രാമാ, ഈ ലോകം നാലു ഭാഗങ്ങളിലായി വ്യാപിച്ചിട്ടുള്ളതാണെങ്കിലും അതിന്റെ അകത്ത് ശൂന്യത മാത്രമാണ്. മനസ്സിന്റെ ആഗ്രഹങ്ങളും渴യും ഉപേക്ഷിച്ച്, മറ്റേതെങ്കിലും തത്വം ചിന്തിക്കണം, രാമാ. സ്വപ്നത്തിൽ വലിയ പ്രവർത്തനങ്ങൾ കാണുന്നപോലെയാണ് ലോകം; അവ യാഥാർത്ഥ്യമല്ല, മനസ്സിന്റെ കൃത്രിമത്വമാണ് ഈ ദീർഘസ്വപ്നം. ഈ ലോകത്തിന്റെ പ്രകടനം, ആഗ്രഹങ്ങൾ നിറഞ്ഞ പാമ്പുപോലുള്ള ഭണ്ഡാരമാണ്; വലിയ ആനന്ദം പോലെയുള്ളത്, പക്ഷേ പിടിച്ചുനോക്കുമ്പോൾ യാഥാർത്ഥ്യമില്ല. ഇത് യാഥാർത്ഥ്യമല്ലെന്ന് അറിഞ്ഞാൽ, മനസ്സിനെ ബോധത്തിൽ സ്ഥാപിക്കണം; ഒരു മായാവലയം തിരിച്ചറിയുന്നവൻ അതിനെ പിന്തുടരുമോ, ജ്ഞാനിയായെങ്കിൽ? മനസ്സിന്റെ കൃത്രിമത്വത്തിൽ പെട്ട്, സ്വപ്നങ്ങളിൽ സൃഷ്ടിച്ച സ്ത്രീയെ പിന്തുടരുന്നവൻ, ദുരിതത്തിന്റെ പാത്രമായി മാറുന്നു. ഈ ലോകം യാഥാർത്ഥ്യമില്ലാത്തതുകൊണ്ട്, അതിനെ അതിന്റെ വഴിയിൽ പോകട്ടെ; യഥാർത്ഥം ഉപേക്ഷിച്ച്, യാഥാർത്ഥ്യമല്ലാത്തതിനെ പിന്തുടരുന്നവൻ നശിക്കുന്നു. മനസ്സിന്റെ ഭ്രമമാണ് ഈ ലോകം; കയറിൽ പാമ്പിനെ ഭയപ്പെടുന്നതുപോലെയാണ്. മനസ്സിന്റെ വ്യത്യാസങ്ങൾകൊണ്ട് ലോകം ദീർഘകാലം ചുറ്റുന്നു. ഇവിടെ, യാഥാർത്ഥ്യമില്ലാത്ത അവസ്ഥകളിൽ കുട്ടികൾ മാത്രമാണ് വഞ്ചിക്കപ്പെടുന്നത്; ജ്ഞാനികൾ, നീയുപോലുള്ളവർ, വഞ്ചിക്കപ്പെടാറില്ല. ഗുണങ്ങളുടെ കൂട്ടം ചിന്തിച്ചു സന്തോഷം തേടുന്നവൻ, മന്ദബുദ്ധിയാണ്; അവൻ അഗ്നിയിൽ മന്ദത്വം നീക്കുന്നു, അഗ്നി പ്രതിഫലിക്കില്ല. ആനന്ദം യാഥാർത്ഥ്യമല്ല; രൂപങ്ങളുടെ പഞ്ചരമാണ്, മനസ്സും ചിന്തയും സൃഷ്ടിച്ചിരിക്കുന്നത്, ഹൃദയത്തിലെ നഗരംപോലെയാണ്. മനസ്സിന്റെ ഇച്ഛയാൽ ഇതുണ്ടാകുന്നു, അതേ ഇച്ഛയാൽ അതിൽ ലയിക്കുന്നു; ദൈവങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ച നഗരമെന്ന പോലെ വലിയ മായാവലയംപോലെയാണ് ഇത്. രാമാ, ഈ ലോകം നഷ്ടമാകുമ്പോൾ യാതൊന്നും യഥാർത്ഥത്തിൽ നഷ്ടമാവുന്നില്ല; ഈ ലോകം നിലനിൽക്കുന്നപോലെയും യാതൊന്നും യഥാർത്ഥത്തിൽ സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ല. മനസ്സിൽ സൃഷ്ടിച്ച നഗരം ഹൃദയത്തിൽ നശിച്ചാൽ, അതിന്റെ വ്യാപ്തി അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു; അതു വളർന്നതാണെന്ന് പറയുമ്പോൾ, ആര്ക്ക് എന്താണ് വളർന്നത്, ആര്ക്ക് എന്താണ് ഹാനി? കുട്ടികളുടെ ഹൃദയത്തിൽ കളിക്കായി നഗരം ഉദിക്കുന്നു; അതുപോലെ, ഈ ലോകം മനസ്സിൽ നിരന്തരം ഉദിക്കുന്നു. ആര്ക്കും യാതൊന്നും നഷ്ടമാവുന്നില്ല, മായാജാലത്തിന്റെ വെള്ളത്തിൽപോലെ; ഈ ലോകം ഉയരുകയും വീഴുകയും ചെയ്യുന്നപ്പോൾ, അതു നഷ്ടമാകുമ്പോഴും യാതൊന്നും നഷ്ടമാവുന്നില്ല. യഥാർത്ഥമല്ലാത്തത് യഥാർത്ഥമല്ലാത്തതായിരിക്കുമ്പോൾ, ആര്ക്കും എന്ത് നഷ്ടമാവും? അതിനാൽ, ഈ ലോകം യഥാർത്ഥത്തിൽ സന്തോഷത്തിനോ ദുഃഖത്തിനോ അടിസ്ഥാനമല്ല. യഥാർത്ഥമല്ലാത്തതിൽ എന്താണ് നഷ്ടമാവുക? നഷ്ടമില്ലാത്തപ്പോൾ, ജ്ഞാനിയേ, എങ്ങനെ ദുഃഖം ഉണ്ടാകും? യഥാർത്ഥം മുഴുവനും യഥാർത്ഥമാണെങ്കിൽ, അതിൽ എന്താണ് നഷ്ടമാവുക? ഈ ലോകം മുഴുവനും ബ്രഹ്മമാണ്; അതിൽ ആനന്ദത്തിനോ ദുഃഖത്തിനോ കാരണമെന്താണ്? ഈ ലോകം മുഴുവനും യഥാർത്ഥമല്ല, നാശം മാത്രമേ കൊണ്ടുവരൂ; ജ്ഞാനിക്ക് ഈ സാംസാരിക ചക്രത്തിൽ എന്ത് ആഗ്രഹിക്കാനോ സ്വീകരിക്കാനോ ഉണ്ട്? ഈ ലോകം മുഴുവനും യഥാർത്ഥമാണ്, ബ്രഹ്മത്തിന്റെ സാരത്തിൽ നിറഞ്ഞതാണ്; അതിൽ മൂന്ന് ലോകങ്ങളിലും ജ്ഞാനിക്ക് എന്ത് ഉപേക്ഷിക്കാനോ ഒഴിവാക്കാനോ ഉണ്ട്? ലോകം യഥാർത്ഥമല്ലെങ്കിൽ, അല്ലെങ്കിൽ യഥാർത്ഥമാണെങ്കിൽ, ജ്ഞാനിക്ക് ആനന്ദം ദുഃഖം എന്നിവയ്ക്ക് അതീതമാണ്; അജ്ഞാനികൾ, അർദ്ധജ്ഞാനത്തോടെ, ദുഃഖം അനുഭവിക്കുന്നു. ആദ്യവും അവസാനവും ഇല്ലാത്തതും, ഇപ്പോഴും യഥാർത്ഥത്തിൽ ഇല്ലാത്തതും, ആരെങ്കിലും ആഗ്രഹിച്ചാൽ, രാമാ, അവനു ലഭിക്കുന്നത് അതിന്റെ അസ്തിത്വമില്ലായ്മ മാത്രമാണ്. ആദ്യവും അവസാനവും യഥാർത്ഥവും ഇപ്പോഴും യഥാർത്ഥത്തിൽ ഉള്ളതും, അതിൽ എല്ലാം യഥാർത്ഥമെന്നു വിശ്വസിക്കുന്നവന്, അസ്തിത്വം മാത്രമാണ് ലഭിക്കുന്നത്. കുട്ടികൾ മാത്രം വെള്ളത്തിൽ പ്രതിഫലിക്കുന്ന ചന്ദ്രനെ, ആകാശപൂക്കളെ, യഥാർത്ഥമല്ലാത്തവയെ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; ജ്ഞാനികൾ ആഗ്രഹിക്കാറില്ല, അത്തരം ആഗ്രഹങ്ങൾ മനസ്സിനെ ഭ്രമിപ്പിക്കുന്നു. കുട്ടികൾ, വിവിധ രൂപങ്ങളും ലക്ഷ്യങ്ങളും ഉള്ള വസ്തുക്കളിൽ തൃപ്തി തേടുമ്പോൾ, അവൻ അവസാനത്തിൽ ദുഃഖം മാത്രമാണ് നേടുന്നത്, ആനന്ദം അല്ല. അതിനാൽ, രാമാ, നീ കുട്ടിപോലെയാകരുത്; ഈ ലോകത്തിൽ നശ്വരത്വം കണ്ടു, സ്ഥിരതയിലേക്കാണ് ആശ്രയിക്കേണ്ടത്. 'ഇതൊക്കെയും യഥാർത്ഥമല്ല, ഞാൻ അതുമായി ചേർന്നിരിക്കുന്നു' എന്ന ചിന്തയിൽ ദുഃഖം വരുത്തരുത്; അതുപോലെ, 'ഇതൊക്കെയും യഥാർത്ഥമാണ്, ഞാൻ അതുമായി ചേർന്നിരിക്കുന്നു' എന്ന ചിന്തയിലും ദുഃഖം വരുത്തരുത്. അവൾ ഈ വിധം മഹർഷിയോട് സംസാരിച്ചപ്പോൾ, ദിവസം സന്ധ്യയിലേക്കും രാത്രിയിലേക്കും നീങ്ങി. അവൾ കുളിച്ച്, സഭയിൽ നമസ്കരിച്ചു, സൂര്യകിരണങ്ങൾ അസ്തമിക്കുന്നതോടെ പുറപ്പെട്ടു. രാമാ, ധനം അല്ലെങ്കിൽ ഭാര്യ നഷ്ടമാവുമ്പോൾ ദുഃഖം എന്തിനാണ്? ഒരു മായാജാലം ഒരു നിമിഷം കണ്ടു, അപ്രത്യക്ഷമാകുമ്പോൾ, അതിൽ ദുഃഖം എന്തിനാണ്? ഗന്ധർവനഗരം അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടാലും അശുദ്ധമായാലും, അജ്ഞാനി കുട്ടികൾക്കും മറ്റുള്ളവർക്കും അജ്ഞാനമുണ്ടായാലും, അവയിൽ ആനന്ദം ദുഃഖം എന്നിവയുടെ ക്രമം എന്താണ്? ധനം അല്ലെങ്കിൽ ഭാര്യ ലഭിക്കുമ്പോൾ ആനന്ദം എന്തിനാണ്? ദുഃഖം കൊണ്ട് വളർന്ന ഒരു മൃഗതൃഷ്ണയിൽ, കഷ്ടപ്പെട്ടവൻ ആനന്ദം എവിടെ കണ്ടെത്തും? ധനം ഭാര്യ എന്നിവ വർദ്ധിച്ചാൽ, ദുഃഖം മാത്രമാണ് യോജിച്ചിരിക്കുന്നത്, തൃപ്തി അല്ല. ഭ്രമവും മായാവലയും വർദ്ധിച്ചാൽ, ആരാണ് ആശ്വാസം കണ്ടെത്തുന്നത്? ഭ്രാന്തരായവർക്കു ആനന്ദം നൽകുന്ന ആനന്ദങ്ങൾ, അതിർത്തിയിൽ എത്തുമ്പോൾ, ജ്ഞാനികൾക്ക് അവ തന്നെ വൈരാഗ്യത്തെ നൽകുന്നു. അപ്പുറത്തുള്ള തീരം കാണാത്തവരായ ഭ്രാന്തർ ആനന്ദം തേടുന്നു; അപ്പുറത്തുള്ള തീരം കാണുന്ന ധർമ്മവാന്മാർ, ആ ആനന്ദങ്ങൾ കൊണ്ടു തന്നെ വൈരാഗ്യം നേടുന്നു. അതിനാൽ, രാഘവാ, സത്യം അറിയുന്നവനായി, ലോകത്തിൽ നഷ്ടപ്പെട്ടത് നഷ്ടപ്പെട്ടതായും, ലഭിച്ചത് ലഭിച്ചതായും സ്വീകരിക്കണം. ജ്ഞാനിയുടെ ലക്ഷണം, വരാത്ത ആനന്ദങ്ങളിൽ യഥാർത്ഥമായ അഗാധതയും, വന്ന ആനന്ദങ്ങൾ ആസ്വദിക്കുന്നതുമാണ്. ഈ സാംസാരിക കലഹത്തിൽ, യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം മറഞ്ഞതും ശത്രുത്വം നിറഞ്ഞതുമായ ഈ ലോകത്തിൽ, ഉണർന്ന ബോധത്തോടെ ജീവിക്കണം; ഭ്രമത്തിൽ വീഴരുത്. ലോകത്തിന്റെ ഈ ഭംഗി, പ്രകടനത്തിന്റെ പ്രക്രിയയിൽ നിർമ്മിച്ചിരിക്കുന്നത്, അവബോധം നഷ്ടപ്പെട്ടവർ ശരിയായി കാണാറില്ല; അവർ തെറ്റായ ബുദ്ധിയുള്ളവരാണ്. എന്തുകൂടിയിട്ടും, sensory objects-ലേക്ക് മനസ്സു ആകർഷിക്കപ്പെടുന്നവൻ, അവ കൊണ്ട് മനസ്സിനെ ശുദ്ധീകരിച്ചാലും, യാതൊന്നും യഥാർത്ഥമായ ബോധം എവിടെയും നേടാറില്ല. 'ഇത് യഥാർത്ഥമല്ല' എന്ന ദൃഢവിശ്വാസം എല്ലായ്പ്പോഴും നിലനിൽക്കുന്നവനിൽ, അജ്ഞാനം സ്പർശിക്കാറില്ല; അവൻ സർവ്വജ്ഞത്വം സ്വീകരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ, രാമാ, ഈ ലോകത്തിന്റെ യഥാർത്ഥത്വവും യഥാർത്ഥമല്ലായ്മയും മനസ്സിൽ തെളിഞ്ഞു, അജ്ഞാനത്തിൽ നിന്ന് ജ്ഞാനത്തിലേക്ക് നീയെത്തണം.