി തേ സുത । ബഹൂന്യ് അമ്ബുപ്രവാഹസ്യ നിമ്നാനീവ വനേ വനേ
മകനേ, നിനക്ക് ആയിരക്കണക്കിന് അമ്മമാരും അച്ഛന്മാരും കഴിഞ്ഞുപോയിട്ടുണ്ട്; കാട്ടിലൂടെ ഒഴുകുന്ന ഒരു നദിയിൽ കാണുന്ന അനേകം കുഴികൾപോലെ.
അസങ്ഖ്യപുത്രയോര് നൈവ ഭവാന് ഏവ സുതസ് തയോഃ । സരിത്തരങ്ഗവത് പുത്ര ഗതാഃ പുത്രഗണാ നൃണാമ്
അനവധി മക്കളുള്ള മാതാപിതാക്കൾക്കിടയിൽ നീ യഥാർത്ഥത്തിൽ അവരുടെ മകൻ അല്ല; നദിയിലെ തരംഗങ്ങൾ പോലെ മനുഷ്യരുടെ മക്കൾ ഒരുപാട് കാലം കഴിഞ്ഞ് പോയി.
അസ്മത്പിത്രോര് അതീതാനി പുത്രലക്ഷാണ്യ് അനേകശഃ । പത്ത്രകോരകവൃന്ദാനി ലതാപാദപയോര് ഇവ
നമ്മുടെ മാതാപിതാക്കൾക്ക് അനേകം ലക്ഷക്കണക്കിന് മക്കൾ കഴിഞ്ഞുപോയിട്ടുണ്ട്; ഒരു വളർത്തിവള്ളിയുടെ വേരിൽ ഇലകളും കൊമ്പുകളും കൂട്ടമായി വീണുപോകുന്നതുപോലെയാണ് അത്.
മിത്രബാന്ധവവൃന്ദാനി ജന്തോര് ജന്മനി ജന്മനി । ഋതാവ് ഋതാവ് അതീതാനി ഫലാനീവ മഹാതരോഃ
ഒരു ജീവിയുടെ ഓരോ ജന്മത്തിലും സുഹൃത്തുക്കളും ബന്ധുക്കളും കൂട്ടമായി കഴിഞ്ഞുപോയിട്ടുണ്ട്; ഒരു വലിയ വൃക്ഷത്തിൽ ഓരോ കാലത്തും പഴങ്ങൾ വീണുപോകുന്നതുപോലെയാണ് അത്.
ശോചനീയാ യദി സ്നേഹാന് മാതാപിതൃസുതാസ് സുത । തദ് അതീതാ ന ശോച്യന്തേ കിമ് അജസ്രം സഹസ്രശഃ
മാതാപിതാക്കളെയും മക്കളെയും സ്നേഹത്തിൽ നിന്ന് ദുഃഖിക്കേണ്ടതാണെങ്കിൽ, കഴിഞ്ഞുപോയവരെ ആരും ദുഃഖിക്കുന്നില്ല—അങ്ങനെയെങ്കിൽ, അനവധി പേരെ എന്തിന് നിരന്തരം ദുഃഖിക്കണം?
പ്രപഞ്ചോ ഽയം മഹാഭാഗ ദൃശ്യതേ ജാഗതോ ഭ്രമഃ । പരമാര്ഥേന തു പ്രാജ്ഞ നാസ്തി മിത്രം ന ബാന്ധവഃ
മഹാഭാഗനേ, ഈ ലോകം ഉണർന്നിരിക്കുന്നവരുടെ ഭ്രമം പോലെ മാത്രം കാണപ്പെടുന്നു. സത്യത്തിൽ, ജ്ഞാനിയേ, ഇവിടെ സ്നേഹിതനോ ബന്ധുവോ ഇല്ല.
മനാഗ് അപീഹ ഹി ഭ്രാതഃ പരമാര്ഥേ ന വിദ്യതേ । മഹത്യ് അപി ചിരാത് തപ്തേ മരാവ് ഇവ പയോലവഃ
സഹോദരനേ, യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ ചെറിയൊരു അംശം പോലും ഇവിടെ ഇല്ല. വളരെക്കാലം കഠിനമായി ശ്രമിച്ചാലും, മരുഭൂമിയിലെ ഒരു ജലബിന്ദുവിനെപ്പോലെയാണ്.
ഏതാ യാഃ പ്രേക്ഷസേ ലക്ഷ്മീശ് ഛത്ത്രചാമരചഞ്ചലാഃ । സ്വപ്ന ഏവ മഹാബുദ്ധേ ദിനാനി ത്രീണി പഞ്ച വാ
നീ കാണുന്ന ഈ ഐശ്വര്യങ്ങൾ—കുടയും ചാമരവും അവയുടെ തിളക്കവും—മഹാബുദ്ധിയുള്ളവനേ, മൂന്നു ദിവസം അല്ലെങ്കിൽ അഞ്ചു ദിവസം നീളുന്ന സ്വപ്നം പോലെയാണ്.
ദൃഷ്ട്യാ തു പാരമാര്ഥിക്യാ പുത്ര സത്യം വിചാരയ । നേഹ ത്വം നൈവ ചേദം തേ ഭ്രാന്തിമ് അന്തഃ പരിത്യജ
മകനേ, പരമാർത്ഥദൃഷ്ടിയോടെ സത്യമായി പരിശോധിച്ചാൽ, നീയും ഇതും ഒന്നും നിനക്ക് സ്വന്തമല്ല. അകത്തെ ഈ ഭ്രമം ഉപേക്ഷിക്കൂ.
അയം മൃതോ ഗതശ് ചാഹമ് ഇതീമാ ദൃഷ്ടയഃ പുനഃ । സ്വസങ്കല്പോപതാപോത്ഥാ ദൃശ്യന്തേ ന തു സത്യതഃ
‘അവൻ മരിച്ചുപോയി, ഞാൻ ഇതാണ്’ എന്നിങ്ങനെയുള്ള ചിന്തകൾ വീണ്ടും വീണ്ടും മനസ്സിൽ ഉയരുന്നു. എന്നാൽ ഇവയൊക്കെ സ്വന്തം മനസ്സിന്റെ കற்பനയിൽ നിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്, യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ സത്യമായതൊന്നുമല്ല.
അജ്ഞാനവിസ്തീര്ണമരൌ വിലോലൈശ് ശുഭാശുഭസ്പന്ദമയൈസ് തരങ്ഗൈഃ । സ്വവാസനാതാപമരീചിവാരി പരിസ്ഫുരത്യ് ഏതദ് അനന്തരൂപമ്
അജ്ഞാനത്തിന്റെ വിശാലമായ മരുഭൂമിയിൽ, സ്വന്തം പ്രവൃത്തികളുടെ സ്വഭാവത്തിൽ നിന്നുള്ള ശുഭാശുഭമായ തരംഗങ്ങൾ പോലെ, ഈ മാറിമാറുന്ന ലോകം തെളിഞ്ഞുനിൽക്കുന്നു.
കഃ പിതാ കിം ച വാ മിത്രം കാ മാതാ കേ ച ബന്ധവഃ । സ്വബുദ്ധ്യൈവാവധൂയന്തേ വാത്യയാ ജനപാംസവഃ
ആർ ആണ് അച്ഛൻ? എന്താണ് സ്നേഹിതൻ? ആരാണ് അമ്മ? ആരൊക്കെയാണ് ബന്ധുക്കൾ? സ്വന്തം ബുദ്ധിയാൽ ഇവയെല്ലാം കാറ്റിൽ പറക്കുന്ന പൊടിപോലെ തള്ളിക്കളയപ്പെടുന്നു.
ബന്ധുമിത്രസുതസ്നേഹദ്വേഷമോഹദശാമയഃ । സ്വസഞ്ജ്ഞാമാത്രകേണൈവ പ്രപഞ്ചോ ഽയം വിതന്യതേ
ബന്ധുക്കളോടും സുഹൃത്തുക്കളോടും പുത്രന്മാരോടും ഉള്ള സ്നേഹവും ദ്വേഷവും മായയും—ഇവയെല്ലാം സ്വന്തം മനസ്സിന്റെ ഭാവനയിൽ നിന്നാണ് ഈ ലോകം തീർന്നിരിക്കുന്നത്.
ബന്ധുത്വേ ഭാവിതോ ബന്ധുഃ പരത്വേ ഭാവിതഃ പരഃ । വിഷാമൃതദശേവൈഷാ സ്ഥിതിര് ഭാവനിബന്ധനീ
ബന്ധുവാണെന്ന് കരുതുമ്പോള് ആള് ബന്ധുവാണ്; അന്യനാണെന്ന് കരുതുമ്പോള് അന്യനാണ്. ഈ അവസ്ഥ മനസ്സിലെ ഭാവനയാല് നിര്ണ്ണയിക്കപ്പെടുന്നതാണ്, വിഷവും അമൃതവും അനുഭവിക്കുന്നതുപോലെയാണ്.
ഏകത്വേ വര്തമാനസ്യ സര്വഗസ്യ കിലാത്മനഃ । അയം ബന്ധുഃ പരശ് ചായമ് ഇത്യ് അസത്കലനാ കുതഃ
എല്ലായിടത്തും നിലനില്ക്കുന്ന ആത്മാവിന് ഒരുമയിലിരിക്കെ 'ഇവന് ബന്ധുവാണ്, അവന് അന്യനാണ്' എന്ന തെറ്റായ ധാരണ എങ്ങനെയാകും ഉണ്ടാകുക?
രക്തമാംസാസ്ഥിസങ്ഘാതാദ് ദേഹാദ് ഏവാസ്ഥിപഞ്ജരാത് । കോ ഽഹം സ്യാമ് ഇതി ചിത്തേന സ്വയം പുത്ര വിചാരയ
രക്തം, മാംസം, അസ്ഥി എന്നിവയുടെ കൂട്ടമായ ഈ ശരീരം അസ്ഥിപ്പഞ്ചരത്തില് അടങ്ങിയതാണല്ലോ. എനിക്ക് ആര് എന്നതിനെക്കുറിച്ച് നീ സ്വയം ആലോചിക്കണം, മകനേ.
ദൃഷ്ട്യാ തു പാരമാര്ഥിക്യാ ന കശ്ചിത് ത്വം ന ചാപ്യ് അഹമ് । മിഥ്യാജ്ഞാനമ് ഇദം പുണ്യഃ പാവനശ് ചേതി വല്ഗതി
പരമാര്ത്ഥദൃഷ്ടിയില് നോക്കുമ്പോള് നീയോ ഞാനോ യാഥാര്ത്ഥ്യത്തില് ഇല്ല. 'ഇത് പുണ്യമാണു, ഇത് ശുദ്ധിയാണു' എന്ന തെറ്റായ അറിവ് വെറുതെ ഉഴറുന്നു.
കസ് തേ പിതാ കശ് ച സുഹൃത് കാ മാതാ കശ് ച വാ പരഃ । ഖസ്യാനന്തവിലാസസ്യ കിമ് അസ്വം കിം സ്വമ് ഉച്യതാമ്
നിന്റെ അച്ഛൻ ആരാണ്, സുഹൃത്ത് ആരാണ്, അമ്മ ആരാണ്, അണ്യൻ ആരാണ്? ഈ അനന്തമായ ആകാശത്തിലെ കളിയിൽ, എന്താണ് നിന്റെതല്ലാത്തത്, എന്താണ് നിന്റെത് — പറയാൻ കഴിയുമോ?