ഈ ലോകത്തിലെ കര്മ്മഫലങ്ങള് ഒരു ഉത്സ്ഫുരിതമായ നദിയിലെ തിരകളെപ്പോലെ അനേകം രൂപങ്ങളിലായി വരുന്നു. മനുഷ്യന് അതിനെ തേടിയെങ്കിലും പലപ്പോഴും അത് ലഭിക്കാറില്ല; എല്ലാം വിധിയുടെ അടിയിലാണ് സംഭവിക്കുന്നത്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ, വിവിധ രുചികളോടെ ലോകം മനുഷ്യനെ പരിഹസിക്കുന്നു. ആനന്ദകരമായതെന്നു കരുതുന്ന പ്രവൃത്തികളും, ജനന മരണമെന്ന സുഖദുഃഖങ്ങളിലൂടെ മനസ്സിനെ ക്ഷയിപ്പിക്കുന്നു. ഒടുവില് വൃദ്ധാവസ്ഥയെത്തുമ്പോള് മനസ്സിന് പൂര്ണ്ണമായും ക്ഷയമെത്തുന്നു. മരുമരങ്ങളിലെ ഇലകള് കൂട്ടമായി വീഴുന്നതുപോലെ, വിവേകമില്ലാത്ത മനുഷ്യരും ഒരിടത്ത് ചേരുന്നു, കുറേ നാളുകള്ക്കുള്ളില് എവിടെയോ നിന്ന് അവര് വേറൊരിടത്തേക്ക് വിട്ടുപോകുന്നു. മനുഷ്യന് ഇവിടെ അവിടെ സഞ്ചരിച്ച്, ദീര്ഘദിവസം കഴിഞ്ഞ് വീട്ടിലേയ്ക്ക് മടങ്ങുമ്പോള്, ജ്ഞാനികളുടെ സാന്നിധ്യവും സദാചാരപ്രവര്ത്തികളും ഇല്ലാതെ കഴിയുന്ന ആ ദിവസത്തിന് ശേഷം ആര്ക്ക് സമാധാനമായി ഉറങ്ങാനാകും? വൈരികള് അകറ്റി, സമ്പത്ത് എല്ലായിടത്തും സമാഹരിച്ചിരിക്കുന്ന കാലത്താണ് മനുഷ്യര് ആനന്ദം അനുഭവിക്കുന്നത്—എന്നാല് മരണം എവിടെയോ നിന്ന് എത്തിച്ചേരും. ലോകത്തിലെ മനുഷ്യര്, എവിടുനിന്നോ ഉദിച്ചെത്തുന്ന, ഒരു നിമിഷം കൊണ്ട് അപ്രത്യക്ഷമാകുന്ന ചെറിയ മനോഭാവങ്ങളാല് ആകര്ഷിക്കപ്പെടുന്നു. എന്താണ് യാഥാര്ത്ഥ്യത്തില് ലഭിച്ചുവെന്ന് അവര്ക്ക് അറിയില്ല. കാലത്തിന്റെ പാശത്തില് നിന്ന് രക്ഷപ്പെടാന് ശ്രമിച്ച് കര്മ്മങ്ങള് ചെയ്യുന്നവരും, ദുഷ്കര്മ്മങ്ങളില് കുടുങ്ങിയാല് ദേഹശക്തി നേടിയാലും ശരീരത്തില് തന്നെ കുടുങ്ങി നില്ക്കുന്നു. ഈ ലോകത്തിലെ ജനസമൂഹം തിരമാല പോലെ അനിയന്ത്രിതമായി വരുന്നു, പോകുന്നു. മനുഷ്യന്റെ ആനന്ദം കവര്ന്നുകളയുന്ന മനസ്സും, കനിഞ്ഞു നോക്കുന്ന സ്ത്രീകളും, വിഷവൃക്ഷങ്ങളുടെ പടര്പ്പുകളും ജീവനെ അപായപ്പെടുത്തുന്നു. ഭാര്യ, സുഹൃത്ത്, വ്യാപാരം തുടങ്ങിയ ബന്ധങ്ങള്—all social dealings—യഥാര്ത്ഥത്തില് വ്യര്ത്ഥമാണ്; അവ യാഥാര്ത്ഥ്യത്തിന്റെ ഭ്രമം മാത്രമാണ്. ദീപത്തിന്റെ പ്രകാശത്തിലും, ആസക്തിയോടെ കഴിക്കുന്ന ഭക്ഷ്യാവസ്ഥയിലുമോ യഥാര്ത്ഥ സ്വഭാവം അറിയാന് കഴിയില്ല; അങ്ങനെ തന്നെയാണ് ലോകത്തിലെ ചലനവും അചലത്വവും—ഇവയില് യാഥാര്ത്ഥ്യം തിരിച്ചറിയപ്പെടുന്നില്ല. മഴത്തുള്ളിയിലെ ബുഡ്ബുദങ്ങളെപ്പോലെ, ഈ ലോകചക്രം ദുർബലമായിട്ടും, ശ്രദ്ധയില്ലാത്തവരുടെ മനസ്സില് ദീര്ഘമായ വിശ്വാസം ഉറപ്പിക്കുന്നു. നിറവും തേജസ്സും ദു:ഖത്തില് നശിച്ചുപോയി; ഗുണങ്ങള് ക്ഷയിച്ചിരിക്കുന്നു; സുഖം ജനങ്ങളില് നിന്ന് അകന്നുപോയി, ശീതകാലത്തിലെ താമരപൂവുപോലെ. വിധിയുടെ ബലത്തില് വീണ്ടും വീണ്ടും ശരീരത്തിന് ദോഷം സംഭവിക്കുന്നു; വെട്ടിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന മരത്തില് ആശ്വാസത്തിന് സ്ഥാനം എവിടെയാണ്? ആനന്ദകരനായ ഒരാളിലും, അകത്തുള്ള ദോഷങ്ങള് അധികമാവുമ്പോള് മനസ്സില് കലഹം ഉണ്ടാകും; വിഷവൃക്ഷത്തിന്റെ സമീപം ചെന്നാല് മനുഷ്യന് ക്ഷീണം അനുഭവിക്കുന്നതുപോലെ. ദോഷമില്ലാത്ത രൂപങ്ങള് എവിടെയാണ്? വേദനയില്ലാത്ത ദിക്കുകള് എവിടെയാണ്? ഭംഗുരത്വമില്ലാത്ത ആളുകള് ആരാണ്? മായയല്ലാത്ത പ്രവൃത്തികള് ഏതൊക്കെയാണ്? 'ബ്രഹ്മ' എന്ന പേരിലുള്ളവര്ക്കു പോലും, ഒരു കല്പയുടെ നിമിഷം മാത്രം ആയുസ്സാണ്; അനേകം കല്പകളുടെ എണ്ണവും അവര്ക്കു അറിയില്ല. അതിനാല്, സമയത്തിന്റെ ഈ വലയത്തില്, ദൈര്ഘ്യവും ചെറുതും എന്ന ചിന്തകള് അടിസ്ഥാനരഹിതമാണ്. എല്ലായിടത്തും, പര്വ്വതങ്ങള് കല്ലാലാണ്, ഭൂമി മണ്ണാലാണ്, മരങ്ങള് കട്ടിലാലാണ്; മനുഷ്യന് മാംസത്താലാണ്, പുരുഷത്വത്തില് ബന്ധിതനാണ്—പുതിയതൊന്നുമില്ല, മാറ്റമില്ലാത്തതൊന്നുമില്ല. ബോധം നിറഞ്ഞതായുള്ള ഈ ദൃശ്യങ്ങള് ജലത്തില് ബന്ധിതമായ ഘടകങ്ങളാണ്, ആകാശത്തില് നിലകൊള്ളുന്നു; വിഭാഗങ്ങളും വസ്തുക്കളുടെ ഭാഗ്യവും ചേര്ന്നതാണ് ഈ ലോകം—മറ്റൊന്നുമില്ല. അത്ഭുതം ഈ മനസ്സിന്റെ ലോകത്തിലാണ്; അതാണ് മനുഷ്യരുടെ മനസ്സില് ഉണരുന്ന വിസ്മയം. സ്വപ്നത്തിലും, മഹാനായവരേ, ചിലര്ക്ക് ഈ അത്ഭുതരൂപം ഒരു വസ്തുവിനെയും കുറിച്ച് കാണാനാവില്ല. ഇന്നും, അല്പമായ ആസക്തിയാലും സ്വാധീനിക്കപ്പെടാത്തവരില് മഹത്വം നിറഞ്ഞ കഥകള് ഉദിക്കാറില്ല; ആകാശത്തിലെ വളര്ച്ചയില്ലാത്ത പടര്പ്പുപോലെ. മഹത്വാവസ്ഥ കൈവരിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹത്തില്, ലോകം ഇന്ന് സ്വന്തം മനസ്സില് തന്നെ തടസ്സപ്പെട്ട്, ഒരു മലയുടെ മുകളില് നിന്ന് നീലപതിഞ്ഞിലേക്കു ചാടുന്ന മൃഗത്തെപ്പോലെ താഴേക്ക് വീഴുന്നു. കുഴിയില് വളരുന്ന മരങ്ങള് അകത്തുള്ള ശാഖകളും, തണലും, ഇലകളും, പഴവും, പുഷ്പവും അകത്തുതന്നെ ഒതുങ്ങിയിരിക്കുന്നു; അതുപോലെ തന്നെയാണ് ശരീരത്തിന്റെ സമ്പത്തും, ഇന്നത്തെ മനുഷ്യരും. മനുഷ്യര് ചിലപ്പോള് മനോഹരരായവരോടൊപ്പം, ചിലപ്പോള് ക്രൂരരോടൊപ്പം സഞ്ചരിക്കുന്നു; കറുത്ത കുരങ്ങുകളെപ്പോലെ, വനത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങള്ക്കിടയില് അലയുന്നു. പ്രതിദിനം, പുതിയതും ഭയപ്പെടുത്തുന്നതുമായ, ആഹ്ലാദകരമായതുമായ പ്രവൃത്തികള് ജനങ്ങളെ അസ്വസ്ഥരാക്കുന്നു; കര്മ്മഫലങ്ങളുടെ കയ്പ്പ് പാകമായപ്പോഴാണ് ഇവ ഉദിക്കുന്നത്. എന്നാല്, കപടന്മാരുടെ മനസ്സിന് ഇതൊന്നും അത്ഭുതം തോന്നുന്നില്ല. ആഗ്രഹങ്ങളില് കുടുങ്ങി, ദുഷ്പ്രവര്ത്തനങ്ങളില് ലീനരായ മനുഷ്യരില്, ഇന്നത്തെ ലോകത്ത് നല്ലവന് സ്വപ്നത്തിലും അപൂര്വ്വനാണ്. ദു:ഖത്തിന്റെ സാന്നിധ്യത്താല് പ്രവൃത്തികള് എല്ലാം അനിശ്ചിതവും അസ്വസ്ഥവുമാണ്—ഈ ജീവതം എങ്ങിനെയാണ് നയിക്കേണ്ടത് എന്നറിയാനാവുന്നില്ല. ഇവിടെ ലോകത്തില് കാണുന്ന എല്ലാ ചലനവും അചലത്വവും, ബ്രാഹ്മണേ, സ്വപ്നത്തിലെ ഒരു കൂടിച്ചേരലുപോലെ അസ്ഥിരമാണ്. ഇന്ന് ഉണങ്ങിയ, താഴ്ന്ന സമുദ്രം കാണുമ്പോള് രാവിലെ അതു മേഘാവൃതമായ ഒരു പര്വ്വതമാവുന്നു. ആകാശത്തെത്തുന്ന, കാടുകള് നിറഞ്ഞ, അചഞ്ചലമായ ആ പര്വ്വതം കുറേ നാളുകള്ക്കുള്ളില് നിലംപൊത്തി, താഴ്വരയാവും. ഇന്ന് പുഷ്പമാലകളും സുഗന്ധതൈലവും അണിഞ്ഞിരിക്കുന്ന ശരീരം, നാളെ മരുഭൂമിയിലെ ഒരു പാടത്ത് അകന്നു കിടക്കുന്നു. ഇന്ന് വ്യത്യസ്തവും ചഞ്ചലവുമായ പ്രവൃത്തികളാല് നിറഞ്ഞ നഗരത്തില്, കുറേ നാളുകള്ക്കുള്ളില് മരുഭൂമി അല്ലെങ്കില് ശൂന്യപ്രദേശം വളരുന്നു. രാജാവേ, ഇന്ന് ശക്തനും രാജ്യാധിപതിയുമായ മനുഷ്യന് കുറേ നാളുകള്ക്കുള്ളില് ചാരക്കൂമ്പാരമാവുന്നു. ആകാശവ്യാപ്തമായ ഭയാനകമായ കാടുകളും, പതാകകളാല് അലങ്കരിച്ചവയും, പിന്നീട് നഗരമാവുന്നു. ഇന്ന് കുരിശുകളും തിളക്കമുള്ള പടര്പ്പുകളും നിറഞ്ഞ കാട്, കുറേ നാളുകള്ക്കുള്ളില് മരുഭൂമിയാവുന്നു. വെള്ളം ഭൂമിയാവുന്നു, ഭൂമി വെള്ളമാവുന്നു; ലോകത്തിലെ മരവും വെള്ളവും പുല്ലും ഇടം മാറുന്നു, എല്ലാം മാറിമാറി നടക്കുന്നു. യൗവനം, ബാല്യം, ശരീരം, സമ്പത്ത്—ഇവ എല്ലാം നശ്വരമാണ്; അവ ഒരാവസ്ഥയില് നിന്ന് മറ്റൊന്നിലേയ്ക്ക് തിരമാലകളെപ്പോലെ മാറി മാറി പോകുന്നു. ഈ ലോകത്തിലെ ജീവന് കാറ്റ് അലറുന്ന ദീപശിഖയെപ്പോലെ അസ്ഥിരമാണ്; മൂന്ന് ലോകങ്ങളിലെ വസ്തുക്കളുടെ തേജസ്സും മിന്നുന്ന മിന്നലുപോലെയാണ്. പഞ്ചഭൂതങ്ങളുടെ ഈ കൂട്ടം വീണ്ടും വീണ്ടും പുതിയ രൂപങ്ങളിലേയ്ക്ക് മാറുന്നു, വിതറിയ വിത്തുപോലെ. കാറ്റ് ഉണര്ത്തുന്ന മനസ്സു, അനേകം ഘടകങ്ങളുടെ ധൂളി പരത്തി, അനിഷ്ടങ്ങളും അനുകൂലതകളും നിറഞ്ഞ നാടകവേദിയാകുന്നു. ഈ ലോകചക്രം, മായയില് ജനിച്ചതാണ്; ഒരു നര്ത്തകിയുടെ പ്രകടനമെന്നപോലെ, സംസാരത്തിന്റെ നടി അവളുടെ നൃത്തം ആരംഭിക്കുന്നു.