വിനാശായൈവ ജായന്തേ ജഡദേഹേഷ്വ് അബുദ്ധയഃ । അനാരതോദയാപായാ ബുദ്ബുദാ ജലധിഷ്വ് ഇവ
മണ്ടമായ ശരീരങ്ങളിൽ അജ്ഞതകൾ നശിക്കാനായി മാത്രം ജനിക്കുന്നു; അവ സമുദ്രത്തിലെ ബുധ്ബുദങ്ങൾ പോലെ തുടർച്ചയായി ഉയർന്ന് അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നു.
കിയന്തഃ പശ്യ പശവഃ പ്രത്യഹം പ്രതിമണ്ഡലമ് । സൂനാവദ്ഭിര് നിഹന്യന്തേ കേവാത്ര പരിദേവനാ
നോക്കൂ, ഓരോ ദിവസവും ഓരോ പ്രദേശത്തും എത്രയോ മൃഗങ്ങളെ കശാപ്പുകാർ കൊല്ലുന്നു. ഇതിൽ ദുഃഖിക്കാനുള്ള കാര്യമെന്താണ്?
അര്ബുദാന്യ് അനിലോ ഹന്തി ക്ഷുപാജാലേഷു ചാന്വഹമ് । ദംശാനാം മഷകാനാം ച കേവാത്ര പരിദേവനാ
ഓരോ ദിവസവും മരങ്ങൾക്കിടയിലെ കാട്ടിൽ കാറ്റ് അനേകം പുഴുക്കളെയും കൊതുകുകളെയും നശിപ്പിക്കുന്നു. ഇതിൽ ദുഃഖിക്കേണ്ട കാര്യമെന്താണ്?
ദിശം പ്രതി ഗിരീന്ദ്രേഷു പുലിന്ദൌഘാ വനേ വനേ । നിഘ്നന്തി പ്രാണിലക്ഷാണി കേവാത്ര പരിദേവനാ
എല്ലാ ദിക്കിലും വലിയ പർവതങ്ങളിലും കാടുകളിലേയ്ക്ക് പോയി വേട്ടക്കാർ ലക്ഷക്കണക്കിന് ജീവികളെ കൊല്ലുന്നു. ഇതിൽ ദുഃഖിക്കേണ്ട കാര്യമെന്താണ്?
ജലേ ജലചരവ്യൂഹാത് തനും സ്ഥൂലോ നികൃന്തതി । ഗ്രാസായ പ്രത്യഹം മത്സ്യഃ കേവാത്ര പരിദേവനാ
ജലത്തിൽ, ജലജീവികളുടെ കൂട്ടത്തിൽ, വലിയ മീൻ ഓരോ ദിവസവും ചെറിയ മീനിനെ ഭക്ഷണത്തിനായി കീറിത്തുറക്കുന്നു. ഇതിൽ ദുഃഖിക്കേണ്ട കാര്യമെന്താണ്?
ഗൃധ്രശ്യേനാദയോ വ്യോമ്നി പക്ഷിപൂഗം വിഹങ്ഗമാഃ । അനാരതം വിലുമ്പന്തി കേവാത്ര പരിദേവനാ
ആകാശത്ത് വലിയ പക്ഷികളും കൊറ്റികളും മറ്റു വലിയ പക്ഷികളും ചെറിയ പക്ഷികളുടെ കൂട്ടങ്ങളെ നിരന്തരം ആക്രമിക്കുന്നു. ഇതിൽ ദുഃഖിക്കേണ്ടതെന്താണ്?
ലിക്ഷാമ് അണുകണക്ഷാമാം ക്ഷുധാ ഖാദതി മക്ഷികാ । താം കോശകാരഃ ക്ഷുധിതോ ദംശസ് തമ് അപി ചഞ്ചലഃ
ഒരു ഈച്ച, വിശപ്പോടെ, ചെറു പുഴുക്കളെയും പൊടികളും തിന്നുന്നു. ആ ഈച്ചയെ വിശപ്പുള്ള ഒരു ജാലി തിന്നുന്നു; അതിനെ വീണ്ടും ചഞ്ചലമായ ഒരു കൊതുക് കടിക്കുന്നു.
തം ദംശം ദര്ദുരോ ഭുങ്ക്തേ വ്യാലസ് തമ് അപി ദര്ദുരമ് । സര്പമ് ഉഗ്രഖരോ ഹന്തി ബഭ്രുശ് ചൈനം നികൃന്തതി
ആ കൊതുകിനെ ഒരു തവള തിന്നുന്നു; ആ തവളയെ ഒരു പാമ്പ് തിന്നുന്നു; ആ പാമ്പിനെ ക്രൂരമായ ഒരു മംഗൂസ് കൊല്ലുന്നു; ആ മംഗൂസിനെ വീണ്ടും ഒരു ബഹ്രു കൊല്ലുന്നു.
ബഭ്രും ഹിനസ്തി മാര്ജാരോ മാര്ജാരം ശ്വാ നികൃന്തതി । ഋക്ഷഃ കൌലേയകം ഹന്തി ഋക്ഷം വ്യാഘ്രോ നികൃന്തതി
ബഹ്രുവിനെ ഒരു പൂച്ച കൊല്ലുന്നു; പൂച്ചയെ ഒരു നായ കൊല്ലുന്നു; നായയെ ഒരു കരടി കൊല്ലുന്നു; കരടിയെ ഒരു കടുവ കൊല്ലുന്നു.
സിംഹോ ഽഭിഭവതി വ്യാഘ്രം ശരഭസ് സിംഹമ് അത്തി ച । ശരഭോ നാശമ് ആയാതി മത്തമേഘവിലങ്ഘനേ
സിംഹം കടുവയെ കീഴടക്കുന്നു, ശരഭം സിംഹത്തെ തിന്നുന്നു, പക്ഷേ ശരഭം ഒരു മദ്യപാനിയായ ആനയെ ചാടുമ്പോൾ അതിന് നാശം സംഭവിക്കുന്നു.
മേഘാ വാതൈര് വിധൂയന്തേ വായവോ ഗിരിഭിര് ജിതാഃ । ഗിരയോ വജ്രനിഷ്പിഷ്ടാശ് ശക്രസ്യ വശഗഃ പവിഃ
മേഘങ്ങൾ കാറ്റുകൊണ്ട് ചിതറപ്പെടുന്നു, കാറ്റുകൾ പർവതങ്ങൾ കൊണ്ട് അടക്കപ്പെടുന്നു, പർവതങ്ങൾ ഇന്ദ്രന്റെ വജ്രംകൊണ്ട് തകർക്കപ്പെടുന്നു.
വിഷ്ണുനാ ധ്രിയതേ ശക്രോ വിഷ്ണുര് ഗച്ഛതി ജന്തുതാമ് । സുഖദുഃഖദശാവേശജരാമരണമാലിതാമ്
ഇന്ദ്രൻ വിഷ്ണുവാൽ നിലനിൽക്കുന്നു, എന്നാൽ വിഷ്ണു തന്നെ സുഖദു:ഖം, മായ, വൃദ്ധാവസ്ഥ, മരണം എന്നിവയാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ജീവഭാവത്തിലേക്ക് കടക്കുന്നു.
ജന്തവോ ഽപി മഹാകായാ അപി വിദ്യായുധാന്വിതാഃ । ലിക്ഷാഭിര് അങ്ഗലഗ്നാഭിര് ഉപജീവ്യന്ത ഏവ ഹി
വലിയ ശരീരമുള്ളവരും, വിജ്ഞാനവും ആയുധങ്ങളും ഉള്ളവരും, ഒടുവിൽ ശരീരത്തിൽ പറ്റിയിരിക്കുന്ന ചെറു പുഴുക്കളാൽ തന്നെ ജീവിക്കുന്നു.
അജസ്രമ് ഏവമ് ആലൂനവിശീര്ണം ഭൂതജങ്ഗലമ് । പരസ്പരമ് അലം മോഹാദ് ഭക്ഷ്യതേ രക്ഷ്യതേ ഽപി ച
ഇങ്ങനെ, എല്ലായ്പ്പോഴും കീറിത്തകർന്ന് ചിതറുന്ന ഈ ജഗത്ത്, ജീവികൾ തമ്മിൽ പരസ്പരം മോഹത്തിൽ നിന്ന് തന്നെ ഒരുമിനുട്ടും നിൽക്കാതെ ഒരുവനെ മറ്റൊരുവൻ തിന്നുകയും, തങ്ങളെത്തന്നെ രക്ഷിക്കാൻ ശ്രമിക്കുമ്പോഴും അങ്ങനെ തന്നെ തിന്നപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു.
അനാരതം വിനശ്യന്തി വിവിധാ ഭൂതജാതയഃ । അനാരതം ച ജായന്തേ വിചിത്രാഃ കകുഭം പ്രതി
വിവിധ ജീവികൾ അനന്തമായി നാശം വരുന്നു; അതുപോലെ തന്നെ, എല്ലാ ദിശകളിലും നിറഞ്ഞ്, അവ അനന്തമായി പുതിയ രൂപങ്ങളിൽ ജനിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു.
ജലകോശേഷു ജായന്തേ മത്സ്യേഭമകരാദയഃ । ഭൂമാവ് അന്തഃ പ്രജായന്തേ കീടൌഘാ വൃശ്ചികാദയഃ
ജലാശയങ്ങളിൽ മീനുകൾ, മുതലകൾ തുടങ്ങിയവ ജനിക്കുന്നു; ഭൂമിയുടെ അകത്ത് കീടങ്ങൾ, ചില്ലികൾ തുടങ്ങിയവയുടെയും കൂട്ടങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നു.
അന്തരിക്ഷേ ഽപി ജായന്തേ ആകാശേ വിഹഗാദയഃ । വനവീഥീഷു ജായന്തേ സിംഹവ്യാഘ്രമൃഗാദയഃ
ആകാശത്തിലും പക്ഷികൾ പോലെയുള്ള ജീവികൾ ജനിക്കുന്നു; കാടിന്റെ വഴികളിൽ സിംഹം, കടുവ, മൃഗങ്ങൾ തുടങ്ങിയവയും ജനിക്കുന്നു.
പ്രാണ്യങ്ഗേഷ്വ് അപി ജായന്തേ ലിക്ഷായൂകാപിപീലകാഃ । സ്ഥാവരേഷു ച ജായന്തേ ഘുണാജഗരജാതയഃ
ജീവജന്തുക്കളുടെ ശരീരത്തിലും പുഴുക്കൾ, ചിപ്പികൾ, ഉറുമ്പുകൾ എന്നിവ ജനിക്കുന്നു. അചേതനമായ വസ്തുക്കളിൽ പോലും വണ്ടുകൾ, പാമ്പുകൾ തുടങ്ങിയവയുടെ ജനനം നടക്കുന്നു.
ശിലാന്തരേഷു ജായന്തേ കീടഭേകഘുണാദയഃ । വിഷ്ഠായാമ് അപി ജായന്തേ നാനാകീടഗണാസ് തഥാ
കല്ലുകൾക്കുള്ളിലും കീടങ്ങൾ, തവളകൾ, വണ്ടുകൾ തുടങ്ങിയവ ജനിക്കുന്നു. മലത്തിലുമെന്തെങ്കിലും പലവിധം കീടങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നു.
ഏവമ് അന്യേഷ്വ് അസങ്ഖ്യേഷു ജന്മസ്വ് അപചയേഷു ച । അജസ്രം കരുണാവന്തോ നന്ദന്തൂപരുദന്തു വാ
ഇങ്ങനെ അനേകം ജനനങ്ങളിലും നശ്വരതകളിലും, കരുണയുള്ളവരായാലും സന്തോഷിക്കുന്നവരായാലും നിലയ്ക്കുന്നവരായാലും ഈ പ്രവാഹം ഒരിക്കലും അവസാനിക്കുന്നില്ല.
അനാരതമൃതാവ് അസ്മിന്ന് അനാരതസമുദ്ഭവേ । സംസാരസമ്ഭ്രമേ യുക്താ ന തുഷ്ടിര് ന ച ദുഃഖിതാ
ഈ ലോകത്ത് മരണം ജനനം എന്നിങ്ങനെ ഒരുപോലെ തുടരുമ്പോഴും, സഞ്ചാരത്തിന്റെ ആശങ്ക നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; ഇവിടെ തൃപ്തിയും ദുഃഖവും ഒന്നുമില്ല.
പങ്ക്തയസ് ത്വ് ഏവമ് ഏവേമാ വൃക്ഷപര്ണഗണൈസ് സഹ । ഉത്പത്യോത്പത്യ ലീയന്തേ ഭൂതാനാം ഭൂരിസമ്ഭവാഃ
മരച്ചില്ലുകൾ കൂട്ടമായി ഉയർന്ന് വീണ്ടും അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നതുപോലെ, അനേകം ജീവികൾ ജനിച്ച് നശിച്ചുപോകുന്നു.
യഃ പ്രവൃത്തഃ കുബുദ്ധീനാം ദയാവാന് ദുഃഖമാര്ജനേ । സ ഹസ്തച്ഛത്ത്രനിര്മൃഷ്ടസൂര്യാംശുഃ ഖേദമ് ഏത്യ് അലമ്
തെറ്റായ ചിന്തകളുള്ളവരുടെ ഇടയിൽ compassion ഉണ്ട്, മറ്റുള്ളവരുടെ ദു:ഖം മാറ്റാൻ ശ്രമിക്കുന്നവൻ കൈവശമുള്ള കുടകൊണ്ട് സൂര്യന്റെ കിരണങ്ങൾ പോലെ എല്ലാ ദു:ഖവും അകറ്റുന്നു.
ന തിര്യക്സമധര്മാണ ഉപദേശ്യാ നരാ ഭുവി । കഥാപ്രകഥനേനാര്ഥഃ കസ് സ്ഥാണുവികടേ വനേ
മൃഗസ്വഭാവമുള്ളവരെ ഭൂമിയിൽ ഉപദേശിക്കാൻ കഴിയില്ല; കാട്ടിലെ കല്ലുപോലുള്ള മരത്തിനുമുന്നിൽ കഥ പറയുന്നത് എന്തിന്?
കിം കിലോത്ഫാലമനസാം പശൂനാം ച വിശേഷണമ് । കൃഷ്യന്തേ പശവോ രജ്ജ്വാ മനസാ മൂഢചേതസഃ
അവിടെയോ ഇവിടെയോ ചിതറിയ മനസ്സുള്ളവരെയും മന്ദബുദ്ധിയുള്ളവരെയും വേർതിരിക്കുന്നത് എന്തിനാണ്? കുരിശ്ശുകൊണ്ടു മൃഗങ്ങളെ നയിക്കുന്നതുപോലെ, ഭ്രമിച്ച മനസ്സാണ് മണ്ടന്മാരെ നിയന്ത്രിക്കുന്നത്.
സ്വചിത്തപങ്കമഗ്നാനാം സ്വാശാംശരചിതാത്മനാമ് । മൂര്ഖാണാമ് ആപദമ് ദൃഷ്ട്വാ പ്രരുദന്ത്യ് ഉപലാ അപി
സ്വന്തം മനസ്സിന്റെ ചതുപ്പിൽ മുങ്ങി, തങ്ങളുടെ ആഗ്രഹങ്ങൾ കൊണ്ടു സ്വഭാവം രൂപപ്പെട്ട മണ്ടന്മാരുടെ ദുരവസ്ഥ കണ്ടാൽ, കല്ലുകളും കരയുന്നു.
അനിര്ജിതാത്മചിത്താനാമ് അനന്താ ദുഃഖരാശയഃ । തന്മാര്ജനേ കൃതപ്രജ്ഞോ നാതസ് സമ്പ്രതിപദ്യതേ
തങ്ങളുടെ മനസ്സിനെ ജയിക്കാത്തവർക്കു അനന്തമായ കഷ്ടങ്ങൾ ഉണ്ടാകും; എന്നാൽ അവയെ മാറ്റാൻ ബുദ്ധിയോടെ ശ്രമിക്കുന്നവൻ ആ ദു:ഖങ്ങളിൽ അകപ്പെടുന്നില്ല.
വിനിര്ജിതാത്മചിത്താനാം ദുഃഖാനി രഘുനന്ദന । സുനിവാര്യാണി തേനാത്ര ജ്ഞാതജ്ഞേയഃ പ്രവര്തതാമ്
സ്വന്തം മനസ്സിനെ കീഴടക്കിയവർക്കു, രഘുവംശജാ, ദു:ഖങ്ങൾ എളുപ്പത്തിൽ ഒഴിവാക്കാം; അതുകൊണ്ട് അറിയേണ്ടത് അറിയുന്നവൻ അപ്രകാരം പ്രവർത്തിക്കണം.
മനോ നാസ്തി മഹാബാഹോ മാ മുധൈതത് പ്രകല്പയ । അനേന കല്പിതേന ത്വം വേതാലേനേവ ഹന്യസേ
മനസ്സ് ഇല്ല, മഹാബാഹുവേ; അതിനെ യാഥാർത്ഥ്യമെന്നു കരുതേണ്ട. ഈ കൽപ്പിതമായ മനസ്സുകൊണ്ടു നീ ഭ്രാന്തൻ പോലെ തന്നെ വഞ്ചിതനാകുന്നു.
യാവദ് വിസ്മൃതവാന് ആത്മതത്ത്വം മൂഢോ ഽഭവദ് ഭവാന് । താവത് തവ മനോവ്യാലോ ബഭൂവാഭ്യുദിതസ് തതഃ
നീ ആത്മാവിന്റെ സാരാംശം മറന്നപ്പോൾ, അജ്ഞാനത്തിലായപ്പോൾ, മനസ്സെന്ന പാമ്പ് നിന്നിൽ ഉദിച്ചു വളർന്നു.