അജ്ഞാനത്തിന്റെ ഉറക്കം പൂര്ണമായി അകറ്റപ്പെട്ട്, എല്ലാ ധാരണകളും വീണുപോയ ശേഷം ഉണര്ന്ന മനസ്സുള്ളയാള് ലോകസഞ്ചാരത്തിന്റെ സ്വപ്നം കാണുന്നു, എന്നാല് അതിനെ യാഥാര്ത്ഥ്യമായി കാണുന്നില്ല. ഹേ രാമ, ഈ ലോകസഞ്ചാരം, ഓരോ ജീവിയുടേയും സ്വഭാവത്തില് നിന്നാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്; മോക്ഷാവസ്ഥയിലേക്ക് എത്തുന്നതുവരെ അത് നിലനില്ക്കുന്നു. സ്വഭാവത്തില് നിന്ന് ജനിക്കുന്നതെന്തും എല്ലാവരിലും നിലനില്ക്കുന്നു; എന്നാല് ശരീരം ജലത്തിലെ ചുഴലിക്കുഴിയുപോലെ ക്ഷണികമാണ്. വിത്തില്നിന്ന് മുളയും, മുളയില്നിന്ന് ഇലയും, ഇലയില്നിന്ന് പൂവും, പൂക്കളത്തിലെ മുളയില്നിന്ന് പഴവും ഉണ്ടാകുന്നതുപോലെ തന്നെ, മനസ്സില് സങ്കല്പ്പിച്ച ശരീരം അവിടെ ഉണ്ട്; അതിനാല് അതു പുറമെ വ്യക്തമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. മനസ്സില് ഉദയിക്കുന്ന രൂപം, അതേ വേഗത്തില് ഇതായിത്തീരുന്നു—കുഴിച്ചിരിക്കുന്ന മണ്ണ് ചട്ടിയായി മാറുന്നതുപോലെ. ഹേ രാഘവ, ഈ ലോകം മനസ്സിന്റെ സങ്കല്പ്പത്തിന്റെ പ്രത്യക്ഷത മാത്രമാണ്; യാഥാര്ത്ഥ്യമായ വെള്ളം കാണപ്പെടുന്ന മാരുഭൂമിയിലെ മരുഭ്രമം പോലെ അതിനില്ല. ഈ പ്രത്യക്ഷത കൊണ്ടാണ് ഈ ശരീരം അവനുമുമ്പില് കാണപ്പെടുന്നത്; ഭയത്താല് ആശങ്കപ്പെടുന്ന ഒരു കുട്ടി മുന്നില് ഭൂതം കാണുന്നതുപോലെ. ആദ്യ സൃഷ്ടിയില്, ശരീരത്തിന്റെ ആദ്യ പ്രത്യക്ഷത മനസ്സില് ഉദിച്ചു; അതേ ബ്രഹ്മാവാണ് എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നത്, കമലഗര്ഭത്തില് വസിക്കുന്നു. അവന്റെ മനസ്സിന്റെ നിരന്തര സങ്കല്പ്പം കൊണ്ടാണ് ഈ അനന്തമായ സൃഷ്ടി, ഒരു മഹാമായാവാദിയുടെ മായാജാലം പോലെയാണ് അത്. വ്യക്തിജീവന് മനസ്സിന്റെ അവസ്ഥയിലേക്ക് എത്തിയപ്പോള്, സ്രഷ്ടാവിന്റെ സ്ഥാനം ലഭിച്ചു; ബ്രഹ്മാവ് ചെയ്തതുപോലെയാണ് എല്ലാം നടക്കുന്നത്—ഇതിന്റെ വിശദീകരണം വേഗത്തില് എന്നോട് പറയും. ഹേ മഹാബാഹുവേ, ബ്രഹ്മാവിന്റെ ശരീരധാരണയുടെ ക്രമം കേള്ക്കൂ; അതുപോലെയാണ് ലോകസഞ്ചാരത്തിന്റെ സ്വഭാവവും. സ്വതന്ത്രമായ ആത്മാവു, ദേശകാലാദികളാല് പരിമിതമല്ലാത്തത്, തന്റെ ശക്തിയാല് കളിയോടെ ദേശകാലചിഹ്നങ്ങളുള്ള ശരീരം ധരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെയുള്ളത്, ‘വ്യക്തിജീവന്’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നതാണ്; അത് വാസനകളില് ലയിച്ച്, സങ്കല്പ്പിക്കുന്നതിലും അസങ്കല്പ്പിക്കുന്നതിലും ആസ്വാദനം നടത്തുന്ന മനസ്സായി മാറുന്നു. ആദ്യമായി, മനസ്സിന്റെ ശക്തി തന്റെ സങ്കല്പ്പത്തിലൂടെ ശബ്ദത്തിന്റെ വിത്തായി ആകാശത്തിന്റെ ശുദ്ധമായ ധാരണ ഉടനടി സൃഷ്ടിക്കുന്നു. പിന്നീട്, അത് ഘനീഭവിക്കുമ്പോള് മനസ്സ് സ്ഥിരതയുടെ സ്പന്ദനം, പിന്നെ വായുവിന്റെ സ്പന്ദനം, സ്പര്ശത്തിന്റെ വിത്തായി സങ്കല്പ്പിക്കുന്നു. മനസ്സില് ശബ്ദവും സ്പര്ശവും ആയി ആകാശവും വായുവും തമ്മില് സമ്പര്ക്കം വരുമ്പോള് അതില്നിന്ന് തീയുടെ ഉല്പത്തി നടക്കുന്നു. മനസ്സ് ഘനതയിലേക്കുയര്ന്നതോടെ, തിളങ്ങുന്ന പ്രകാശം ഉടനടി സൃഷ്ടിക്കുന്നു; അത് ശുദ്ധവും തെളിയുമായ പ്രകാശമായി വളരുന്നു. മനസ്സിന് രുചിയുടെ ധാരണ ലഭിച്ചപ്പോള്, അതേ സമയം വെള്ളത്തിന്റെ തണുപ്പും മനസ്സിലാക്കുന്നു; അങ്ങനെ വെള്ളത്തിന്റെ ബോധം ഉരുത്തിരിയുന്നു. പിന്നീട്, മനസ്സ് ഗന്ധമുള്ള ഘടകങ്ങളാല് രൂപം സങ്കല്പ്പിക്കുന്നു; അതിനാല് ഭൂമിയുടെ പ്രത്യക്ഷത വരുന്നു. ശേഷം, സൂക്ഷ്മഭൂതങ്ങളാല് ചുറ്റപ്പെട്ട ഈ അവസ്ഥ സൂക്ഷ്മത ഉപേക്ഷിച്ച്, ആകാശത്ത് തീയുടെ ചിന്തയുപോലെ തെളിയുന്ന ഒരു രൂപം കാണപ്പെടുന്നു. അഹങ്കാരശക്തിയോടൊപ്പം, ബുദ്ധിയും വ്യക്തിജീവനും ചേര്ന്ന്, ഇതിനെ ‘അഷ്ടസൂക്ഷ്മശരീരം’ എന്നു വിളിക്കുന്നു; ഭൂതങ്ങളുടെ കമലഹൃദയത്തില് ത്രാണമായുള്ളതുപോലെയാണ് ഇത്. അത് ഉള്ക്കൊണ്ടുനില്ക്കുന്ന ശക്തിയാല്, മനസ്സ് ഒരു പ്രകാശമുള്ള ശരീരം സൃഷ്ടിക്കുന്നു; പാകമാകുമ്പോള് അത് സ്ഥൂലതയിലേക്കുയര്ന്നു, വിധിയുടെ പഴം പാകമാകുന്നതുപോലെ. ശുദ്ധമായ ആകാശത്തില് ഉജ്ജ്വലമായി, ഉരുക്കുകോണ്ടില് നിന്ന് ഒഴുകുന്ന പൊന്നുപോലെയാണ് അതിന്റെ പ്രകാശം; അതിന്റെ സ്വഭാവത്താല് തന്നെ അതിന്റെ സ്വരൂപം സ്വീകരിക്കുന്നു. അതേ വാസസ്ഥലത്ത്, പ്രകാശത്തിന്റെ കൂട്ടമായ മനസ്സ്, സ്വാഭാവികമായി സങ്കല്പ്പം ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു. മുകളില് തലപോലെയും, ചുവടെ പാദങ്ങളുപോലെയും, ഇരുവശത്തും കൈകളുടെ ക്രമീകരണവും, നടുവില് വയറിന്റെ സ്വഭാവവും രൂപപ്പെടുന്നു. അവിടെ, തെളിഞ്ഞ അവയവങ്ങളോടുകൂടിയ ഒരു ശിശുവിനെപ്പോലെ, ശുദ്ധജ്വാലകളുടെ കൂട്ടംപോലെയുള്ള ശരീരത്തില് ഒരു ദേഹം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു; മനസ്സിന്റെ ഇച്ഛാനുസരണം അവിടെ നിലകൊള്ളുന്നു. ഇങ്ങനെ, മനസ്സിന്റെ വാസനാ ശക്തിയില് നിന്ന്, സന്യാസിയുടെ മനസ്സ് അവയവങ്ങളെ സങ്കല്പ്പിച്ച്, തന്റെ ശരീരത്തിന്റെ വളര്ച്ച ഉണ്ടാക്കുന്നു; ഒരു കാലാവസ്ഥ അതിന്റെ ഫലങ്ങള് ഉരുത്തിരിയുന്നതുപോലെ. കാലക്രമേണ, അത് വ്യക്തമായ രൂപം സ്വീകരിച്ച്, ജ്ഞാനം, ശുദ്ധി, ശക്തി, ഉത്സാഹം, വിവേകം, ഐശ്വര്യം എന്നിവയോടുകൂടിയ ശുദ്ധശരീരമായി മാറുന്നു. അവനാണ് ആ ഭാഗ്യവാനായ ബ്രഹ്മാവ്, ലോകങ്ങളുടെ ഭരണാധിപന്, ഉരുക്കുപോലെയുള്ള തിളക്കത്തില് പരമാകാശത്തില് നിന്നും ഉദിച്ചവന്. അവന് പരമാകാശത്തില് അഭിമാനത്തോടെ, പരമശരീരത്തില് വസിച്ച്, തന്റെ മനസ്സിന്റെ ലീലയില് സ്വന്തം വാസസ്ഥലം സൃഷ്ടിക്കുന്നു; സ്വയം സ്വതന്ത്രനായി നിലകൊള്ളുന്നു. ചിലപ്പോള് അതു ശുദ്ധാകാശം മാത്രം, വ്യത്യാസമില്ലാത്ത പരമാവസ്ഥ; ചിലപ്പോള് അതു ആരംഭമില്ലാത്ത, നടുവില്ലാത്ത, അവസാനം ഇല്ലാത്ത ശുദ്ധജലം. ചിലപ്പോള് കാലാന്ത്യത്തിലെ ജ്വാലകളുടെ പ്രകാശം അണിയിച്ചിരിക്കുന്നു; ചിലപ്പോള് മനോഹരമായ കാടായോ, നാഭിയില് അടഞ്ഞ കമലമുളയോ ആയിരിക്കുന്നു. ഈ പരമേശ്വരന് തന്റെ ഇച്ഛാനുസരണമായി, ഓരോ ജനനത്തിനും അനേകം വ്യത്യസ്ത രൂപങ്ങളിലുള്ള വാസസ്ഥലങ്ങള് സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഇവയില്, ബ്രഹ്മാവിന്റെ അവസ്ഥയില് നിന്ന് ആദ്യമായി ഇറങ്ങുമ്പോള്, ജ്ഞാനത്തിന്റെ പ്രകാശത്തില് അവന്റെ ശരീരം നന്നായി രൂപപ്പെട്ടതാണെന്ന് അവന് തിരിച്ചറിയുന്നു. ഗര്ഭനിദ്ര വിട്ടുപോകുമ്പോള്, അവന് പ്രാണ-അപാനപ്രവാഹം നിറഞ്ഞ, വസ്തുക്കളാല് മാത്രം നിര്മ്മിതമായ ഒരു ഉജ്ജ്വലശരീരം കാണുന്നു. അത് രോമങ്ങളുടെ അഗ്രഭാഗങ്ങള് കൊണ്ട് മൂടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു, മുപ്പത്തിയിരണ്ടു പല്ലുകള് ഉണ്ട്, മൂന്നു തൂണുകളാല് പിന്തുണയ്ക്കപ്പെടുന്നു, പതിനഞ്ച് ദേവതകളാല് അനുഗ്രഹിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു, താഴെ പാദതലങ്ങളാല് രേഖപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നു. അഞ്ചു ഭാഗങ്ങളായി വിഭജിച്ചിരിക്കുന്നു, ഒമ്പത് വാതിലുകളുണ്ട്, അവയവങ്ങള് മൃദുവായും ഉണ്ണയോടു ചേര്ന്നതുമായിരിക്കുന്നു, ഇരുപത് വിരലുകളും ഇരുപത് നഖങ്ങളുമുണ്ട്. രണ്ട് കൈകളും രണ്ട് സ്തനങ്ങളുമുണ്ട്, രണ്ടു കണ്ണുകളോ അല്ലെങ്കില് പലതവണ പല ഭുജങ്ങളും കൈകളും; മനസ്സെന്ന പക്ഷിയുടെ കൂട്, ആഗ്രഹസര്പ്പത്തിന്റെ ഗുഹ, ദാഹം എന്ന പിശാചിന്റെ വാസസ്ഥലം, ആത്മാവെന്ന സിംഹത്തിന്റെ ഗുഹ, അഹങ്കാരത്തിന്റെ ആനയുടെ കെട്ടിടം, കമലമുഖം കൊണ്ട് അണിയിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇവിടെയാണ് ബ്രഹ്മാവിന്റെ ശരീരം മനസ്സിന്റെ സങ്കല്പ്പത്തില് നിന്ന് എങ്ങനെ രൂപപ്പെടുന്നു എന്ന സത്യത്തിന്റെ ആഴം.