ഏകരൂപം സ്ഥിരം സ്വസ്ഥം സ്വച്ഛം സന്താപവര്ജിതമ് । നേഹ സമ്പ്രാപ്യതേ കിഞ്ചിദ് അഗ്നൌ ഹിമകണോ യഥാ
ഒരുപോലെയും സ്ഥിരവുമായും ആരോഗ്യവാനുമായും വെടിപ്പുള്ളതുമായും വേദനയില്ലാത്തതുമായ അവസ്ഥ ഇവിടെ കിട്ടാനാവില്ല; അതുപോലെ തീയിൽ ഹിമകണങ്ങൾ നിലനിൽക്കില്ല.
യേ യേ രാമ മഹാഭാഗാ ബഹവോ ഽബഹവോ ഽഥ വാ । നഷ്ടാ ഏവേഹ ദൃശ്യന്തേ തേ തേ കതിപയൈര് ദിനൈഃ
രാമാ, മഹാഭാഗന്മാരായ പലരും, അധികം പേരായാലും കുറച്ച് പേരായാലും, ഇവിടെ കാണുന്നത് കുറച്ചു ദിവസങ്ങൾ മാത്രം; അവരൊക്കെ ഇല്ലാതായവരായി തോന്നുന്നു.
പരതാത്മീയതാന്യത്വത്വത്ത്വമത്ത്വാദിഭാവനാഃ । നേഹ സത്യാ മഹാബാഹോ ദ്വിചന്ദ്രാദിദൃശോ യഥാ
പറയുന്ന പരത്വം, ആത്മത്വം, വ്യത്യാസം, നീ, ഞാൻ എന്നിങ്ങനെയുള്ള ധാരണകൾ ഇവിടെ സത്യമല്ല, മഹാബാഹുവേ; ഇരട്ടചന്ദ്രം കാണുന്നതുപോലെ അവയൊക്കെ മായയാണ്.
അയം ബന്ധുഃ പരശ് ചായമ് അയം ചാഹമ് അയം ഭവാന് । ഏതാ മിഥ്യാദൃശോ രാമ വിഗലന്തു തവാധുനാ
ഇവൻ ബന്ധുവാണ്, അവൻ അന്യനാണ്, ഞാൻ ഇതാണ്, നീ അതാണ് — രാമാ, ഈ തെറ്റായ ഭാവനകൾ ഇപ്പോൾ നിന്നിൽ നിന്നു അകറ്റിക്കളയണം.
ക്രീഡാര്ഥം വ്യവഹാരസ്ഥ ഏതാഭിര് ഹതദൃഷ്ടിഭിഃ । ആമൂലമ് അന്തശ് ഛിന്നാഭിര് ബഹിര് വിഹര ഹേലയാ
കളിക്കാനായി, ഈ തെറ്റായ കാഴ്ചകളോടൊപ്പം ലോകവ്യവഹാരങ്ങളിൽ പങ്കുചേരുക; എന്നാൽ ഉള്ളിൽ അവയെ അടിയോടെ മുറിച്ചുവിട്ട്, പുറത്തു നിർഭാരം സഞ്ചരിക്കണം.
സംസാരസരണാവ് അസ്യാം തഥാ വിഹര സുവ്രത । ന യഥൈഷി ശ്രമം ശ്രാന്തോ വാസനാഭാരവാന് യഥാ
ഈ ലോകസ്രോതസ്സിൽ, മഹാനേ, ഇങ്ങനെ തന്നെ നീ നടക്കണം; ആഗ്രഹങ്ങളുടെ ഭാരത്തിൽ തളർന്നവനായി değil, നിർഭാരം ആയവനായി.
യഥാ യഥൈഷാ കല്യാണീ വാസനാക്ഷയകാരിണീ । വിചാരണാ തവോദേതി സംശാമ്യസി തഥാ തഥാ
ആഗ്രഹങ്ങൾ നശിപ്പിക്കുന്ന ഈ ശുഭമായ അന്വേഷണചിന്ത നിന്റെ ഉള്ളിൽ ഉയരുമ്പോൾ, അത്രത്തോളം നീ വീണ്ടും വീണ്ടും ശാന്തി അനുഭവിക്കും.
അയം ബന്ധുര് അയം നേതി ഗണനാ ലഘുചേതസാമ് । ഉദാരചരിതാനാം തു വിഗതാവരണൈവ ധീഃ
ഇവൻ സ്നേഹിതൻ, ഇവൻ അല്ല എന്നിങ്ങനെയുള്ള വ്യത്യാസങ്ങൾ മനസ്സു ചെറുതായവർക്കാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്. മഹാത്മാക്കളായവർക്കോ, അവരുടെ ബുദ്ധിക്ക് ഒരു തടസ്സവും ഇല്ല.
ന തദ് അസ്തി ന യത്രാഹം ന തദ് അസ്തി ന യന് മമ । ഇതി നിര്ണീതസാരാണാം വിഗതാവരണൈവ ധീഃ
'ഞാൻ ഇല്ല, എനിക്ക് എന്നതുമില്ല' എന്നിടത്ത് ഒന്നും നിലനിൽക്കുന്നില്ല. അർത്ഥം മനസ്സിലാക്കിയവർക്കു ബുദ്ധിക്ക് ഒരു തടസ്സവും ഇല്ല.
നാസ്തമ് ഏതി ന ചോദേതി യശ് ചിദാകാശവന് മഹാന് । സ സര്വം പശ്യതി സ്വസ്ഥഃ ഖസ്ഥോ ഭൂമിതലം യഥാ
ആ അനന്തമായ ചൈതന്യം ആകാശംപോലെ അസ്തമിക്കുകയോ ഉദയിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നില്ല. അത് എല്ലാം കാണുന്നു, സ്വയം നിലനിൽക്കുന്നു, ആകാശത്തിൽ നിന്ന് ഭൂമിയെ കാണുന്നതുപോലെ.
സര്വാ ഏവ ഹി തേ ഭൂതജാതയോ രാമ ബന്ധവഃ । അത്യന്താസംസ്തുതാ ഏതാസ് തവ നാമ ന കാശ്ചന
രാമാ, ഈ എല്ലാ ജീവജാതികളും നിന്റെ ബന്ധുക്കളാണ്. അവയെ വളരെ പ്രശംസിച്ചാലും, യഥാർത്ഥത്തിൽ അവയിൽ ഒന്നിനും നിന്റെ പേര് ഇല്ല.
വിവിധജന്മശതാഹിതസമ്ഭ്രമേ ജഗതി ബന്ധുര് അബന്ധുര് ഇതി ക്ഷണമ് । ഭ്രമദശൈവ വിവല്ഗതി വസ്തുതസ് ത്രിഭുവനം ചിരബന്ധുര് അബന്ധ്വ് അപി
ഇവിടെ, അനേകം ജന്മങ്ങളുടെ കലാപത്തിനിടയിൽ, ലോകത്ത് 'ഇവൻ സ്നേഹിതൻ, ഇവൻ അല്ല' എന്ന ഭാവം ഒരു നിമിഷം മാത്രം തോന്നുന്നു. എന്നാൽ യാഥാർത്ഥത്തിൽ, മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും എല്ലാവരും പണ്ടേ സ്നേഹിതരും അല്ലാത്തവരുമാണ്.
അത്രൈവോദാഹരന്തീമമ് ഇതിഹാസം പുരാതനമ് । ഭ്രാത്രോസ് ത്രിപഥഗാതീരേ സംവാദോ മുനിപുത്രയോഃ
ഇവിടെ ഒരു പുരാതന കഥ പറയപ്പെടുന്നു: തിരുവഴിയുടെ തീരത്ത് രണ്ടു മുനിപുത്രന്മാർ തമ്മിൽ നടന്ന സംഭാഷണം.
അയം ബന്ധുര് അയം നേതി കഥാപ്രസ്താവതസ് സ്മൃതമ് । ഇതിഹാസമ് ഇമം പുണ്യം സാശ്ചര്യം ശൃണു രാഘവ
'ഇവൻ സ്നേഹിതൻ, ഇവൻ അല്ല' എന്ന വിഷയം ഈ കഥയിൽ ഓർക്കപ്പെടുന്നു; ഈ പുണ്യവും അത്ഭുതകരവും ആയ കഥ നീ കേൾക്കൂ, രാഘവ.
അസ്ത്യ് അസ്യ ജമ്ബുദ്വീപസ്യ കസ്മിംശ്ചിദ് ദിങ്നികുഞ്ജകേ । വനവ്യൂഹമഹോത്തംസോ മഹേന്ദ്രോ നാമ പര്വതഃ
ഈ ജംബുദ്വീപിൽ, ഒരു ദിശയുടെ കാടിനുള്ളിൽ, വനങ്ങൾ കൊണ്ട് അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട മഹേന്ദ്രം എന്ന വലിയ പർവ്വതം നിലകൊള്ളുന്നു.
കല്പദ്രുമവനച്ഛായാവിശ്രാന്തസുരകിന്നരഃ । ശൃങ്ഗൈര് ആതതമ് ആകാശം ജിതവാന് യസ് സമുന്നതൈഃ
ആശംസകളെ നിറവേറ്റുന്ന കല്പവൃക്ഷങ്ങളുടെ കാട്ടിലെ തണലില് ദേവന്മാരും ഗന്ധര്വന്മാരും വിശ്രമിക്കുന്നതുപോലെ, ഉയരമുള്ള കുന്തങ്ങളാല് ആകാശം കീഴടക്കിയവനാണ് അവന്.
ബ്രഹ്മലോകാന്തരപ്രാപ്തൈശ് ശൃങ്ഗകന്ദരചാരിഭിഃ । സാമവേദം പ്രതിധ്വാനഘുങ്ഘുമൈര് ഗായതീവ യഃ
ബ്രഹ്മലോകം വരെ എത്തുന്ന ഗുഹകളിലൂടെ കുന്തങ്ങള് കടന്നുപോകുമ്പോള്, ആഴമുള്ള പ്രതിധ്വനികളോടെ സാമവേദം പാടുന്നപോലെയാണ് അവന്.
യഃ പയോമേദുരൈര് മേഘൈര് ലുലിതൈശ് ശൃങ്ഗകോടിഷു । ലതാകുസുമസമ്പ്രോതൈഃ കുന്തലൈര് ഇവ രാജതേ
പാലുപോലെയുള്ള കനിഞ്ഞു നിറഞ്ഞ മേഘങ്ങള് കുന്തശിഖരങ്ങളില് ചുറ്റി സഞ്ചരിക്കുമ്പോള്, പുഷ്പിച്ച ലതകള് ചേർത്തു കെട്ടിയ മുടിപോലെ അവന് പ്രകാശിക്കുന്നു.
യസ് തടോഡ്ഡയനോത്കാനാം ശരഭാണാം വിജൃമ്ഭിതൈഃ । വിസ്ഫൂര്ജതി ഗുഹാവക്ത്രൈഃ കല്പാഭ്രാണി ഹസന്ന് ഇവ
അവന്റെ ചിറകുകളില് കയറി ചാടുന്ന കാട്ടുമൃഗങ്ങളുടെ ഉല്ലാസത്തോടെ വലിയ ഗുഹാമുഖങ്ങള് തുറക്കുമ്പോള്, ആ ഗുഹകള് മേഘഗർജ്ജനത്തോടെ ചിരിക്കുന്നതുപോലെയാണ്.
യേന നിര്ഝരനിര്ഹ്രാദൈഃ കന്ദരാന്തരചാരിഭിഃ । സമുദ്രജലകല്ലോലവിലാസോ വിജിതോ ഽഭിതഃ
പർവ്വതത്തിലെ അരുവികൾ ഗർജ്ജിച്ച് കന്യോനങ്ങളിൽ ഒഴുകുമ്പോൾ, സമുദ്രജലത്തിലെ തിരകളുടെ കളിയേകാൾ എല്ലാ വശത്തും അതിജീവിക്കുന്നു.
തസ്യൈകദേശേ വിതതേ രത്നസാനൌ മനോരമേ । മുനിഭിസ് സ്നാനപാനാര്ഥം വ്യോമഗങ്ഗാവതാരിതാ
ആ രത്നപർവ്വതത്തിലെ മനോഹരമായ ഒരു ഭാഗത്ത്, മുനികൾക്ക് കുളിക്കാനും കുടിക്കാനുമായി ആകാശഗംഗയെ അവിടെ ഇറക്കി കൊണ്ടുവന്നു.
തസ്യാസ് ത്രിപഥഗായാസ് തു തീരേ വികസിതദ്രുമേ । രത്നാദ്രിതടവിദ്യോതകചത്കനകപങ്കജേ
ആ ദിവ്യനദിയുടെ തീരത്ത്, പുഷ്പിച്ചിരിക്കുന്ന വൃക്ഷങ്ങൾക്കു കീഴിൽ, രത്നപർവ്വതത്തിന്റെ കരയിൽ തിളങ്ങുന്ന പൊൻതാമരകളോടുകൂടെ,
ആസീദ് അഭ്യുദിതജ്ഞാനസ് തപോരാശിര് ഉദാരധീഃ । മുനിര് ദീര്ഘതപാ നാമ തപോമൂര്തിമ് ഇവാസ്ഥിതഃ
അവിടെ പുതുതായി ഉദിച്ച ജ്ഞാനമുള്ള, തപസ്സിന്റെ സമാഹാരമായ, ഉന്നതബുദ്ധിയുള്ള ദീർഘതപസ് എന്ന മുനി വസിച്ചു; തപസ്സിന്റെ സാക്ഷാൽ രൂപംപോലെ.
മുനേര് ബഭൂവതുസ് തസ്യ ദ്വൌ പുത്രാവ് ഇന്ദുസുന്ദരൌ । പുണ്യപാവനനാമാനൌ ദ്വൌ കചാവ് ഇവ വാക്പതേഃ
ആ മുനിക്ക് രണ്ട് പുത്രന്മാർ ഉണ്ടായിരുന്നു, ഇരുവരും ചന്ദ്രനുപോലെ മനോഹരർ. അവരെ പുണ്യനും പാവനനും എന്നു വിളിച്ചു. വാക്കിന്റെ ദേവതയ്ക്ക് രണ്ടു കേശങ്ങൾ ഉള്ളതുപോലെ, ഇവരും രണ്ടു പേരായിരുന്നു.
സ താഭ്യാം സഹ പുത്രാഭ്യാം ഭാര്യയാ സഹ ചൈകയാ । ഉവാസ സരിതസ് തീരേ തസ്മിന് സഫലപാദപേ
അവൻ തന്റെ ഭാര്യയോടും ആ രണ്ട് പുത്രന്മാരോടും കൂടി, ഒരു ഫലമുള്ള വൃക്ഷത്തിന്റെ ചുവടിൽ, നദീതീരത്ത് താമസിച്ചു.
അഥ കാലേ തയോസ് തസ്യ പുത്രയോര് ജ്ഞാനവാന് അഭൂത് । പുണ്യനാമാ വയോജ്യേഷ്ഠോ ഗുണജ്യേഷ്ഠശ് ച രാഘവ
കാലക്രമേണ, രാഘവ, മൂത്ത പുത്രനായ പുണ്യൻ ജ്ഞാനവാനായി. അവൻ പ്രായത്തിലും ഗുണത്തിലും മുന്നേറ്റം നേടിയവനായിരുന്നു.
പാവനോ ഽര്ധപ്രബുദ്ധോ ഽഭൂത് പൂര്വസന്ധ്യാമ്ബുജം യഥാ । മൌര്ഖ്യാദ് അതിഗതോ നാന്തഃ പദം ലോലമ് ഇവാസ്ഥിതഃ
പാവനൻ പകുതി ഉണർന്നവനായിരുന്നു, പുലർച്ചെ തുറക്കുന്ന താമരപൂവുപോലെ. അവൻ മൂഢതയെ അതിക്രമിച്ചെങ്കിലും, ഉള്ളിൽ സ്ഥിരതയില്ലാതെ, അസ്ഥിരമായ നിലയിൽ നിന്നു.
തതോ വഹത്യ് അകലിതേ കാലേ കലിതകാരണേ । സംവത്സരഗണേ ക്ഷീണേ ദീനേ ദേഹേ ഗതായുഷി
അതിനുശേഷം, നിശ്ചയിച്ച സമയത്ത്, വർഷങ്ങൾ കടന്നുപോയി, ശരീരം ക്ഷീണിച്ചു, ആയുസ്സും തീരാനിരികുമ്പോൾ,
അസ്മാദ് ഭങ്ഗുരഭൂതാഢ്യാദ് വൃത്താന്തഭരഭീഷണാത് । രതിമ് ഉത്സൃജ്യ സംസാരാജ് ജരാജര്ജരജീവിതഃ
ഈ ഭംഗുരവും ഭാരവും ഭയപ്പെടുത്തുന്നതുമായ ജീവിതത്തിൽ നിന്ന്, വൃദ്ധാവസ്ഥയിൽ തളർന്ന ജീവിതത്തോടും ലോകത്തോടുമുള്ള ആസക്തി ഉപേക്ഷിച്ചു.
കലനാപക്ഷിണീനീഡം ദേഹം ദീര്ഘതപാ മുനിഃ । ജഹൌ ഗിരിഗുഹാഗേഹേ ഭാരം വൈവധികോ യഥാ
മുനി തന്റെ ദീർഘകാല തപസ്സിൽ ക്ഷയിച്ച ചിന്തകളുടെ കൂടായ ശരീരം പർവതഗുഹയിൽ ഒരു ഭാരം ചുമക്കുന്നവൻ ഭാരം വെക്കുന്നതുപോലെ ഉപേക്ഷിച്ചു.