രാമാ, ഈ ലോകം മനസ്സിന്റെ ഇച്ഛാനുസൃതമായി ഉരുവാകുന്നു, അതേ മനസ്സിന്റെ ഇച്ഛാനുസൃതമായി അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നു; ഇത് ദേവതകൾ സൃഷ്ടിച്ച ഒരു നഗരം പോലുള്ള മഹാ മായയാണെന്നു തോന്നുന്നു. ഈ ലോകം നഷ്ടപ്പെടുമ്പോൾ യാതൊന്നും യഥാർത്ഥത്തിൽ നഷ്ടപ്പെടുന്നതല്ല; ലോകം നിലനിൽക്കുന്നുണ്ടെന്നു തോന്നുമ്പോഴും യാതൊന്നും യഥാർത്ഥത്തിൽ സ്ഥാപിതമായിട്ടില്ല. മനസ്സിൽ സൃഷ്ടിച്ച നഗരത്തെ ഹൃദയത്തിൽ നശിപ്പിക്കുമ്പോൾ, അതിന്റെ വിശാലതയിൽ വളർന്നുവെന്ന് പറയുമ്പോൾ, എന്താണ് വളർന്നത്, ആര്ക്ക്, എന്താണ് ഹാനി സംഭവിച്ചത്? കുട്ടികൾ കളിക്കാനായി ഹൃദയത്തിൽ നഗരം സൃഷ്ടിക്കുന്നതുപോലെ, ഈ ലോകവും മനസ്സിൽ നിരന്തരമായി ഉരുവാകുന്നു. ഒരു മായാജാലക്കാരന്റെ ജലത്തിൽ മായയുണ്ടാകുന്നതുപോലെ, ഈ ലോകം ഉയർന്നുവോ, നശിച്ചുവോ അതിൽ യാതൊന്നും ആര്ക്കും നഷ്ടമില്ല. അവാസ്തവം അവാസ്തവമായിരിക്കുമ്പോൾ, ആര്ക്കും എന്ത് നഷ്ടമോ ഹാനിയോ ഉണ്ടാകുമോ? അതിനാൽ ഈ ലോകം സന്തോഷത്തിനോ ദുഃഖത്തിനോ യഥാർത്ഥ അടിസ്ഥാനമല്ല. യഥാർത്ഥത്തിൽ ഇല്ലാത്തതിൽ എന്താണ് നഷ്ടപ്പെടാൻ? നഷ്ടം ഇല്ലാത്തിടത്ത്, ജ്ഞാനിയേ, ദുഃഖത്തിന് അവസരമോ? അല്ലെങ്കിൽ, യഥാർത്ഥത്തിൽ യഥാർത്ഥമായതിൽ എന്താണ് നഷ്ടപ്പെടാൻ? ഈ ലോകം ബ്രഹ്മമാണ്; അതിൽ സന്തോഷത്തിനോ ദുഃഖത്തിനോ കാരണമെന്താണ്? ഈ ലോകം പൂര്ണ്ണമായും അവാസ്തവവും നാശം മാത്രം കൊണ്ടുവരുന്നതുമാണെങ്കിൽ, ജ്ഞാനികൾക്ക് ഈ സാംസാരിക ചക്രത്തിൽ ആഗ്രഹിക്കാനോ സ്വീകരിക്കാനോ എന്തുണ്ട്? പൂര്ണ്ണമായും യഥാർത്ഥമായ ബ്രഹ്മസ്വഭാവമുള്ള ലോകത്തും, മൂന്ന് ലോകങ്ങളിൽ ജ്ഞാനികൾ ഉപേക്ഷിക്കാനോ ഒഴിവാക്കാനോ എന്തുണ്ട്? ലോകം യഥാർത്ഥമോ അവാസ്തവമോ എന്നതിൽ, അറിയുന്നവർക്കു സന്തോഷം-ദുഃഖം അതീതമാണ്; അജ്ഞാനികൾ ഭാഗികമായി അറിഞ്ഞുകൊണ്ട് ദുഃഖിക്കുന്നു. ആദ്യത്തും അവസാനംവുമില്ലാത്തതും ഇപ്പോഴും യഥാർത്ഥത്തിൽ ഇല്ലാത്തതും ആഗ്രഹിക്കുന്നവർക്കു, രാമാ, അവാസ്തവത്തിൽ അവന്റെ ഭാഗ്യമായി അസ്തിത്വമില്ലായ്മ മാത്രം നിലനിൽക്കുന്നു. ആദ്യത്തും അവസാനംവുമുള്ളതും ഇപ്പോഴും യഥാർത്ഥത്തിൽ ഉള്ളതും ആഗ്രഹിക്കുന്നവർക്കു, അവന്റെ ഭാഗ്യമായി അസ്തിത്വം മാത്രം നിലനിൽക്കുന്നു. കുട്ടികൾ ജലത്തിൽ പ്രതിഫലിക്കുന്ന ചന്ദ്രനോ ആകാശപുഷ്പങ്ങളോ പോലുള്ള അവാസ്തവ വസ്തുക്കളെ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; ജ്ഞാനികൾ ആഗ്രഹിക്കില്ല, കാരണം അവ മനസ്സിനെ മായാപരതയിലേക്കാണ് നയിക്കുന്നത്. വിവിധ രൂപവും ലക്ഷ്യവും ഉള്ള വസ്തുക്കളിൽ തൃപ്തി കണ്ടെത്താൻ ശ്രമിക്കുന്ന കുട്ടികൾ അനന്തമായ ദുഃഖം മാത്രമാണ് നേടുന്നത്, സന്തോഷം അല്ല. അതിനാൽ, രാമാ, നീ കുട്ടികളപ്പോലെയാകരുത്; ഇവിടെ നാശം കാണുന്നവൻ, സ്ഥിരതയിലേക്കാണ് ആശ്രയിക്കേണ്ടത്. "ഇതെല്ലാം അവാസ്തവമാണ്, ഞാൻ അതുമായി ഐക്യമായിരിക്കുന്നു" എന്ന ചിന്തയിലൂടെ ദുഃഖം വരുത്തരുത്; "ഇതെല്ലാം യഥാർത്ഥമാണ്, ഞാൻ അതുമായി ഐക്യമായിരിക്കുന്നു" എന്ന ചിന്തയിലും ദുഃഖം വരുത്തരുത്. ഈ ഉപദേശങ്ങൾ മഹർഷിക്ക് പറഞ്ഞതിനു ശേഷം, ദിവസം സന്ധ്യയിലേക്കും രാത്രിയിലേക്കും നീങ്ങി. അവൾ കുളിച്ചുപോയ്, സഭയിൽ വന്ദനം അർപ്പിച്ച്, സൂര്യന്റെ കിരണങ്ങൾ അസ്തമിക്കുന്നതോടൊപ്പം പുറപ്പെട്ടു. സമ്പത്തോ ഭാര്യയോ നഷ്ടപ്പെട്ടാൽ ദുഃഖത്തിന് എന്താണ് പ്രസക്തി? ഒരു മായാജാലം ഒരു നിമിഷം കാണുകയും അപ്രത്യക്ഷമാകുകയും ചെയ്താൽ, അതിൽ ദുഃഖിക്കാൻ എന്താണ് ആവശ്യം? ഗന്ധർവനഗരം അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടാലോ ദുഷിതമായാലോ, അജ്ഞാനവും കുട്ടികളിലും മറ്റുള്ളവരിലും ബാധിച്ചാലോ, അവയിൽ സന്തോഷം-ദുഃഖം എന്നതിന്റെ ക്രമം എന്താണ്? സമ്പത്തോ ഭാര്യയോ ലഭിച്ചാൽ സന്തോഷത്തിന് എന്താണ് പ്രസക്തി? ഒരു മരുഭൂമിയിൽ ദാഹമുള്ളവൻ വലിയ മായാജാലം കണ്ടാലോ അതിൽ എന്താണ് സന്തോഷം? സമ്പത്തും ഭാര്യയും വർദ്ധിച്ചാൽ, ദുഃഖം മാത്രമാണ് യോജ്യമായത്, തൃപ്തി അല്ല. മായയും മിഥ്യയും വർദ്ധിച്ചാൽ, ആരാണ് ഇവിടെ ആശ്വാസം കണ്ടെത്തുന്നത്? അജ്ഞാനികൾക്ക് ആസ്വാദനത്തിൽ ബദ്ധതയുണ്ടാക്കുന്ന അനുഭവങ്ങൾ അതിക്രമിച്ചു ആസ്വദിച്ചാൽ, ജ്ഞാനികൾക്ക് അതിൽ നിന്ന് വൈരാഗ്യം ഉരുവാകുന്നു. അക്ഷരതയുള്ളവരെ കാണാത്തവർ ആസ്വാദനത്തിലൂടെ തൃപ്തി നേടുന്നു; പക്ഷേ, അക്ഷരതയുള്ളവരെ കാണുന്ന ധർമ്മജ്ഞർ അതേ ആസ്വാദനത്തിലൂടെ വൈരാഗ്യം നേടുന്നു. അതിനാൽ, രഘവാ, സത്യം അറിയുന്നവൻ ലോകത്തിൽ നഷ്ടപ്പെട്ടത് നഷ്ടപ്പെട്ടതാണെന്ന് ഉപേക്ഷിക്കണം, ലഭിച്ചതു ലഭിച്ചതെന്നു സ്വീകരിക്കണം. ജ്ഞാനിയുടെ ലക്ഷണം, വരാത്ത ആസ്വാദനങ്ങളിൽ യഥാർത്ഥ വൈരാഗ്യവും, വന്നവയിൽ യഥാർത്ഥ ആസ്വാദനവുമാണ്. ഈ സാംസാരിക കലഹത്തിൽ, യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം മറഞ്ഞ്, ദുഃഖം വരുത്തുന്ന ഈ ലോകത്തിൽ, ജാഗരൂകബോധത്തോടെ ജീവിക്കണം, മായാപരതയിൽ വീഴരുത്. ഈ ലോകത്തിന്റെ ഭംഗി, പ്രത്യക്ഷതയുടെ പ്രക്രിയയിലൂടെ നിർമ്മിച്ചതിൽ, ബോധം നശിച്ചവർക്കു ശരിയായി കാണാൻ കഴിയില്ല; അവർ തെറ്റായ ബുദ്ധിയുള്ളവരാണ്. മനസ്സു വസ്തുക്കളിൽ ബദ്ധമായും അവയിൽ ശുദ്ധീകരിക്കപ്പെട്ടാലും, യാതൊന്നും ശുദ്ധബോധം നേടാൻ കഴിയില്ല. "ഇത് അവാസ്തവമാണ്" എന്ന വിശ്വാസം എല്ലാറ്റിലും അവസാനിച്ചവൻ അജ്ഞാനത്തിൽ വീഴില്ല; അവൻ സർവ്വജ്ഞതയെ സ്വീകരിക്കുന്നു. "ഞാനും ലോകവും ഒന്നാണ്, ഇതെല്ലാം ഒന്നാണ്" എന്ന ദൃഢബോധത്തിൽ ഉറപ്പുള്ളവൻ, ആസക്തിയും ദ്വേഷവും ഉപേക്ഷിച്ച്, ദു:ഖത്തിൽ മുങ്ങുന്നില്ല. അസ്തിത്വവും അനസ്തിത്വവും തമ്മിലുള്ള ശുദ്ധമധ്യപദത്തിൽ ബുദ്ധിയെ ആശ്രയിച്ച്, ലോകത്തെ (ബാഹ്യവും അന്ത്യവുമായ) പിടിക്കുകയോ ഉപേക്ഷിക്കുകയോ ചെയ്യരുത്. രാമാ, നീ ശുദ്ധവും വിശാലവുമായ, എല്ലാത്തിനെയും ഉൾക്കൊള്ളുന്ന, ഒന്നും ആശ്രയിക്കാത്ത ആകാശംപോലെ, പ്രവർത്തനങ്ങൾ ചെയ്യുമ്പോഴും ബദ്ധതയില്ലാതെ നിലനിൽക്കണം. ജ്ഞാനിയായവൻ, ആഗ്രഹമോ ഉപേക്ഷണമോ ഇല്ലാതെ പ്രവർത്തിക്കുമ്പോൾ, ബോധം മലിനമാകുന്നില്ല; ജലത്തിൽ നനയാത്ത താമരയിലപോലെ. നിന്റെ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ കാണുക, സ്പർശിക്കുക തുടങ്ങിയ പ്രവർത്തനങ്ങൾ ചെയ്യട്ടെ, അല്ലെങ്കിൽ ചെയ്യാതിരിക്കട്ടെ; അവ നിനക്കു അനുബന്ധമാണ്—നീ ആഗ്രഹമില്ലാതെ ആത്മാവിൽ ഉറപ്പുള്ളവനാകണം. "ഇത് എന്റെതാണ്" എന്ന ചിന്തയിൽ അവാസ്തവ ഇന്ദ്രിയവസ്തുക്കളിൽ മനസ്സു മുങ്ങരുത്; മുങ്ങാതെ, പ്രവർത്തിക്കട്ടെ അല്ലെങ്കിൽ പ്രവർത്തിക്കാതിരിക്കട്ടെ. രഘവാ, ഇന്ദ്രിയവസ്തുക്കളുടെ ഭംഗി നിന്റെ ഹൃദയത്തെ ആനന്ദിപ്പിക്കില്ലെങ്കിൽ, ജ്ഞാനവും വിവേകവും ഉള്ളവൻ സാംസാരിക സാഗരം കടന്നുപോകുന്നു. ശരീരം അനുഭവങ്ങൾ നേടിയാലോ ഇല്ലാതെയോ, ആഗ്രഹം ഇല്ലാത്തവനിൽ, മോക്ഷം അവനു സംഭവിക്കുന്നു, സാഹചര്യത്തിന്റെ ശക്തിയനുസരിച്ച്. പരമജ്ഞാനത്തോടെ, രാമാ, മനസ്സിനെ എല്ലാ പ്രവണതകളിൽ നിന്നും വേർതിരിക്കണം, പൂവിൽനിന്നു സുഗന്ധം വേർതിരിക്കുന്നതുപോലെ. പ്രവണതകളുടെ ജലത്തിൽ നിറഞ്ഞ ഈ സാംസാരിക സാഗരത്തിൽ, ജ്ഞാനത്തിന്റെ ബോട്ടിൽ കയറിയവർ കരയിലേക്കു കടന്നവരാണെന്നും പറയുന്നു. ഈ ഉപദേശങ്ങൾ, മനസ്സിൽ ആഴത്തിൽ ആലോചിച്ച രാമൻ, സത്യം തിരിച്ചറിഞ്ഞു, ശാന്തതയിലേക്കും, ജ്ഞാനത്തിലേക്കും, അശാശ്വതതയിൽനിന്നു ശാശ്വതതയിലേക്കും, അനാസക്തതയിലേക്കും, ആനന്ദത്തിലേക്കും ആഗോളമായ മനസ്സോടെ, മായാപരതയെ അകറ്റി, ആത്മസാക്ഷാത്കാരത്തിലേക്കു മുന്നേറി.