രാമാ, ഈ ശരീരമെന്ന നഗരമാണ് സുഖദുഃഖങ്ങളെന്ന കര്മങ്ങളുടെ വലയെ താങ്ങി നില്ക്കുന്നത്. അതിനാല്, അതെല്ലായിടത്തും എല്ലാം താങ്ങാന് ശേഷിയുള്ളതാണു്. ഈ ശരീരനഗരത്തില്, മായയില്ലാതെ ജ്ഞാനി തന്റെ രാജ്യത്തെ അലറാതെ, ഇന്ദ്രന് തന്റെ നഗരത്തില് ഭരിക്കുന്നതുപോലെ ഭരിക്കുന്നു. അവന് മനസ്സെന്ന മദിരാപാനമെടുത്ത കുതിരയെ അന്ധകാരത്തിന്റെ കുഴിയിലേക്കു് തള്ളിയിടുന്നില്ല, വിവേകമെന്ന തന്റെ മകളെ ലോഭവും ദ്വൈതവും എന്ന രൂപങ്ങളിലേക്കു് നല്കുന്നുമില്ല. അവന് അജ്ഞാനത്തിന്റെ പ്രദേശത്തു് യാതൊരു ദൗര്ബല്യവും കാണുന്നില്ല; അകത്തുതന്നെ ഭവസാഗരത്തിലെ ഭയങ്കരമായ ശത്രുവിന്റെ വേരുകള് മുറിച്ചുകളയുന്നു. അവന് തൃഷ്ണയുടെ ചുഴലിക്കുഴിയിലോ, കാമത്തിന്റെ ഉല്ലാസക്കോട്ടയിലോ, സുഖദുഃഖങ്ങളുടെ മാറിമാറിയുള്ള കാട്ടിലോ മുങ്ങുന്നില്ല. അവന് മനസ്സിന്റെ പ്രവാഹത്തെ പിന്തുടര്ന്ന്, കണികാലത്തില് തന്നെ, ബാഹ്യമായും ആന്തരികമായും, പുണ്യനദികള് സംഗമിക്കുന്ന തിരുത്തലുകളില് സ്നാനം ചെയ്യുന്നു. ഇന്ദ്രിയങ്ങള്ക്ക് കാണാനാകാത്തതും, നഗരത്തിന്റെ പ്രപഞ്ചരൂപം വിട്ടുമാറിയതുമായ അവന് ധ്യാനമെന്ന അന്തര്മന്ദിരത്തില് സുഖത്തോടെ എന്നും വസിക്കുന്നു. ഹൃദയം എപ്പോഴും ആനന്ദമുള്ളവന് ഈ ശരീരനഗരം സന്തോഷം നല്കുന്നു; ആ നഗരം ദൈവികവും, ഇന്ദ്രന്റെ അമരാവതിപോലെ ഭോഗവും മോക്ഷവും നല്കുന്നവുമാണ്. അവിടുത്തെ എല്ലാം അവിടുത്തെ നിലകൊള്ളുന്നു; അസ്ഥിരമായതല്ലാതെ ഒന്നും നശിക്കുന്നില്ല — അതിനാല് ആ രാജാവിന് ആ നഗരം എങ്ങനെ സന്തോഷം നല്കാതിരിക്കാം? ജ്ഞാനിക്ക് ശരീരനഗരം നശിച്ചാലും ഒന്നും നഷ്ടപ്പെടുന്നില്ല; പാത്രത്തിലെ ആകാശം തകര്ന്നാലും ആകാശം കുറയാത്തതുപോലെ. കാറ്റ് ഒരു പാത്രം നിലനില്ക്കുമ്പോള് അതിനെ തൊടുന്നു, ഇല്ലാത്തപക്ഷം തൊടുന്നില്ല; അതുപോലെ തന്നെ, ജീവാത്മാവ് ഈ ശരീരനഗരവുമായി ബന്ധപ്പെടുന്നു. ഈ ഭാഗ്യശാലിയായ ആത്മാവ്, എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നതാണെങ്കിലും, അണിയാറില്ല; സ്വയം സങ്കല്പിച്ച വ്യത്യസ്തത അനുഭവിച്ചശേഷം, തന്റെ യഥാര്ത്ഥ സ്വഭാവം കാണുന്നു. അവന് പ്രവര്ത്തിക്കുന്നതുപോലും പ്രവര്ത്തിക്കാത്തവനാണ്; എല്ലാ കര്മങ്ങളിലേക്കും ചായുന്നവനും, ഫലത്തിനായി സ്വാഭാവികമായ പ്രവര്ത്തനങ്ങളെ ഒരുപാട് തവണ പിന്തുണയ്ക്കുന്നതുമാണ്. ചിലപ്പോള് അവന് ശുദ്ധമായ മനസ്സെന്ന ചഞ്ചലമായ ആകാശരഥത്തില് കയറി, ആനന്ദത്തോടെ സഞ്ചരിക്കുന്നു. അവിടെ, ലോകസുന്ദരിയായ ദേവിയോടൊപ്പം, രാമയോടൊപ്പം, ഹൃദയത്തില് സ്ഥിരമായ സൗഹൃദത്തോടെ, അവന് എന്നും ആനന്ദിക്കുന്നു. അവന്റെ ഇരുവശത്തും, സത്യമെന്ന ഏകതയില് രണ്ടു പ്രിയവതികള് നില്ക്കുന്നു; വിശാഖനക്ഷത്രങ്ങള് ചന്ദ്രന്റെ രണ്ടുഭാഗത്തുള്ളതുപോലെ, അവന്റെ മനസ്സിനെ സന്തോഷിപ്പിക്കുന്നു. ആ ജ്ഞാനി, ഇരിപ്പിടത്തില് ഇരുന്നു, ഈ ലോകങ്ങളെ, ദുഃഖത്തിന്റെ കരിമ്പൊട്ടയില് കീറപ്പെട്ടവയായി, കാണുന്നു; അഗ്നികുഴികളെയും സൂര്യനും മുകളിലிருந்து കാണുന്നതുപോലെയാണ് അവന്റെ ദൃഷ്ടി. സകലാഭിലാഷങ്ങളും നിറവേറ്റി, സമ്പത്ത്കൊണ്ടും അലങ്കൃതനായവന്, ഒരിക്കലും കുറയാത്ത പൗര്ണമിച്ചന്ദ്രനുപോലെ പ്രകാശിക്കുന്നു. അനേകം സുഖങ്ങള് അനുഭവിച്ചാലും അവന് ക്ഷീണമനുഭവിക്കുന്നില്ല; മറിച്ച്, കാലകൂടവിഷം കഴുത്തില് അലങ്കരിക്കുന്നപോലെ, അതു് അവനില് പ്രകാശിക്കുന്നു. വിവേകത്തോടെ അനുഭവിച്ച സുഖം സംതൃപ്തി നല്കുന്നു; കള്ളനെ തിരിച്ചറിയുമ്പോള് അവന് ശത്രുവല്ല, സുഹൃത്താകുന്നതുപോലെ. പുരുഷസ്ത്രീജനക്കൂട്ടങ്ങളുടെ കലഹങ്ങള്ക്കിടയില്, ജ്ഞാനി സംഘര്ഷത്തില് നിന്ന് അകലെയുള്ള യാത്രക്കാരനായി, ഭോഗത്തിന്റെ സമൃദ്ധിയെ ഭാഗ്യയാത്രയിലാണെന്നപോലെ കാണുന്നു. യാത്രക്കാരന് ഗ്രാമോത്സവം സംശയമില്ലാതെ കാണുന്നതുപോലെ, ലോകവ്യവഹാരങ്ങളാല് നിറഞ്ഞ കര്മ്മങ്ങളെ ജ്ഞാനികള് നിരീക്ഷിക്കുന്നു. കണ്ണ് സ്വാഭാവികമായി എല്ലാ ദിശകളിലുമുള്ള വസ്തുക്കളിലേക്കു് വീഴുന്നതുപോലെ, ജ്ഞാനിയുടെ മനസ്സും കര്മ്മങ്ങളില് ആസ്വാദനമില്ലാതെ വീഴുന്നു. ഇന്ദ്രിയങ്ങള് നേടിയ വസ്തുവിനെ പിടിച്ചെടുക്കുന്നില്ല, അവന് അതു് വിട്ടുകൊടുക്കുന്നുമില്ല; ജ്ഞാനി പൂര്ണ്ണനായവന്, അചഞ്ചലനാണ്. നേടാത്തതിനെപ്പറ്റിയുള്ള ചിന്തകളും, ലഭിച്ചതിനെപ്പറ്റിയുള്ള അവഗണനയും, ജ്ഞാനിയുടെ മനസ്സിനെ അലയിപ്പിക്കില്ല; പറക്കുന്ന പറവയുടെ ചിറകുകള് മലയെ അലറാത്തതുപോലെ. എല്ലാ സംശയങ്ങളും ശമിച്ചും, ആസക്തികളുടെ വലയും ക്ഷയിച്ചും, ജ്ഞാനി രാജാവുപോലെ പ്രകാശിക്കുന്നു. ആത്മാവ് സ്വയം അകത്തുതന്നെ മരിക്കുന്നില്ല; അതിന്റെ സ്വഭാവത്തില് നിന്നു് തന്നെ, എല്ലാ ദിക്കുകളിലും പരിപൂര്ണ്ണവും അതിരില്ലാത്തവനുമാണ് സ്വാത്മസ്ഥനായവന്, ക്ഷീരസാഗരമുപോലെ. ആ ശാന്തനായവന് ഭോഗത്തില് ആസക്തിയോടെ ദുർബലമായ ഇന്ദ്രിയങ്ങളാല് ദുഃഖിക്കുന്ന ജീവികളെ, ഒരു ബുദ്ധിമാനായവന് ഭ്രാന്തന്മാരെ കാണുമ്പോള് ചിരിക്കുന്നതുപോലെ, പരിഹസിക്കുന്നു. മറ്റൊരാള് തന്റെ ഭാര്യയെ ആഗ്രഹിക്കുമ്പോള് ഒരാള് ചിരിക്കുന്നതുപോലെ, ഇന്ദ്രിയങ്ങള് ഭോഗം ആഗ്രഹിക്കുമ്പോള് ജ്ഞാനിയും ചിരിക്കുന്നു. മനസ്സ് ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളിലേക്കു് ഓടിപ്പോകുമ്പോള്, സമത്വസുഖം വിട്ടുപോകുമ്പോള്, വിവേകത്തോടെ അതിനെ ശമിപ്പിക്കണം; കുതിരയെ ആങ്കുശംകൊണ്ട് നിയന്ത്രിക്കുന്നതുപോലെ. മനസ്സിന് സുഖത്തില് ആസ്വാദനം നല്കാന് അനുവദിച്ചാല്, അതിന്റെ തുടക്കത്തുതന്നെ അതിനെ നശിപ്പിക്കണം; വിഷം മുളയ്ക്കുമ്പോള് അതിന്റെ ആദ്യത്തെ മുള തന്നെ മുറിക്കുന്നതുപോലെ. നഷ്ടപ്പെട്ടശേഷം നല്കുന്ന ബഹുമാനം അനന്തമായ ദു:ഖമാണ്; വേനലിൽ ചുട്ടുപോയ അരിക്ക് അല്പം വെള്ളം പോലും അമൃതമായിരിക്കും. ദു:ഖിക്കാത്തവന് ബഹുമാനമോ മഹത്വമോ ശ്രദ്ധയില്ല; നദികള് നിറഞ്ഞിരിക്കുമ്പോള് മഴക്കാലത്തെ ചെറിയ വെള്ളപ്പൊക്കം ശ്രദ്ധേയമല്ലാത്തതുപോലെ. എന്നാല് പൂര്ണ്ണനായവന്, ലഭിച്ചാലും വീണ്ടും മറ്റെന്തെങ്കിലും ആഗ്രഹമുണ്ടാകും; ലോകത്തിലെ എല്ലാ നദികളും നിറക്കുന്ന സമുദ്രം വീണ്ടും വെള്ളം സ്വീകരിക്കുന്നതുപോലെ. മനസ്സിനെ നിയന്ത്രിച്ചശേഷം, പുതിയ അലങ്കാരമോ സുഖമോ ലഭിച്ചാല്, അതിനു മുമ്പ് അനുഭവിച്ചിട്ടില്ലാത്തതിനാല് അതിനെ വലിയതായാണ് കാണുക. ബന്ധിതനായി മോചിതനായ രാജാവ് ഒരു ചെറിയ ഗ്രാമം കിട്ടിയാലും സംതൃപ്തനാണ്; മറ്റൊരാള് ഒരിക്കലും ബന്ധിതനോ ജയിക്കപ്പെട്ടവനോ അല്ലെങ്കില്, ഒരു രാജ്യം പോലും വിലകുറഞ്ഞതായാണ് കാണുക. നിങ്ങളുടെ കൈ കൊണ്ടു തന്നെ കൈയെ ചുരുട്ടുക, പല്ലുകൊണ്ട് പല്ല് ചവയ്ക്കുക, അവയവങ്ങളെ അവയവങ്ങളാല് കീഴടക്കുക — അതുപോലെ തന്നെ, നിങ്ങളുടെ ഇന്ദ്രിയങ്ങളെന്ന ശത്രുക്കളെ ജയിക്കണം. മറ്റുള്ളവരെ ജയിക്കാന് ആഗ്രഹിക്കുന്നവര്ക്ക്, ഹൃദയത്തിലെ ആദ്യത്തെ ശത്രുക്കളായ ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ആദ്യം ജയിക്കേണ്ടത് നിര്ബന്ധമാണ്. ഭൂമിയില് മഹാത്മാക്കളായ പുരുഷന്മാര് സ്വന്തം മനസ്സിനെ ജയിക്കാതെ ഭാഗ്യശാലികളായോ, പുരുഷകഥകളില് പ്രശസ്തരായോ ആവുന്നില്ല. ഹൃദയഗുഹയില് ചുരുണ്ടിരിക്കുന്ന ഭയങ്കരമായ കല്പനയെന്ന വിഷമുള്ള മനസ്സെന്ന പാമ്പിനെ ശമിപ്പിച്ചവനില് ഞാന് പ്രണാമം അര്പ്പിക്കുന്നു.