കശ് ശവം വാ ശ്മശാനസ്ഥം സമുപായകഥാം ശഠഃ । പരിപൃച്ഛതി സന്ദേഹേ കശ് ച മൂര്ഖം പ്രശാസ്തി വൈ
കപടനായവൻ ശ്മശാനത്തിൽ കിടക്കുന്ന ശവത്തോടു ഉപായങ്ങൾ ചോദിക്കുമോ? സംശയ സമയത്ത് ആരാണ് മണ്ടനെ ഉപദേശിക്കുക? അത്തരം കാര്യങ്ങൾ ആരും ചെയ്യില്ല.
യേനാശയബിലസ്ഥോ ഹി മൂകോ ഽന്ധോ ഽപി ന നിര്ജിതഃ । മനോവ്യാലസ് സ ദുര്ബുദ്ധിഃ കഥം നാമോപദിശ്യതേ
ആശയങ്ങളുടെ ഗുഹയിൽ താമസിക്കുന്ന മനസ്സെന്ന പാമ്പിനെ, മൗനനും കുരുടനും കീഴടക്കാൻ കഴിയില്ല; അങ്ങനെ, ബുദ്ധിഹീനനായവനെ എങ്ങനെ ഉപദേശിക്കാനാകും?
ജിതമ് ഏവ മനോ വിദ്ധി വസ്തുതോ യന് ന വിദ്യതേ । നികടാത് സാ ചിരാസ്തൈവ യാ ശിലാ നൈവ വിദ്യതേ
മനസ്സെന്നത് യഥാർത്ഥത്തിൽ ഇല്ലാത്തതുകൊണ്ടു അതിനെ ജയിച്ചുവെന്ന് അറിഞ്ഞുകൊൾക; അടുത്ത് ദീർഘകാലം കിടന്നിരുന്നെങ്കിലും ഇല്ലാത്ത ഒരു കല്ലുപോലെയാണ് അത്.
മനോ ന വിജിതം രാമ യേനാസദ് അപി ദുര്ധിയാ । തേനാഗ്രസ്തവിഷേണൈവ മ്രിയതേ വിഷമൂര്ഛയാ
രാമാ, മനസ്സ് ജയിക്കാത്തവന് ബുദ്ധി തെറ്റായിരിക്കും. അതു യാഥാര്ത്ഥ്യമല്ലെങ്കിലും, അത്തരക്കാരന് വിഷം പിടിച്ചുപറ്റിയതുപോലെ വിഷഭ്രമത്തില് ആള് മരിക്കുന്നതുപോലെയാണ്.
ജ്ഞഃ പശ്യതി സദൈവാത്മാ സ്പന്ദന്തേ ജ്ഞാനശക്തയഃ । ഇന്ദ്രിയാണി സ്വധര്മേഷു മനോ നാമ കിമ് ഉച്യതേ
ജ്ഞാനി എല്ലായ്പ്പോഴും ആത്മാവിനെ കാണുന്നു; ജ്ഞാനശക്തികള് സജീവമാണ്, ഇന്ദ്രിയങ്ങള് തങ്ങളുടെ കര്ത്തവ്യങ്ങള് ചെയ്യുന്നു—അങ്ങനെയെങ്കില് 'മനസ്സ്' എന്നു പറയുന്നത് എന്താണ്?
പ്രാണാനാം സ്പന്ദിനീ ശക്തിര് ജ്ഞാ ശക്തിഃ പരമാത്മനഃ । ഇന്ദ്രിയാണാം നിജാ ശക്തിര് ഏവം കോ ഽത്ര നിബധ്യതേ
പ്രാണന്മാരുടെ ചലനശക്തിയും പരമാത്മാവിന്റെ ജ്ഞാനശക്തിയും ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ സ്വശക്തിയും—ഇതെല്ലാം ഉള്ളപ്പോള് ഇവിടെ ആര്ക്കാണ് ബന്ധനം?
സര്വാശ് ച ശക്തയസ് തസ്യ സര്വശക്തേഃ കിലാത്മനഃ । പൃഥക്താ ചാന്യതാ ചേയം കുതോ നാമേതരോത്ഥിതാ
എല്ലാ ശക്തികളും ആ സകലശക്തനായ ആത്മാവിനാണ്; ഈ വേറിട്ടതും ഭേദവും മറ്റൊന്നില് നിന്നു എങ്ങനെ ഉണ്ടാകുമെന്നു ചോദിക്കാം.
കിം നാമ ജീവ ഇത്യ് ഉക്തം യേനേഹാന്ധീകൃതം ജഗത് । ചിത്തം ചൈവാസദ് ഏവ ത്വം വിദ്ധി കാസ്ത്യ് അസ്യ ശക്തതാ
ജീവൻ എന്നത് എന്താണ്, അതിനാൽ ഈ ലോകം ഭ്രമയിൽ ആകുന്നതെന്ത്? മനസ്സു തന്നെ യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ ഇല്ലാത്തതാണെന്ന് നീ മനസ്സിലാക്കണം; അതിന് യാതൊരു ശക്തിയും ഇല്ല.
മനോനിര്ദഗ്ധദൃഷ്ടീനാം ദൃഷ്ട്വാ ദുഃഖപരമ്പരാഃ । മതിര് മേ കരുണാക്രാന്താ രാമ മുഗ്ധേവ തപ്യതേ
മനസ്സിന്റെ ചൂടിൽ കാഴ്ച കത്തിയവരുടെ നിരന്തരമായ ദു:ഖങ്ങൾ കണ്ടപ്പോൾ, രാമ, എന്റെ മനസ്സ് കരുണയിൽ നിറഞ്ഞ്, ഒരു ബാലൻ പോലെ വിഷമിക്കുന്നു.
കഃ കിലാത്ര കുതഃ ഖേദോ യന് മൂര്ഖഃ പരിതപ്യതേ । ദുഃഖായൈവ ഹി ജായന്തേ കരഭാഃ പ്രാകൃതാസ് തഥാ
ഇവിടെ ആരാണ്, എന്താണ് ഈ ദു:ഖത്തിന്റെ കാരണം, അതിനാൽ അജ്ഞന്മാർ വേദനിക്കുന്നു? സാധാരണ കാളകൾ എങ്ങനെ ദു:ഖത്തിനായി മാത്രം ജനിക്കുന്നു, അതുപോലെ തന്നെയാണ് ഇവരും.
വിനാശായൈവ ജായന്തേ ജഡദേഹേഷ്വ് അബുദ്ധയഃ । അനാരതോദയാപായാ ബുദ്ബുദാ ജലധിഷ്വ് ഇവ
മണ്ടമായ ശരീരങ്ങളിൽ അജ്ഞതകൾ നശിക്കാനായി മാത്രം ജനിക്കുന്നു; അവ സമുദ്രത്തിലെ ബുധ്ബുദങ്ങൾ പോലെ തുടർച്ചയായി ഉയർന്ന് അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നു.
കിയന്തഃ പശ്യ പശവഃ പ്രത്യഹം പ്രതിമണ്ഡലമ് । സൂനാവദ്ഭിര് നിഹന്യന്തേ കേവാത്ര പരിദേവനാ
നോക്കൂ, ഓരോ ദിവസവും ഓരോ പ്രദേശത്തും എത്രയോ മൃഗങ്ങളെ കശാപ്പുകാർ കൊല്ലുന്നു. ഇതിൽ ദുഃഖിക്കാനുള്ള കാര്യമെന്താണ്?
അര്ബുദാന്യ് അനിലോ ഹന്തി ക്ഷുപാജാലേഷു ചാന്വഹമ് । ദംശാനാം മഷകാനാം ച കേവാത്ര പരിദേവനാ
ഓരോ ദിവസവും മരങ്ങൾക്കിടയിലെ കാട്ടിൽ കാറ്റ് അനേകം പുഴുക്കളെയും കൊതുകുകളെയും നശിപ്പിക്കുന്നു. ഇതിൽ ദുഃഖിക്കേണ്ട കാര്യമെന്താണ്?
ദിശം പ്രതി ഗിരീന്ദ്രേഷു പുലിന്ദൌഘാ വനേ വനേ । നിഘ്നന്തി പ്രാണിലക്ഷാണി കേവാത്ര പരിദേവനാ
എല്ലാ ദിക്കിലും വലിയ പർവതങ്ങളിലും കാടുകളിലേയ്ക്ക് പോയി വേട്ടക്കാർ ലക്ഷക്കണക്കിന് ജീവികളെ കൊല്ലുന്നു. ഇതിൽ ദുഃഖിക്കേണ്ട കാര്യമെന്താണ്?
ജലേ ജലചരവ്യൂഹാത് തനും സ്ഥൂലോ നികൃന്തതി । ഗ്രാസായ പ്രത്യഹം മത്സ്യഃ കേവാത്ര പരിദേവനാ
ജലത്തിൽ, ജലജീവികളുടെ കൂട്ടത്തിൽ, വലിയ മീൻ ഓരോ ദിവസവും ചെറിയ മീനിനെ ഭക്ഷണത്തിനായി കീറിത്തുറക്കുന്നു. ഇതിൽ ദുഃഖിക്കേണ്ട കാര്യമെന്താണ്?
ഗൃധ്രശ്യേനാദയോ വ്യോമ്നി പക്ഷിപൂഗം വിഹങ്ഗമാഃ । അനാരതം വിലുമ്പന്തി കേവാത്ര പരിദേവനാ
ആകാശത്ത് വലിയ പക്ഷികളും കൊറ്റികളും മറ്റു വലിയ പക്ഷികളും ചെറിയ പക്ഷികളുടെ കൂട്ടങ്ങളെ നിരന്തരം ആക്രമിക്കുന്നു. ഇതിൽ ദുഃഖിക്കേണ്ടതെന്താണ്?
ലിക്ഷാമ് അണുകണക്ഷാമാം ക്ഷുധാ ഖാദതി മക്ഷികാ । താം കോശകാരഃ ക്ഷുധിതോ ദംശസ് തമ് അപി ചഞ്ചലഃ
ഒരു ഈച്ച, വിശപ്പോടെ, ചെറു പുഴുക്കളെയും പൊടികളും തിന്നുന്നു. ആ ഈച്ചയെ വിശപ്പുള്ള ഒരു ജാലി തിന്നുന്നു; അതിനെ വീണ്ടും ചഞ്ചലമായ ഒരു കൊതുക് കടിക്കുന്നു.
തം ദംശം ദര്ദുരോ ഭുങ്ക്തേ വ്യാലസ് തമ് അപി ദര്ദുരമ് । സര്പമ് ഉഗ്രഖരോ ഹന്തി ബഭ്രുശ് ചൈനം നികൃന്തതി
ആ കൊതുകിനെ ഒരു തവള തിന്നുന്നു; ആ തവളയെ ഒരു പാമ്പ് തിന്നുന്നു; ആ പാമ്പിനെ ക്രൂരമായ ഒരു മംഗൂസ് കൊല്ലുന്നു; ആ മംഗൂസിനെ വീണ്ടും ഒരു ബഹ്രു കൊല്ലുന്നു.
ബഭ്രും ഹിനസ്തി മാര്ജാരോ മാര്ജാരം ശ്വാ നികൃന്തതി । ഋക്ഷഃ കൌലേയകം ഹന്തി ഋക്ഷം വ്യാഘ്രോ നികൃന്തതി
ബഹ്രുവിനെ ഒരു പൂച്ച കൊല്ലുന്നു; പൂച്ചയെ ഒരു നായ കൊല്ലുന്നു; നായയെ ഒരു കരടി കൊല്ലുന്നു; കരടിയെ ഒരു കടുവ കൊല്ലുന്നു.
സിംഹോ ഽഭിഭവതി വ്യാഘ്രം ശരഭസ് സിംഹമ് അത്തി ച । ശരഭോ നാശമ് ആയാതി മത്തമേഘവിലങ്ഘനേ
സിംഹം കടുവയെ കീഴടക്കുന്നു, ശരഭം സിംഹത്തെ തിന്നുന്നു, പക്ഷേ ശരഭം ഒരു മദ്യപാനിയായ ആനയെ ചാടുമ്പോൾ അതിന് നാശം സംഭവിക്കുന്നു.
മേഘാ വാതൈര് വിധൂയന്തേ വായവോ ഗിരിഭിര് ജിതാഃ । ഗിരയോ വജ്രനിഷ്പിഷ്ടാശ് ശക്രസ്യ വശഗഃ പവിഃ
മേഘങ്ങൾ കാറ്റുകൊണ്ട് ചിതറപ്പെടുന്നു, കാറ്റുകൾ പർവതങ്ങൾ കൊണ്ട് അടക്കപ്പെടുന്നു, പർവതങ്ങൾ ഇന്ദ്രന്റെ വജ്രംകൊണ്ട് തകർക്കപ്പെടുന്നു.
വിഷ്ണുനാ ധ്രിയതേ ശക്രോ വിഷ്ണുര് ഗച്ഛതി ജന്തുതാമ് । സുഖദുഃഖദശാവേശജരാമരണമാലിതാമ്
ഇന്ദ്രൻ വിഷ്ണുവാൽ നിലനിൽക്കുന്നു, എന്നാൽ വിഷ്ണു തന്നെ സുഖദു:ഖം, മായ, വൃദ്ധാവസ്ഥ, മരണം എന്നിവയാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ജീവഭാവത്തിലേക്ക് കടക്കുന്നു.
ജന്തവോ ഽപി മഹാകായാ അപി വിദ്യായുധാന്വിതാഃ । ലിക്ഷാഭിര് അങ്ഗലഗ്നാഭിര് ഉപജീവ്യന്ത ഏവ ഹി
വലിയ ശരീരമുള്ളവരും, വിജ്ഞാനവും ആയുധങ്ങളും ഉള്ളവരും, ഒടുവിൽ ശരീരത്തിൽ പറ്റിയിരിക്കുന്ന ചെറു പുഴുക്കളാൽ തന്നെ ജീവിക്കുന്നു.
അജസ്രമ് ഏവമ് ആലൂനവിശീര്ണം ഭൂതജങ്ഗലമ് । പരസ്പരമ് അലം മോഹാദ് ഭക്ഷ്യതേ രക്ഷ്യതേ ഽപി ച
ഇങ്ങനെ, എല്ലായ്പ്പോഴും കീറിത്തകർന്ന് ചിതറുന്ന ഈ ജഗത്ത്, ജീവികൾ തമ്മിൽ പരസ്പരം മോഹത്തിൽ നിന്ന് തന്നെ ഒരുമിനുട്ടും നിൽക്കാതെ ഒരുവനെ മറ്റൊരുവൻ തിന്നുകയും, തങ്ങളെത്തന്നെ രക്ഷിക്കാൻ ശ്രമിക്കുമ്പോഴും അങ്ങനെ തന്നെ തിന്നപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു.
അനാരതം വിനശ്യന്തി വിവിധാ ഭൂതജാതയഃ । അനാരതം ച ജായന്തേ വിചിത്രാഃ കകുഭം പ്രതി
വിവിധ ജീവികൾ അനന്തമായി നാശം വരുന്നു; അതുപോലെ തന്നെ, എല്ലാ ദിശകളിലും നിറഞ്ഞ്, അവ അനന്തമായി പുതിയ രൂപങ്ങളിൽ ജനിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു.
ജലകോശേഷു ജായന്തേ മത്സ്യേഭമകരാദയഃ । ഭൂമാവ് അന്തഃ പ്രജായന്തേ കീടൌഘാ വൃശ്ചികാദയഃ
ജലാശയങ്ങളിൽ മീനുകൾ, മുതലകൾ തുടങ്ങിയവ ജനിക്കുന്നു; ഭൂമിയുടെ അകത്ത് കീടങ്ങൾ, ചില്ലികൾ തുടങ്ങിയവയുടെയും കൂട്ടങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നു.
അന്തരിക്ഷേ ഽപി ജായന്തേ ആകാശേ വിഹഗാദയഃ । വനവീഥീഷു ജായന്തേ സിംഹവ്യാഘ്രമൃഗാദയഃ
ആകാശത്തിലും പക്ഷികൾ പോലെയുള്ള ജീവികൾ ജനിക്കുന്നു; കാടിന്റെ വഴികളിൽ സിംഹം, കടുവ, മൃഗങ്ങൾ തുടങ്ങിയവയും ജനിക്കുന്നു.
പ്രാണ്യങ്ഗേഷ്വ് അപി ജായന്തേ ലിക്ഷായൂകാപിപീലകാഃ । സ്ഥാവരേഷു ച ജായന്തേ ഘുണാജഗരജാതയഃ
ജീവജന്തുക്കളുടെ ശരീരത്തിലും പുഴുക്കൾ, ചിപ്പികൾ, ഉറുമ്പുകൾ എന്നിവ ജനിക്കുന്നു. അചേതനമായ വസ്തുക്കളിൽ പോലും വണ്ടുകൾ, പാമ്പുകൾ തുടങ്ങിയവയുടെ ജനനം നടക്കുന്നു.
ശിലാന്തരേഷു ജായന്തേ കീടഭേകഘുണാദയഃ । വിഷ്ഠായാമ് അപി ജായന്തേ നാനാകീടഗണാസ് തഥാ
കല്ലുകൾക്കുള്ളിലും കീടങ്ങൾ, തവളകൾ, വണ്ടുകൾ തുടങ്ങിയവ ജനിക്കുന്നു. മലത്തിലുമെന്തെങ്കിലും പലവിധം കീടങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നു.
ഏവമ് അന്യേഷ്വ് അസങ്ഖ്യേഷു ജന്മസ്വ് അപചയേഷു ച । അജസ്രം കരുണാവന്തോ നന്ദന്തൂപരുദന്തു വാ
ഇങ്ങനെ അനേകം ജനനങ്ങളിലും നശ്വരതകളിലും, കരുണയുള്ളവരായാലും സന്തോഷിക്കുന്നവരായാലും നിലയ്ക്കുന്നവരായാലും ഈ പ്രവാഹം ഒരിക്കലും അവസാനിക്കുന്നില്ല.