ഹൃദയഗുഹയില് വസിക്കുന്ന പരമേശ്വരനെയും ഉപേക്ഷിച്ച് മറ്റേതെങ്കിലും ദേവതയെ ആശ്രയിക്കുന്നവരോ, സ്വന്തം കൈയില് കൗസ്തുഭമണിയെ വെറുതെ ഉപേക്ഷിച്ച് മറ്റേതെങ്കിലും രത്നം തേടുന്നവരെപ്പോലെയാണ്. എല്ലാ ആസക്തികളും ഉപേക്ഷിച്ചാല്, ആ ഫലം ലഭിക്കും, അതിലൂടെ ആഗ്രഹങ്ങളെന്ന വിഷവള്ളിയുടെ അടിത്തറ പൂര്ണമായി പിഴുതെറിയപ്പെടും. ലോകവസ്തുക്കളിലുണ്ടാകുന്ന ശത്രുത്വം തിരിച്ചറിയുമ്പോഴും, ഒരു മൂഢന് വീണ്ടും അവയില് മനസ്സ് കെട്ടിയാല്, അവന് കഴുതയേക്കാള് മോശമാണ്. ഇന്ദ്രിയങ്ങള് ഉണര്ന്നാലും ഉണരാതിരുന്നാലും, വിവേകമെന്ന വജ്രായുധംകൊണ്ട് പിന്നെയും പിന്നെയും അവയെ നശിപ്പിക്കണം; ഹരിയും മലകളെ വജ്രംകൊണ്ട് തകർക്കുന്നതുപോലെയാണത്. ശുദ്ധഹൃദയന് മനസ്സിന്റെ ശാന്തിയാല് ശാന്തസുഖം പ്രാപിക്കട്ടെ; മനസ്സു സമാധാനത്തിലായാല്, സ്വരൂപത്തില് നിലനില്ക്കുമ്പോള് പരമാനന്ദം ദീര്ഘകാലം നിലനില്ക്കും. ഇങ്ങനെ, സിദ്ധപുരുഷന്മാര് പാടിയ ഗീതങ്ങള് രാജാവ് കേട്ടപ്പോള്, ഭീരുക്കള് യുദ്ധശബ്ദം കേട്ടപ്പോലെ, ഉടനെ വിഷാദത്തിലാവി. തന്റെ അനുചരന്മാരെ കൂട്ടിക്കൊണ്ടു, മഴക്കാലത്തെ വെള്ളപ്പൊക്കത്തിന് കരയിലേക്കു മരങ്ങള് ചേര്ന്നുപോകുന്നതുപോലെ, രാജാവ് വീട്ടിലേക്ക് മടങ്ങി. അവിടെ, എല്ലാ അനുചരന്മാരെയും വിട്ടയച്ച്, ഒരാളായി ഉയർന്ന വീട്ടിലേക്കു കയറി, മലമുകളില് ചൊരിഞ്ഞു കയറുന്ന സൂര്യനെപ്പോലെ നില്ക്കുന്നു. ഇതിനുശേഷം, അവന്റെ മനസ്സ് അസ്തമയ സമയത്ത് പക്ഷികളുടെ ചിറകുകള് പോലെ അലയ്ക്കുന്നു. ലോകത്തിന്റെ വഴികളെ അവന് നിരീക്ഷിച്ചു, ദുഃഖത്തോടുകൂടി വിലപിച്ചു: “അയ്യോ! ഈ ലോകത്തിന്റെ നിരന്തരം മാറുന്ന അവസ്ഥകള് എത്ര ദു:ഖകരമാണ്! ഒരു കല്ലുപോലെ, മറ്റൊരു കല്ലിനിടയില് ഞാൻ അകപ്പെട്ട്, സഹായം ഒന്നുമില്ലാതെ, വെറുതെ അലഞ്ഞുതിരിയുന്നു. അനന്തമായ കാലത്തില് ഒരു ചെറിയ ഭാഗം മാത്രമേ ഞാൻ ജീവിച്ചിട്ടുള്ളൂ; അതിലാണെനിക്ക് മനസ്സു പതിഞ്ഞിരിക്കുന്നത്—എനിക്ക് ഇങ്ങനെയൊരു ചിതയുള്ളതില് ലജ്ജിക്കുന്നു. ജീവിതത്തില് അനുഭവിച്ച ഈ രാജ്യം എത്ര ചെറുതാണ്! അതിന് എന്താണ് വില? അതില്ലാതിരിക്കുക എന്നതും ദു:ഖം തന്നെയാണ്; എന്റെ മനസ്സു മുന്പുപോലെ തന്നെ നശിച്ചിരിക്കുന്നു. ആദിയിലും അവസാനം ഞാന് അനന്തനാണ്, പക്ഷേ ഇടയില് എന്റെ ജീവന് ദുർബലമാണ്; ഒരു കുട്ടി ചിത്രമണിച്ച ചന്ദ്രനില് അത്ഭുതപ്പെടുന്നതുപോലെ, ഞാൻ വെറുതെ നില്ക്കുന്നത് എന്തിനാണ്? മായാജാലത്തിന്റെ വലിയ കച്ചവടക്കാരനായ ഇശ്വരന് സൃഷ്ടിച്ച ഈ ലോകം ഒരു മായാജാലവലയമാണ്; അയ്യോ, ഞാൻ ആശ്ചര്യത്തിലാണ്—ആര് എന്നെ ഇങ്ങനെ വഞ്ചിച്ചു? മനോഹരവും സത്യവുമായ യാതൊന്നും ഇവിടെ കാണുന്നില്ല; എങ്കിൽ ഞാൻ എന്തില് മനസ്സു പതിപ്പിക്കും? അടുത്തതോ ദൂരെയോ ഉള്ള വസ്തുക്കളെ മനസ്സില് കെട്ടിയാല് പോലും, അതിന്റെ സ്വഭാവം തിരിച്ചറിഞ്ഞ്, ഞാൻ ബാഹ്യവസ്തുക്കളിലേക്കുള്ള എല്ലാ ആസക്തിയും ഉപേക്ഷിക്കുന്നു. ലോകത്തിന്റെ സ്വഭാവം വളഞ്ഞതും വഞ്ചനാപരവുമാണ്, വെള്ളച്ചുഴിയെന്നപോലെ ദുർബലവും; ഇപ്പോഴും അത് ദു:ഖം നല്കുന്നു—അതില് സന്തോഷത്തിനായി ആശ്രയമിടുന്നതെന്തിന്? വർഷംതോറും, മാസംതോറും, ദിവസേനയും, നിമിഷം നിമിഷവും, ആനന്ദങ്ങള് വേദനകൊണ്ട് കുത്തിത്തുളച്ചിരിക്കുന്നു; വേദനകള് വീണ്ടും വീണ്ടും വരുന്നു. വീണ്ടും വീണ്ടും പരിശോധിച്ചാലും, കണ്ടാലും, ചോദിച്ചാലും, നിരീക്ഷിച്ചാലും—ഇവിടെ ശൂന്യമായതല്ലാതെ, ജ്ഞാനികള് ആശ്രയിക്കാവുന്ന ഒന്നുമില്ല. ഇന്ന് മഹത്വത്തിന്റെ ഉച്ചിയില് നില്ക്കുന്നവര് കുറച്ചു ദിവസത്തിനകം വീണുപോകുന്നു; മനസ്സിന്റെ മഹത്വം നശിച്ചാല്, അതില് എങ്ങനെ വിശ്വാസം വയ്ക്കും? കയറ്റമില്ലാത്ത കയറ്റത്ത് ഞാന് കെട്ടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു, അശുദ്ധമല്ലെങ്കിലും മലിനനാണ്; ഉയരത്തില് നിന്നിട്ടും ഞാന് വീണുപോയിരിക്കുന്നു—അയ്യോ, എന്റെ അവസ്ഥ നശിച്ചിരിക്കുന്നു. ഞാന് ജ്ഞാനിയാണെങ്കിലും, എങ്ങനെ ഈ മായയെന്ന ഇരുട്ട് എന്നെ പെട്ടെന്ന് പിടിച്ചെടുത്തു? എന്റെ കാഴ്ച കറുത്ത മേഘം സൂര്യനെ മറയ്ക്കുന്നതുപോലെ ഇരുണ്ടിരിക്കുന്നു. എനിക്ക് ഈ വലിയ ആനന്ദങ്ങള് എന്ത്? എനിക്ക് ഈ ബന്ധുക്കളാര്? ഒരു കുട്ടി ഭയാനകമായ ഭാവനകളില് ഭയപ്പെടുന്നതുപോലെ, എന്തുകൊണ്ടാണ് ഞാന് ഇങ്ങനെ ഭയപ്പെടുന്നത്? ഞാനാണ് തന്നെ വൃദ്ധതയിലേക്കും മരണത്തിലേക്കും ബന്ധിക്കുന്നതെന്തിന്? ഈ സമ്പത്തെന്ന ആശയത്തില് എന്തിന് ഞാൻ പിടിച്ചിരിക്കുക, അതിനോടൊപ്പം ഉത്കണ്ഠ മാത്രം? ഇത് വരട്ടെ, അല്ലെങ്കില് നിലനില്ക്കട്ടെ—ഈ ഐശ്വര്യത്തിന് എനിക്ക് എന്ത് പിടിപ്പുണ്ട്? ഒരു ബുധ്ബുദത്തിന്റെ സൗന്ദര്യപോലെ, അത് വ്യാജമായി മാത്രം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. വലിയ സമ്പത്തുകളും ആനന്ദങ്ങളും, പ്രിയപ്പെട്ട ബന്ധുക്കളും—all ഓര്മ്മകളുടെ ലോകത്തിലേയ്ക്ക് കടന്നുപോയി; ഇപ്പോഴുള്ളതിലും സ്ഥിരതയില്ല. രാജാക്കന്മാരുടെ, ബ്രഹ്മാക്കളുടെ, ലോകങ്ങളുടെ ധനസമ്പത്തുകള് എവിടെ? അതൊക്കെ കഴിഞ്ഞുപോയി; എനിക്ക് എന്താണ് വിശ്വാസം? ഇന്ദ്രന്റെ അധികാരചിഹ്നങ്ങള് വെള്ളത്തിലെ ബുധ്ബുദങ്ങളെപ്പോലെ അപ്രത്യക്ഷമായി; ജീവിക്കാന് പ്രത്യാശയോടെ പറ്റിയിരിക്കുന്ന എന്നെ സത്പുരുഷന്മാര് പരിഹസിക്കും. കോടിക്കണക്കിന് ബ്രഹ്മാക്കള് കഴിഞ്ഞുപോയി, സൃഷ്ടിയുടെ ചക്രങ്ങള് മറഞ്ഞുപോയി; രാജാക്കന്മാര് പൊടിപോലെ അകന്നുപോയി—എനിക്ക് ജീവിതത്തില് എന്ത് സ്ഥിരതയുണ്ട്? ഈ ശൂന്യമായ മായയില്, ദേഹബോധത്തില് ആശ്രയം വയ്ക്കുകയാണെങ്കില്, അത്തരം നിലയ്ക്ക് ഞാൻ ശാപം തന്നെ. 'ഇതാണ് ഞാന്, ഞാനാണ് ഇത്' എന്ന ഭ്രാന്തമായ അഹങ്കാരഭൂതം എന്നെ പിടിച്ചെടുത്തു; ഒരു മൂഢനെപ്പോലെ, അതില് പെട്ട് ഞാൻ നശിച്ചുപോയി. എന്തുകൊണ്ടാണ് ഈ ജീവിതം, വീണ്ടും വീണ്ടും, സൂക്ഷ്മമായ കാലരേഖയാല് എന്നില് നിന്ന് മോഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നത്? ഞാൻ കണ്ടുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോഴും, കാണുന്നില്ല. രാജാക്കന്മാര്, ധനികന്മാര് വിഷ്ണുവിന്റെ കളിപ്പന്തുകളായി മാറി, കാലന് എന്ന ഖപാലധാരി അവരെ എല്ലാം വിഴുങ്ങിയിരിക്കുന്നു; എന്നിട്ടും എനിക്ക് എന്ത് അഭിമാനമാണ്? ദിവസങ്ങള് വരികയും പോകികയും ചെയ്യുന്നു; ഇന്നും ആ അക്ഷരമായ യാഥാര്ത്ഥ്യത്തെ ഞാൻ കണ്ടിട്ടില്ല. തടാകത്തിലെ സാരമായ ആനന്ദം മാത്രം മനുഷ്യരുടെ മനസ്സില് പ്രകാശിക്കുന്നു; അവിടെയും, ചെറുതും ക്ഷണികവുമായ ദൃശ്യമല്ലാതെ മറ്റൊന്നുമില്ല. വേദനയെക്കാളും വേദനാജനകമായ അവസ്ഥയിലേക്കാണ് ഞാൻ എത്തിയത്; അതിലും വലിയ ദു:ഖത്തിലേക്ക് ഞാൻ വീണിരിക്കുന്നു; എന്നിട്ടും ഞാൻ വൈരാഗ്യമില്ല—അയ്യോ, എനിക്ക് ഈ ചിതയുള്ളതില് ലജ്ജിക്കുന്നു. ഞാൻ മനസ്സില് ഉറപ്പിച്ച് പിടിച്ചിരുന്ന വസ്തുക്കളെല്ലാം പോലും ഇല്ലാതായി; എങ്കിൽ ഇവിടെ എന്താണ് ഉത്തമം? ആദ്യത്തിലും, മദ്ധ്യത്തിലും, അവസാനം ആനന്ദകരമായതെല്ലാം അശുദ്ധമാണ്, നശനത്തിന്റെ മലിനതില് മൂടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. മനുഷ്യന് ഏതൊക്കെയിലാണു ആസക്തി കെട്ടുന്നത്, അവിടെ, അവിടെ തന്നെ, വേദനയും ദു:ഖവും വേഗത്തില് അനുഭവപ്പെടുന്നു. ദിവസംപ്രതി, അജ്ഞാനി ഈ ലോകത്തില് കൂടുതല് പാപകരവും ക്രൂരവുമായ, കൂടുതല് ദു:ഖകരമായ അവസ്ഥകളിലേക്കാണ് കടന്നുപോകുന്നത്.