രാമാ, നീ ഈ സത്യത്തെ മനസ്സിൽ പൂർണമായി പരിശോധിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ, ശരിയായ ജ്ഞാനോപായങ്ങളാൽ മനസ്സ് ശുദ്ധമാക്കിയിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ, നീ വളരെ നന്നായി ഈ കാര്യങ്ങൾ ഗ്രഹിച്ചിരിക്കുന്നു. അങ്ങനെയെങ്കിൽ, പ്രപഞ്ചത്തെ കുറിച്ച് മനസ്സിൽ നിർമാണങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കുന്നത് യുക്തിയില്ലാത്തതാണ്. ഒരു തീകൊളുത്തി ചുറ്റും കാണുന്ന പ്രകാശവൃത്തത്തിൽ, സ്വപ്നത്തിൽ, അല്ലെങ്കിൽ മിഥ്യാഭ്രമത്തിൽ, കൽപ്പനയ്ക്ക് യാതൊരു സ്ഥാനം ഇല്ലാത്തതുപോലെ, ഈ ലോകത്തെയും അങ്ങനെ കാണണം. അപ്രത്യക്ഷമായി ഉദിച്ചുവരുന്ന ഒരു ജീവൻ സ്നേഹത്തിനുള്ള പാത്രമല്ല, ലോകമെന്ന മായാജാലത്തിൽ കുടുങ്ങിയവനും അങ്ങനെ തന്നെ. നീ ചന്ദ്രനിൽ ചൂടിനെയും, സൂര്യനിൽ തണുപ്പിനെയും, മായാമൃഗതൃഷ്ണയിൽ വെള്ളത്തെയും ആശ്രയിക്കില്ലല്ലോ; അങ്ങനെ തന്നെ, ലോകത്തിൽ ആശ്രയം വെക്കേണ്ടതില്ല. ചിന്തയുടെ മനുഷ്യനെയും, സ്വപ്നത്തിലെ ജനങ്ങളെയും, രണ്ടുചന്ദ്രൻ കാണുന്ന ഭ്രമയെയും നീ എങ്ങനെ കാണുന്നുവോ, അതുപോലെ ഈ ലോകത്തെയും കാണണം—ഇത് മുഴുവൻ മനസ്സിന്റെ കൽപ്പനയിൽ നിന്നാണ് ജനിക്കുന്നത്. രാമാ, കൽപ്പനയുടെ ഭാസ്വരതയിൽ നിന്നുള്ള ആന്തരിക ആശക്തി ഉപേക്ഷിച്ച്, പാപരഹിതനായ് ഈ ലോകത്ത് നീ യഥാർത്ഥത്തിൽ ആരാണോ അതായിരിക്കുക, സ്വതന്ത്രമായി ജീവിക്കുക. നിർദോഷിയായ് പ്രവർത്തികൾ ചെയ്യുമ്പോഴും, എല്ലാ അവസ്ഥകളിലും നിലനിൽക്കുമ്പോഴും, അതിലുമപ്പുറം ഉയർന്നിരിക്കുമ്പോഴും, അഹങ്കാരബോധമില്ലാത്ത ആത്മാവിന് യാതൊരു കര്മ്മബോധവുമില്ല. ഇത് സംഭവിക്കുന്നത് അടുത്ത് നിലകൊള്ളുന്നതുകൊണ്ടു മാത്രമാണ്—ദീപം ഉണ്ടെങ്കിൽ പ്രകാശം സ്വതവേ ഉണ്ടാകുന്നതുപോലെ. ആകാശത്ത് മേഘങ്ങൾ ഉണ്ടെങ്കിൽ, വെളുത്ത മല്ലിപ്പൂക്കൾ സ്വയം വിരിയുന്നതുപോലെയാണ്; അതുപോലെ, ആത്മാവിന്റെ സാന്നിധ്യം മാത്രം മതിയാണ് മൂന്നു ലോകങ്ങളും നിലനിൽക്കുന്നത്. സൂര്യൻ ആഗ്രഹമില്ലാതെ ആകാശത്ത് നിലകൊള്ളുന്നതുപോലെ, ദൈവം നിലനിൽക്കുമ്പോൾ പ്രവർത്തനത്തിന്റെ മഹിമ ഉയരുന്നതുപോലെ, അങ്ങനെ തന്നെയാണ് പ്രവർത്തികൾ സംഭവിക്കുന്നത്. രത്നത്തിന്റെ സാന്നിധ്യം മാത്രം കൊണ്ട് പ്രകാശം ഉണ്ടാകുന്നതുപോലെ, ദൈവത്തിന്റെ സാന്നിധ്യം കൊണ്ട് ഈ അനേകം ലോകങ്ങളും നിലനിൽക്കുന്നു. അതുകൊണ്ടുതന്നെ, ആത്മാവിൽ കര്മ്മബോധവും കര്മ്മാഭാവവും ഇരുവരും നിലനിൽക്കുന്നു; ആഗ്രഹരഹിതമായത് കൊണ്ട് അത് അകർമ്മിയാണ്, പക്ഷേ സാന്നിധ്യത്തിലൂടെ കര്മ്മിയുമാണ്. അത്മാവ് എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾക്കുമപ്പുറത്തുള്ളതുകൊണ്ട്, അത് കര്മ്മിയും അനുഭോക്താവും സൃഷ്ടാവും അല്ല; എന്നാൽ, ഇന്ദ്രിയങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെടുമ്പോൾ, അതു തന്നെയാണ് കര്മ്മിയും അനുഭോക്താവും. രാമാ, പാപരഹിതനായ്, ആത്മാവിൽ രണ്ട് അവസ്ഥകൾ മാത്രമേയുള്ളൂ—കര്മ്മവും അകർമ്മവും. ഏത് അവസ്ഥയാണെങ്കിലും പരമഹിതത്തിന് സഹായിക്കുമെന്നു തോന്നുന്നുവെങ്കിൽ, അതിൽ അഭയം പ്രാപിച്ച് ഉറപ്പോടെ നിലകൊൾക. ‘എവിടെയും ഞാൻ അകർമ്മിയാണെന്ന്’ ഉറച്ച വിശ്വാസത്തോടെ, അനിവാര്യമായും സംഭവിക്കുന്ന പ്രവർത്തികൾ ചെയ്യുമ്പോഴും, അതിൽ നിന്നു നീ അശുദ്ധമാകുകയില്ല. ‘എവിടെയും ഞാൻ അകർമ്മിയാണെന്ന’ ബോധത്തോടുകൂടി, അനുഭവാഗ്രഹം ഉദിച്ചാൽ പോലും, മനസ്സ് അതിൽ ലയിക്കാത്തവന് അതിന് രുചിയില്ല. ‘ഇവിടെ ഞാൻ ഒന്നും ചെയ്യുന്നില്ല’ എന്ന ഉറച്ച ബോധം ഉള്ളിടത്ത്, ആനന്ദസമൂഹത്തെ തേടാനോ ഉപേക്ഷിക്കാനോ ആരാണ് ശ്രമിക്കുക? അതിനാൽ, എല്ലായ്പ്പോഴും ‘ഞാൻ അകർമ്മിയാണു’ എന്നതിൽ ധ്യാനം ചെയ്യണം; അങ്ങനെ ചെയ്താൽ, അമൃതം പോലെയുള്ള പരമസമത്വം മാത്രം ശേഷിക്കും. എന്നാൽ, രാമാ, നീ ‘എല്ലാം ഞാൻ ചെയ്യുന്നു’ എന്ന കര്മ്മബോധത്തിൽ നിലകൊള്ളാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, അതും പരമാവസ്ഥയായി അറിയുക. ഈ മായാമയ ലോകം മുഴുവൻ ഞാൻ ചെയ്യുന്നു എന്നു മനസ്സിലാക്കുമ്പോൾ, മറ്റൊരാളോടുള്ള ആകർഷണ-വിരോധങ്ങളുടെ ക്രമം എങ്ങനെയുണ്ടാകും? കാരണം, യഥാർത്ഥത്തിൽ മറ്റൊരാളില്ലല്ലോ. എന്റെ ശരീരം ഒരാൾ ദഹിപ്പിക്കുമ്പോഴും, മറ്റൊരാൾ സ്നേഹിക്കുമ്പോഴും, ഇരുവരും എന്റെ തന്നെ പ്രവർത്തിയാണ്; അതിനാൽ, സുഖ-ദുഖങ്ങളിൽ യാതൊരു ക്രമവുമില്ല. എന്റെ സന്തോഷവും ദുഃഖവും, ലോകമെന്ന ജാലത്തിന്റെ ഉദയവും ലയവും—all ‘ഞാൻ കര്മ്മിയാണു’ എന്ന ബോധത്തിൽ—അകത്തുള്ള സുഖ-ദുഃഖങ്ങളിൽ യാതൊരു ക്രമവുമില്ല. അഹംഭാവത്തിൽ നിന്നുള്ള ക്ഷീണവും ആനന്ദവും സ്വതവേ ശമിക്കുമ്പോൾ, സമത്വം മാത്രം ശേഷിക്കും. എല്ലാവിഷയങ്ങളിലും സമത്വം—that is the true, supreme state; മനസ്സ് അതിൽ നിലകൊള്ളുമ്പോൾ, ഇനി ദുഃഖം അനുഭവപ്പെടുകയില്ല. അല്ലെങ്കിൽ, രാഘവാ, കര്മ്മബോധവും അകർമ്മബോധവും മുഴുവൻ ഉപേക്ഷിച്ച്, എല്ലാം വിട്ട്, മനസ്സിനെ ആന്തരികമായി ലയിപ്പിച്ച്, യഥാർത്ഥ സ്വരൂപത്തിൽ ഉറപ്പായി നിലകൊൾക. ‘ഇത് ഞാൻ, ഇത് ഞാൻ അല്ല; ഞാൻ ചെയ്യുന്നു, ഞാൻ ചെയ്യുന്നില്ല’ എന്ന ചിന്തയിൽ അകപ്പെട്ട ദൃഷ്ടിക്ക് സമാധാനം ഉണ്ടാകില്ല. ‘ഞാൻ ശരീരമാണ്’ എന്ന ഭാവനയാണ് കാലത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മപാത, വലിയ തിരയുടെ കുടുങ്ങൽ, വാൾപത്രങ്ങളുടെ കാടുപോലുള്ളത്. ആ ഭാവനയെ എല്ലാ ശ്രമത്തോടും ഉപേക്ഷിക്കണം—even when everything else is destroyed—അത് അശുദ്ധം പോലെ തൊടരുത്. ആ ഭാവന ദൂരെയാക്കി കളഞ്ഞാൽ, കണ്ണിൽ ചുവന്ന രേഖ കാണുന്നതുപോലെ, പരമജ്ഞാനം ഉദിക്കും—മേഘങ്ങൾ മാറിയശേഷം ചന്ദ്രപ്രഭ ഉദിക്കുന്നതുപോലെ. ‘ഞാൻ കര്മ്മിയല്ല, ഞാൻ ഇതുമല്ല, അതുമല്ല’ എന്നതോ, അല്ലെങ്കിൽ ‘ഞാൻ കര്മ്മിയാണ്, ഞാൻ എല്ലാം തന്നെയാണ്’ എന്നതോ, അല്ലെങ്കിൽ ‘ഞാൻ ആരോ, ആരുമല്ല’ എന്നതോ മനസ്സിൽ ഉറപ്പിച്ച്, പരമാവസ്ഥയിൽ നിലകൊൾക; അതുപോലെ ജ്ഞാനികൾ അവരുടെ സ്വസ്ഥിതിയിൽ നിലകൊള്ളുന്നു. ബ്രഹ്മനേ, നീ പറഞ്ഞത് സത്യമാണ്, അത്യന്തം മനോഹരമായി പറഞ്ഞതുമാണ്—ആത്മാവ് അകർമ്മിയും കര്മ്മിയും, അനുഭോക്താവും അനുഭോക്താവല്ലാത്തവനും, എല്ലാ ജീവികളുടെയും പോഷകനുമാണ്. അവൻ സകലത്തിന്റെയും ഇശ്വരൻ, എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്ന ശുദ്ധചൈതന്യവും, നിർമലാവസ്ഥയും, ദിവ്യസ്വരൂപവും—all beings-ൽ അന്തർവാസിയുമാണ്. പ്രഭോ, നിന്റെ വചനങ്ങൾ വഴി, വെള്ളം നദികളിലൂടെ ഭൂമിയെ തണുപ്പിക്കുന്നതുപോലെ, ബ്രഹ്മം എന്റെ ഹൃദയത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. വിരക്തിയും ആഗ്രഹശൂന്യതയും ഉള്ളതിനാൽ, അവൻ അനുഭവിക്കുകയോ പ്രവർത്തിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നില്ല; എന്നാൽ, ലോകസൃഷ്ടിക്ക് കാരണം ആകുന്നതുകൊണ്ട്, ദൈവം അനുഭവിക്കുകയും പ്രവർത്തിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. എങ്കിലും, പ്രഭോ, എന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ഒരു വലിയ സംശയം ശേഷിക്കുന്നു; ദയവായി അത് നീയൊന്നു ദൂരീകരിക്കണമേ, സൂര്യപ്രകാശവും ചന്ദ്രപ്രകാശവും ഇരുണ്ടിയെപ്പോലെ അകറ്റുന്നതുപോലെ, ബ്രഹ്മനേ. ‘ഇത് സത്യം, ഇത് അസത്യം; ഞാൻ, നീ; ഇത് ഒന്ന്, ഇത് മറ്റൊന്ന്’—അങ്ങനെ അനന്തമായ ഭേദങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നു. എങ്ങനെയാണ് ഈ ഏക, സർവവ്യാപകമായ ശാന്തമായ സത്യത്തിൽ, സൂര്യപ്രഭയിൽ മഞ്ഞ് ലയിക്കുന്നതുപോലെ, ആദ്യം ‘ഇത്’ എന്ന ഭാവന ആത്മാവിൽ പ്രതിഷ്ഠിതമാകുന്നത്? ഇതിന്റെ ഉത്തരം, രാമാ, ഞാൻ അവസാനം വിശദമായി പറയും; അപ്പോൾ നീ അതു മനസ്സിലാക്കും. രാഘവാ, മോക്ഷോപായത്തിന്റെ സാരാംശം നീ നേടിയശേഷം, ഈ ചോദ്യങ്ങൾക്കും ഉത്തരങ്ങൾക്കും യഥാർത്ഥ യോഗ്യത ലഭിക്കും. പ്രിയയുവാവിന് പ്രിയയുടേയും ഗാനം അനുയോജ്യമായതുപോലെ, ഉണർന്ന ദൃഷ്ടിയുള്ളവർക്കാണ് ഈ ഗഹനചോദ്യങ്ങൾക്ക് ഉത്തരം അർഹതയുള്ളത്, രാമാ.