അയം സോ ഽഹമ് ഇദം തന് മേ ഇതി യാ കലനാ സ്ഥിതാ । പ്രാണാത്മതത്ത്വയോസ് തസ്യാസ് സഞ്ജ്ഞാ ജീവേതി കഥ്യതേ
ഞാന് ഇതാണ്, ഇത് എന്റെതാണെന്നു നിലനില്ക്കുന്ന ഈ ധാരണ, പ്രാണനും ആത്മാവും ചേര്ന്നുണ്ടാകുന്ന ജീവന്റെ അര്ത്ഥം എന്നാണ് പറയുന്നത്.
ധീശ് ചിത്തം ജീവ ഇത്യ് ഏതാസ് സങ്കല്പസ്യാസതസ് സതഃ । സഞ്ജ്ഞാസ് സങ്കല്പിതാസ് തജ്ജ്ഞൈര് ന രാമ പരമാര്ഥതഃ
ബുദ്ധി, മനസ്സ്, ജീവൻ എന്നിങ്ങനെ സങ്കല്പം അറിയുന്നവർ സത്യം അല്ലാത്തതിലും സത്യത്തിലും വെറും പേരുകൾ മാത്രം സൃഷ്ടിച്ചിരിക്കുന്നു, രാമാ. യഥാർത്ഥത്തിൽ ഇവ ഒന്നും ഇല്ല.
ന മനോ നോ മതിര് നാപി ജീവോ ന ച ശരീരകമ് । അസ്തീഹ പരമാര്ഥേന സ്വാത്മൈവേഹാസ്തി സര്വദാ
ഇവിടെ യഥാർത്ഥത്തിൽ മനസ്സ് ഇല്ല, ബുദ്ധി ഇല്ല, ജീവൻ ഇല്ല, ശരീരം പോലും ഇല്ല. എല്ലായ്പ്പോഴും ഇവിടെ നിലനിൽക്കുന്നത് സ്വന്തം ആത്മാവാണ്.
ആത്മൈവേദം ജഗത് സര്വമ് ആത്മാ കാലക്രമസ് തഥാ । സദാകാശാദ് അച്ഛതരോ നാസ്തീവാസ്ത്യ് ഏവ വാമലഃ
ഈ ലോകം മുഴുവൻ ആത്മാവാണ്; കാലക്രമവും ആത്മാവാണ്. ആകാശത്തേക്കാൾ ശുദ്ധമായ ആത്മാവ് എപ്പോഴും നിർമലമാണ്; അതിനപ്പുറം വേറൊന്നും ഇല്ല, ഇല്ലാതിരിക്കുകയും ഇല്ല.
അച്ഛത്വാദ് അസദാഭാസസ് സംവിദ്രൂപതയാ തു സത് । ആത്മാ സര്വപദാതീതസ് സ്വാനുഭൂത്യാനുഭൂയതേ
ശുദ്ധമായതിനാൽ അത് അസത്യമായി തോന്നുന്നു; എന്നാൽ ബോധമായി അത് സത്യമാണ്. എല്ലാ പേരുകളും അതിജീവിച്ച ആത്മാവ് സ്വാനുഭവത്തിലൂടെ മാത്രം അറിയപ്പെടുന്നു.
മനസ് തത്ര പരിക്ഷീണം യത്ര സംവിത് പരാത്മനഃ । അന്ധകാരക്ഷയോ യത്ര തത്രാലോകഃ പ്രവര്തതേ
എവിടെയാണോ മനസ്സ് പൂര്ണമായും അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നത്, അതിനിടയില് ആത്മാവിന്റെ പരമമായ ബോധം നിലനില്ക്കുന്നു. അവിടെ ഇരുട്ട് മാറി യഥാര്ത്ഥ പ്രകാശം ഉദിക്കുന്നു.
യത്രാത്മസംവിദോ ഽച്ഛായാസ് സങ്കല്പോന്മുഖതാ മനാക് । തത്രാത്മനോ വിസ്മരണം സ്മരണം ചിത്തജന്മനഃ
ആത്മബോധം അത്യന്തം തെളിഞ്ഞിരിക്കുമ്പോഴും, അതില് ഒറ്റത്തരം ആശയങ്ങള് ഉദിക്കുമ്പോള്, അവിടെയാണ് ആത്മാവിനെ മറന്നുപോകുകയും മനസ്സിന്റെ ഉത്ഭവം ഓര്ക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നത്.
പരസ്യ പുംസസ് സങ്കല്പമയത്വം ചിത്തമ് ഉച്യതേ । അചിത്തത്വമ് അസങ്കല്പാന് മോക്ഷനാമാഭിജായതേ
പരമപുരുഷനെക്കുറിച്ചുള്ള ആശയങ്ങളാല് മനസ്സാണ് രൂപപ്പെടുന്നത്. ആശയങ്ങള് ഇല്ലാതാകുമ്പോള് മനസ്സും ഇല്ലാതാകുന്നു; അതാണ് മോക്ഷം എന്നറിയപ്പെടുന്നത്.
ഏതാവച് ചേതസോ ജന്മ ബീജം സംസാരഭൂരുഹഃ । സങ്കല്പോന്മുഖതാസ്യാന്തസ് സംവിദോ യത് കിലാത്മനഃ
ഇതാണ് മനസ്സിന്റെ ഉത്ഭവം, അതായത് സംസാരമെന്ന വൃക്ഷത്തിന്റെ വിത്ത്. ആത്മാവായ ബോധത്തിനുള്ളില് ആശയങ്ങള് ഉദിക്കാനുള്ള ആന്തരിക പ്രവണത തന്നെയാണ് ഇതിന് കാരണം.
നിര്വികല്പചിതസ് സത്താ സങ്കല്പാങ്കകലങ്കിതാ । കലനേത്യ് ഉച്യതേ നേഹ ഘടവദ് വിദ്യതേ മനഃ
ശുദ്ധമായ ബോധം, മനസ്സിന്റെ കല്പനകളാൽ മലിനമാകുമ്പോൾ അതിനെ 'ചിന്താസൃഷ്ടി' എന്നു പറയുന്നു. ഇവിടെ, ഒരു പാത്രം പോലെ വേറിട്ടു നിലകൊള്ളുന്ന മനസ്സെന്നത് ഇല്ല.
പ്രാണശക്തൌ നിരുദ്ധായാം മനോ നാമ വിലീയതേ । ദ്രവ്യസ്ഥായാം തു തദ് ദ്രവ്യം പ്രാണരൂപം ഹി മാനസമ്
പ്രാണശക്തി അടയ്ക്കുമ്പോൾ 'മനസ്സ്' എന്നു വിളിക്കുന്നതു ലയിക്കുന്നു; എന്നാൽ അതു ദ്രവ്യത്തിൽ നിലകൊള്ളുമ്പോൾ ആ ദ്രവ്യമാണ് പ്രാണരൂപമായ മനസ്സ്.
ദേശാന്തരാനുഭവനം പ്രാണോ വേത്തി ഹൃദി സ്ഥിതമ് । സ്പന്ദവേദനതോ യത് തന് മന ഇത്യ് അഭിധീയതേ
ഹൃദയത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന പ്രാണൻ ദൂരദേശങ്ങളിലെ അനുഭവങ്ങൾ അറിയുന്നു; സ്പന്ദനത്തെ അറിഞ്ഞു മനസ്സെന്നു വിളിക്കുന്നത് അതാണ്.
വൈരാഗ്യാത് കരണാഭ്യാസാദ് യുക്തിതോ വാസനാക്ഷയാത് । പരമാര്ഥാവബോധാച് ച രോധ്യന്തേ പ്രാണശക്തയഃ
വിരക്തി, ഇടയ്ക്കിടെയുള്ള അഭ്യാസം, യുക്തി, വാസനകൾ ക്ഷയിക്കൽ, പരമാർത്ഥബോധം എന്നിവയിലൂടെ പ്രാണശക്തികൾ നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്നു.
ദൃഷദോ വിദ്യതേ ശക്തിഃ കദാചിത് സ്വാദനേ ഽന്ധസാമ് । ന പുനര് മനസാമ് അസ്തി ശക്തിസ് സ്പന്ദാവബോധനേ
ഒരിക്കൽ കുരുടന്മാർക്ക് പോലും കല്ലിന് രുചി അറിയാനുള്ള ശക്തി ഉണ്ടാകാം; പക്ഷേ മനസ്സിന് സ്പന്ദനം തിരിച്ചറിയാനുള്ള കഴിവ് ഇല്ല.
സ്പന്ദഃ പ്രാണമരുച്ഛക്തിശ് ചലരൂപൈവ സാ ജഡാ । ചിച് ചിതസ് സ്വാത്മനസ് സ്വസ്ഥാ സര്വദാ സര്വഗൈവ സാ
സ്പന്ദനം എന്നത് പ്രാണശക്തിയുടെ ചലനഭാവമുള്ള ജഡസ്വഭാവമാണ്; എന്നാൽ ചൈതന്യത്തിന്റെ ചൈതന്യം, അതായത് സ്വയം നിലകൊള്ളുന്ന ആത്മാവ്, എല്ലായ്പ്പോഴും സ്വസ്ഥമായും എല്ലിടത്തും വ്യാപിച്ചുമാണ്.
ചിച്ഛക്തേസ് സ്പന്ദശക്തേശ് ച സമ്ബന്ധഃ കല്പ്യതേ മനഃ । മിഥ്യൈവ തത് സമുത്പന്നം മിഥ്യാജ്ഞാനം തദ് ഉച്യതേ
ചൈതന്യശക്തിയുടെയും സ്പന്ദനശക്തിയുടെയും ബന്ധം മനസ്സായി കൽപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അങ്ങനെ ഉദിച്ചുവരുന്നത് മിഥ്യയാണ്, അതാണ് മിഥ്യാജ്ഞാനം എന്നു പറയുന്നത്.
ഏഷാ ഹ്യ് അവിദ്യാ കഥിതാ മായൈഷാ സാ നിഗദ്യതേ । പരമ് ഏതത് തദ് അജ്ഞാനം സംസാരാധിവിഷപ്രദമ്
ഇതാണ് അവിദ്യ എന്നു പറയുന്നത്, ഇതാണ് മായ എന്നും പറയുന്നു; ഈ പരമമായ അജ്ഞാനമാണ് സംസാരത്തിന്റെ വിഷം വിതറുന്ന മൂലകാരണമായത്.
ചിച്ഛക്തേസ് സ്പന്ദശക്തേശ് ച സങ്ഗേ സങ്കല്പകല്പനമ് । ന കൃതം ചേത് പരിക്ഷീണാസ് തദ് ഇമാ ഭവഭീതയഃ
ചൈതന്യത്തിന്റെ സ്പന്ദനശക്തിയും ചലനത്തിന്റെ സ്പന്ദനശക്തിയും ഒന്നിച്ചാൽ, മനസ്സിൽ കല്പനകൾ ഉദിക്കുന്നു. ഇത് സംഭവിക്കാതിരുന്നാൽ ഈ ജന്മഭയങ്ങൾ കുറയുന്നു.
വായുതസ് സ്പന്ദശക്തിര് യാ സാ ചിതാ ചേത്യതേ യദാ । സചേത്യചിത് തദൈവാന്തസ് സങ്കല്പാദ് യാതി ചിത്തതാമ്
വായുവാണ് സ്പന്ദനശക്തി, അത് ചൈതന്യമായി അനുഭവപ്പെടുമ്പോൾ, അകത്തുള്ള കല്പനയിലൂടെ അതു മനസ്സായി മാറുന്നു.
ചിത്തതൈഷാ ചിതോ മിഥ്യാ കല്പിതാ ബാലയക്ഷവത് । അഖണ്ഡമണ്ഡലാകാരാ സ്പന്ദസത്താ ചിദ് ഏവ യത്
മനസ്സെന്ന അവസ്ഥ ചൈതന്യത്തിൽ നിന്ന് കുട്ടിയുടെ യക്ഷഭ്രമംപോലെ തെറ്റിദ്ധരിച്ചതാണ്. യഥാർത്ഥത്തിൽ, സ്പന്ദനത്തിന്റെ സത്ത ചൈതന്യമാണ്, അതു മുഴുവൻ ഒറ്റരൂപത്തിൽ അഖണ്ഡമായിരിക്കുന്നു.
സര്വഗത്വാച് ചിദ് അന്യേന കേന സമ്ബധ്യതേ കില । അഖണ്ഡശക്തേര് ഇന്ദ്രസ്യ കേന സ്യാത് സഹ സങ്ഗരഃ
ചൈതന്യം എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നതിനാൽ, അതിന് മറ്റൊന്നുമായി ബന്ധപ്പെടാൻ എങ്ങനെ കഴിയും? അഖണ്ഡമായ ശക്തിക്ക് എവിടെയും എങ്ങനെ എതിരാളി ഉണ്ടാകും?
അതസ് സമ്ബന്ധിനോ ഽഭാവാത് സമ്ബന്ധോ ഽത്ര ന വിദ്യതേ । സമ്ബന്ധേന വിനാ കസ്യ സിദ്ധം തത് കീദൃശം മനഃ
അതിനാൽ ബന്ധിപ്പിക്കാൻ ആരുമില്ലെങ്കിൽ ഇവിടെ ബന്ധം ഉണ്ടാവില്ല. ബന്ധമില്ലാതെ ആരുടെ മനസാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്, അതെന്തിനാണ്?
ചിത്സ്പന്ദയോര് ഏകതായാം കിം നാമ മന ഉച്യതേ । കാ സേനാ ഹയമാതങ്ഗസങ്ഘസങ്ഘട്ടനം വിനാ
ചൈതന്യവും ചലനവും ഒന്നായിരിക്കുമ്പോൾ മനസെന്നു പറയുന്നത് എന്താണ്? കുതിരകളും ആനകളും തമ്മിൽ ഏറ്റുമുട്ടലില്ലാതെ ഒരു സൈന്യം ഉണ്ടാകുമോ?
തസ്മാന് നാസ്ത്യ് ഏവ ദുഷ്ടാത്മ ചിത്തം നാമ ജഗത്ത്രയേ । ഏഷാ സമ്യക്പരിജ്ഞാനാച് ചേതസോ ജായതേ ക്ഷതിഃ
അതിനാൽ, ദുഷ്ടാത്മാവേ, ഈ മൂന്നു ലോകത്തും മനസെന്നു പറയുന്ന ഒന്നുമില്ല. ശരിയായ അറിവിലൂടെ മനസിന് നാശം സംഭവിക്കുന്നു.
മാ മുധൈവമ് അനര്ഥായ മനസ് സങ്കല്പയാനഘ । മനോ മിഥ്യാ സമുദിതം നാസ്ത്യ് ഏവ പരമാര്ഥതഃ
അനർത്ഥത്തിനായി മനസിനെ വെറുതെ ചിന്തിക്കരുത്, പാപരഹിതനേ. മനസ്സ് മിഥ്യയായി ഉദിക്കുന്നു, യഥാർത്ഥത്തിൽ അതില്ല.
മാ ത്വമ് അന്തഃ ക്വചിത് കിഞ്ചിത് സങ്കല്പയ മഹാമതേ । മനസ് സങ്കല്പകം നാമ യസ്മാന് നാസ്തീഹ കുത്രചിത്
മഹാമതിയുള്ളവനേ, നീ ഒരിക്കലും മനസ്സിൽ ഒരു ആശയവും സങ്കല്പവും ഉണ്ടാക്കരുത്. കാരണം, മനസ്സിനെ സങ്കല്പങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കുന്നവനെന്ന് പറയുന്നുവെങ്കിലും, യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ ഇവിടെ എവിടെയും അത്തരം മനസ്സില്ല.
അസമ്യഗ്ജ്ഞാനസമ്ഭൂതാ കലനാമൃഗതൃഷ്ണികാ । ഹൃന്മരൌ തവ സംശാന്താ സമ്യഗാലോകനാന് മുനേ
മൂഢമായ അറിവിൽ നിന്നു ജനിച്ച മനസ്സിന്റെ സങ്കല്പങ്ങൾ എന്ന മായാജലം, നിന്റെ ഹൃദയമെന്ന മരുഭൂമിയിൽ ശരിയായ ദർശനത്താൽ ശമിച്ചിരിക്കുന്നു, മഹർഷേ.
ജഡത്വാന് നിസ്സ്വരൂപത്വാത് സര്വദൈവ മൃതം മനഃ । മൃതേന മാര്യതേ ലോകശ് ചിത്രേയം മൌര്ഖ്യചക്രികാ
മനസ്സിന് ജീവൻ ഇല്ല, അതിന് യഥാർത്ഥ സ്വഭാവവും ഇല്ല, അതിനാൽ അത് എപ്പോഴും മരിച്ചിരിക്കുന്നു. ഈ മരിച്ച മനസ്സുകൊണ്ടാണ് ലോകം നശിപ്പിക്കപ്പെടുന്നത്—ഇതാണ് അജ്ഞതയുടെ വിചിത്രമായ ചക്രം.
യസ്യ നാത്മാ ന ദേഹോ ഽസ്തി നാധാരോ നാപി ചാകരഃ । തേനേദം ഭക്ഷ്യതേ സര്വം ചിത്രേയം മൌര്ഖ്യവാഗുരാ
ആത്മാവും ശരീരവും ആധാരവുമില്ലാത്തവനാണ് ഈ എല്ലാം നശിപ്പിക്കുന്നത്—ഇതാണ് അജ്ഞതയുടെ വിചിത്രമായ വല.
സര്വസാമഗ്ര്യഹീനേന ഹന്യതേ മനസാപി യഃ । തസ്യോത്പലദലാഘാതൈര് മന്യേ ദലതി മസ്തകമ്
സകല സഹായങ്ങളും ഇല്ലാത്ത മനസ്സിനാൽ പോലും തകർന്നുപോകുന്നവനെ, ഞാൻ കരുതുന്നു, ഉത്പലദളത്തിന്റെ തട്ടിൽ പോലും തല പിളരുന്നു.