ജലനീലയുടെയും താമരകളുടെയും ശെവാലപ്പുല്ലുകളുടെ വളര്ച്ചയുടെയും ഇടയില്, തിരമാലകള് ചുരുണ്ടു കറങ്ങി പോവുന്ന ആ മനോഹരമായ തടാകങ്ങളില്—വെളുത്ത കുഞ്ചികമലകളുടെ തൂക്കിയ കിടക്കകളില്, നീലതാമരയുടെ വള്ളികളിലും, മഞ്ഞുതുള്ളികള് കൂട്ടംകൂടി രൂപപ്പെടുത്തിയ മേഘരേഖകളിലും, തണുത്ത കറങ്ങുന്ന തിരകളിലും—ലോകത്തിന്റെ അലങ്കാരങ്ങള് അങ്ങിനെ ആ തടാകങ്ങളിലും ജലങ്ങളിലും അനന്തമായ ആനന്ദം അനുഭവിച്ചു, ദീര്ഘകാലം അവിടെ കളിച്ചു, ഒടുവില് ശുദ്ധതയിലേക്കു ഉയര്ന്നു. അവര് ഐക്യത്തിലേക്ക് എത്തുമ്പോള് മോക്ഷത്തിനായി വേര്പിരിയുകയും ചെയ്യും; അതുപോലെ തന്നെ, രാജസ്, സത്ത്വ, തമസ് എന്നിവയും യാദൃശ്ചികമായി വ്യത്യസ്തങ്ങളായി മാറും. കാശ്മീര് പ്രദേശത്തിനുള്ളില്, മലകളാല് അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട മനോഹരമായ ഒരു നഗരം ഉണ്ടാകും—അത് അധിഷ്ഠാനമെന്ന പേരില് അറിയപ്പെടും. ആ നഗരത്തിന്റെ നടുവില് പ്രദ്യുമ്നശിഖരം എന്നൊരു ശിഖരം ഉണ്ടാകും; അതൊരു താമരയുടെ വിത്തിന്റെ നടുവിലെ ചക്രംപോലുള്ള പ്രകാശമുള്ള ഉച്ചിയാകും. ആ മലയുടെ ഉച്ചിയില് ഒരു രാജാവ് തന്റെ ഭവനം നിര്മ്മിക്കും; മേഘങ്ങള് മൂടിയ പൈന്മരത്തെപ്പോലും, ഒരു ശിഖരത്തിന്മേല് മറ്റൊരു ശിഖരമെന്നപോലും, ആ മഹാമഹല്. ആ ഭവനത്തിന്റെ വടക്കുകിഴക്കന് കോണില്, മലഭിത്തിയുടെ അടിയില്, അതിന്റെ പൊക്കിളില്, കാറ്റ് എപ്പോഴും അടിക്കുന്ന, അടയാളപ്പെടുത്തിയ പുല്ലുകള് കുലുങ്ങുന്ന സ്ഥലത്ത്—അവിടെ, വ്യാല എന്ന അസുരന് ഒരു ചിറകുള്ള കുരുവിയായി മാറും; കുറച്ച് പഠനം മാത്രമുള്ള ഒരു ശിഷ്യനെപ്പോലെ, അര്ത്ഥമില്ലാത്ത ശബ്ദങ്ങള് ഉരുക്കും. അവിടെ തന്നെയാണ്, സ്വര്ഗത്തിലെ മറ്റൊരു ഇന്ദ്രനെപ്പോലും ശ്രീ യശസ്കരദേവ എന്ന രാജാവ് വാഴുന്നത്. ആ രാജാവിന്റെ ഭവനത്തില് ദാമ എന്ന അസുരന് ഒരു കൊച്ചുവെള്ളിച്ചുണ്ടായി മാറും; വലിയ തൂണിന്റെ പൊക്കിളില് മൃദുവായ ശബ്ദം പുറപ്പെടുവിക്കുമ്പോള്. അതേ ഭയാനക നഗരമായ അധിഷ്ഠാനത്തില് തന്നെ രത്നാവലീവിഹാര എന്നൊരു ബൗദ്ധമഠവും ഉണ്ടാകും. അവിടെ, രാജാവിന്റെ മന്ത്രിയായ നരസിംഹന് bondage (ബന്ധനം) ഉം liberation (മോക്ഷം) ഉം നെല്ക്കൊന്നിന്റെ കുരുവിന്റെ മേല് വെച്ച അമലകി പഴം പോലെയുള്ള വ്യക്തതയോടെ കാണും. അവന്റെ വീട്ടില് കറ്റ എന്ന പേരിലുള്ള ഒരു പക്ഷി, അതൊരു മായാവി അസുരന്, പുളിയിലയുടെ കൊമ്പുകളില് നിര്മ്മിച്ച ചുറ്റളവിലുള്ള ഒരു പഞ്ചരയില് കളിപ്പാട്ടമായി സൂക്ഷിക്കപ്പെടും. ഈ കഥ, ദാമ, വ്യാല, കറ്റ എന്നിവരെയും മറ്റു ചിലരെയും കുറിച്ചുള്ള ഈ ശ്ലോകരൂപത്തിലുള്ള കഥ, മന്ത്രിയായ നരസിംഹന് തന്നെ പറയും. ആ കഥ കേട്ട കറ്റ പക്ഷി, തന്റെ യഥാര്ത്ഥ സ്വഭാവം ഓര്മ്മിച്ചു, അകത്തുതന്നെ പരമമോക്ഷം പ്രാപിക്കും; അവന്റെ ഭ്രാന്തായ അഹങ്കാരം ശമിക്കും. പ്രദ്യുമ്നശിഖരത്തിന്റെ സമീപത്തുള്ള കലവിങ്ക എന്ന പക്ഷിയും, തനിക്കു തന്നെ ഈ കഥ കേട്ടാല്, അതുപോലെ പരമമോക്ഷം നേടും. രാജമഹലിന്റെ മരംമരുന്നില് ഒരു മുറിവിനകത്തുള്ള കൊച്ചുവെള്ളിച്ചുണ്ടും, യാദൃശ്ചികമായി ഈ കഥ കേട്ട്, സമാധാനം പ്രാപിക്കും. അങ്ങനെ, രാഘവാ, പ്രദ്യുമ്നശിഖരത്തിലെ കുരുവി, രാജമഹലിലെ കൊച്ചുവെള്ളിച്ചുണ്ടും, തോട്ടത്തിലെ പൂച്ചീയും മോക്ഷം പ്രാപിക്കും. കയര്, പാമ്പ്, തടി എന്ന ഈ മുഴുവന് ക്രമവും നിന്നോട് വിശദീകരിച്ചു; ഈ ലോകം മായയല്ലാതെ മറ്റൊന്നുമല്ല—മൂല്യശൂന്യവും അത്യന്തം പ്രകാശവാനും. അതിന്റെ യാഥാര്ത്ഥ്യം മനസ്സിലാക്കാത്തപക്ഷം, അത് ഒരാളെ മായാമരുഭൂമിയിലെ സമുദ്രംപോലെ ചുറ്റിത്തിരിയിക്കും; മനസ്സിലാക്കിയാല്, അതുപോലെ തന്നെ ശാന്തമാവും. രാമാ, വലിയ ഉയരത്തില് നിന്നുമെങ്കിലും, ഭ്രമിച്ചും വഞ്ചിതരായും, അജ്ഞാനത്തിന്റെ പിടിയില് വീഴുന്നവരുടെ അവസ്ഥ, കയര്, പാമ്പ്, തടി എന്ന ഉദാഹരണത്തോടു സമാനമാണ്. ഒരു ചുളിവ് മുഖംകൊണ്ട് തന്നെ മേരു, മന്ദര, സാഹ്യ എന്നീ മലകളെ തകര്ത്ത അവസ്ഥയും, രാജമഹലിന്റെ മരംമരുന്നിലെ മുറിവിനകത്തുള്ള കൊച്ചുവെള്ളിച്ചുണ്ടായ അവസ്ഥയും എവിടെ? ഒരു കൈയടിയാല് ചന്ദ്രന്റെ ചക്രം വീണുപോയ അവസ്ഥയും, പ്രദ്യുമ്നമലയിലെ വീട്ടുമതിലിന്റെ മുറിവിനകത്തുള്ള പക്ഷിയായ അവസ്ഥയും എവിടെ? ഒരു കൈകൊണ്ട് മേരുമലയെ പൂവുപോലെ ഉയര്ത്തിപ്പിടിക്കുന്ന കളിയും, ഉണങ്ങിയ മലയുടെ ഉച്ചിയിലെ സിംഹത്തിന്റെ വീട്ടിലെ വിറയുന്ന പാരവയായ അവസ്ഥയും എവിടെ? ചൈതന്യത്തിന്റെ ആകാശം, രാഗത്തിന്റെ നിറം കൊണ്ടുള്ളത്, യഥാര്ത്ഥത്തില് മായയാണു്; അതിന്റെ സ്വഭാവം ഒരിക്കലും വിട്ട് വിടാതെ, മറ്റൊന്നായി തോന്നുന്നു. സ്വന്തം വാസനകളുടെ ഭ്രമംകൊണ്ട്, യാഥാര്ത്ഥ്യമല്ലാത്തതും യഥാര്ത്ഥ്യമാണെന്നു തോന്നുന്നു; മായാമരുഭൂമിയിലെ വെള്ളം എന്നു കരുതി, ഒരു ജന്തു അകത്തേക്ക് തിരിയുന്നതുപോലെ. ഈ ദൃശ്യലോകം യാഥാര്ത്ഥ്യമല്ലെന്നു അറിഞ്ഞ്, ഉപദേശത്തിന്റെ വഴി സ്വീകരിച്ച്, വാസനകളില് അകപ്പെടാതിരിക്കുന്നവരാണ് സംസാരസമുദ്രം തരണം ചെയ്യുന്നത്. വാദപ്രതിവാദങ്ങളുടെ ആശയക്കുഴപ്പത്തിലും ഉണങ്ങിയ തര്ക്കത്തിലും മനസ്സു കലങ്ങുന്നവര് വേഗം ആശയവ്യാമോഹത്തിന്റെ കുഴിയിലേക്കു വീഴും, എന്നാല് അവര് ദുസ്സംസ്കാരങ്ങളെ നശിപ്പിക്കുകയില്ല. നേരിട്ടുള്ള അനുഭവത്തിലൂടെ മുന്നോട്ട് പോകുന്ന വഴി ഇല്ലാതെ, വെറും ശാസ്ത്രപഠനത്തിലൂടെയോ, മറ്റുള്ളവരിലൂടെയോ മോക്ഷം നേടാനാവില്ല; മരിക്കുന്നവര്ക്കും മോക്ഷമില്ലതന്നെ. ‘ഇത് എനിക്കാവട്ടെ, ഇത് എനിക്കാവട്ടെ’ എന്ന ചിന്ത, അത്തരം ആളുകളുടെ ദാരിദ്ര്യത്താല് അവര്ക്ക് ഒന്നും ശേഷിക്കാതെ അകറ്റപ്പെടും. മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും തൃണമായി കാണുന്ന ഉത്തമബുദ്ധിയുള്ളവനെ എല്ലാ ദുഃഖങ്ങളും ഉപേക്ഷിക്കും; പഴയ തൃണത്തെ പശു ഉപേക്ഷിക്കുന്നതുപോലെ. ശുദ്ധമായ സത്ത്വത്തിന്റെ അത്ഭുതം ഉള്ളില് തെളിയുന്നവനും, ലോകത്തിലെ ദൈവങ്ങള് മുഴുവന് സംരക്ഷിക്കുന്നവനുമാണ്, അഖണ്ഡമായ ബ്രഹ്മാണ്ഡംപോലെ. അത്യന്തം കഠിനമായ ദുരിതങ്ങളിലും, അധര്മത്തിലേക്ക് വഴുതരുത്; കാരണം, രാഹു അമൃതം അന്യായമായി കുടിച്ചിട്ടും, ഒടുവില് നശിച്ചു. സത്യശാസ്ത്രങ്ങളുടെയും മഹാത്മാക്കളുടെയും സാന്നിധ്യം തേടുന്നവര്, സൂര്യനെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്നവരാണ്; അവര് ഇനി ഒരിക്കലും മായയുടെ ഇരുണ്ടിയില് വീഴുകയില്ല. എല്ലാ ദുഃഖങ്ങളും സ്വഭാവത: വരുകയും പോവുകയും ചെയ്യും; സദ്ഗുണങ്ങള് പ്രശസ്തി നല്കുന്നവനില് ഉത്തമത്വം സ്വയം ഉദിക്കും. സ്വഗുണങ്ങളില് സംതൃപ്തിയില്ലാത്തവരും, വിജ്ഞാനത്തില് ആസക്തിയില്ലാത്തവരും, സത്യത്തില് അചഞ്ചലരായവരാണ് യഥാര്ത്ഥ പുരുഷന്മാര്; മറ്റുള്ളവര് മൃഗങ്ങളാണ്. ഹൃദയാകാശം പ്രശസ്തിയുടെ ചന്ദ്രപ്രഭയാല് പ്രകാശിക്കുന്നവരുടെ സ്വരൂപത്തില് തന്നെ ഹരിയുണ്ടാകും, ക്ഷീരസാഗരത്തിലെപ്പോലെ. സ്വാദു ചെയ്യേണ്ടതെല്ലാം സ്വാദു ചെയ്തിരിക്കുന്നു; കാണേണ്ടതെല്ലാം കണ്ടിരിക്കുന്നു. ആവര്ത്തിച്ച ആസ്വാദനത്തില് വീണ്ടും മോഹം വേണ്ടെന്ന നിലക്ക്, ലോകബന്ധനം തകര്ക്കാന് മറ്റെന്താണ് വേണ്ടത്? ഒരാള് ആചാരവും ശാസ്ത്രവും ആചാരാനുസൃതവും നിലനിര്ത്തട്ടെ; എന്നാല്, അകത്തുള്ള ആസ്വാദനമെന്ന അസത്യം ഉപേക്ഷിച്ച് മോക്ഷം പ്രാപിക്കട്ടെ.