സൂര്യന്റെ ദീപം തന്റെ കര്മ്മത്തിന്റെ വിരലാല് ഈ ലോകഗൃഹത്തിന്റെ എല്ലാ കോണുകളിലേക്കും നീക്കി, കരുണയോടെ ഈ ലോകത്തിലെ വസ്തുക്കളെ എവിടെയാണെന്നും എങ്ങനെയാണെന്നും അവന് നിരീക്ഷിക്കുന്നു. സൂര്യന്റെ കണ്ണിലൂടെ ഒരക്ഷണത്തില് ദിനങ്ങള് പാകമാകുന്നതും, ലോകരക്ഷകരുടെ ഫലങ്ങള് പുരാതന വനത്തിലെ ഫലങ്ങള് ആസ്വദിക്കുന്നവനുപോലെ അവന് ആസ്വദിക്കുന്നതും അവന് കാണുന്നു. മരണത്തെ ഒരു ഭയാനകമായ പെട്ടിയെന്നപോലെ, ലോകങ്ങളുടെ രത്നങ്ങളെ — ഈ ജീർണ്ണമായ വിശ്വകുടീരങ്ങളെ — പതിയെ അതിന്റെ ഭയാനകമായ ആന്തരികതയിലേക്ക് സംയോജിപ്പിക്കുന്നു. ഗുണങ്ങളാല് നിറഞ്ഞ ലോകരത്നങ്ങളുമായി ഒരു മാലയുണ്ടാക്കി, അതിനെ അലങ്കാരമായി ധരിച്ച്, പിന്നീട് വീണ്ടും അവന് അതിനെ മുറിച്ചെറിയുന്നു. വൈകുന്നേരത്തെ കമലപുഷ്പങ്ങളുടെ മാല, പകൽഹംസയെ പിന്തുടർന്ന്, ഈ ചഞ്ചലൻ നക്ഷത്രങ്ങളുടെ കിരണങ്ങളാൽ ആകാശത്തെ എപ്പോഴും ചുറ്റുന്നു. ജീവിതത്തിന്റെ മദ്യവ്യാപാരി, പർവ്വതം, നദി, മേഘം, ലോകം എന്നിവയെ ഉണർത്തുന്നവൻ, നക്ഷത്രങ്ങളിലെ ചുവന്ന തുള്ളികൾ പോലും തളിച്ച്, അവയെ ദിവസേന കുടിച്ചുതീർക്കുന്നു. ചെറുതും വലിയതുമായ ഒന്നും — യൗവനം, കമലം, ചന്ദ്രൻ, ജീവന്റെ സിംഹമുടി — ഈ കള്ളൻ പിടിച്ചെടുക്കാത്തതൊന്നുമില്ല. ലോകചക്രത്തിന്റെ കളിയിലൂടെ ജീവികളെ ചവിട്ടി താഴെ ഇട്ടുകൊണ്ട്, ഉദയം-അസ്തമനം എന്ന ചിരിയോടെ അവൻ സ്വയം ആനന്ദിക്കുന്നു. അവൻ തന്നെ കർമ്മം ചെയ്യുന്നവൻ, അനുഭവിക്കുന്നവൻ, നശിപ്പിക്കുന്നവൻ, ഓർമ്മിക്കുന്നവൻ — എല്ലാ അവസ്ഥയിലും എത്തിച്ചേരുന്നവൻ; എല്ലാം ചെയ്യുന്നു, എന്നാൽ ഒന്നും ചെയ്തിട്ടില്ലെന്നപോലെയാണ് അവന്റെ സ്ഥിതി. മനുഷ്യരിൽ പ്രകാശിക്കുന്ന കാലശക്തി, ഒരേസമയം മുഴുവൻ രൂപവും വെളിപ്പെടുത്തുകയും മറയ്ക്കുകയും ചെയ്യുന്നു — ശുഭവും അശുഭവും, എല്ലാ കാലവിഭാഗങ്ങളാലും അടയാളപ്പെടുത്തിയതും. ലോകത്തിലെ രാജകുമാരന്റെ ശക്തിയെ കാലം അളക്കാത്തതുകൊണ്ട്, ഈ മഹാ നാടകത്തിന്റെ എല്ലാ ഘട്ടങ്ങളും അവനിൽ നിന്ന് ദൂരെയാണ്. അവൻ പ്രവർത്തിക്കുമ്പോൾ, ആശയക്കുഴപ്പത്തിലും ദു:ഖത്തിലും മുങ്ങിയ ജീവികളുടെ കൂട്ടത്തോടെ ഈ ലോകം ജീവന്റെ കാടിൽ ഒരു വേട്ടയാടൽഭൂമിയാകുന്നു. ഒരിടത്ത്, സമുദ്രാഗ്നിയുടെ മനോഹരമായ കമലം ഉദിക്കുന്നു; dissolution എന്ന മഹായുഗസമുദ്രത്തിൽ അതൊരു രസകരമായ കളിക്കുളമാണ്. ലോകത്തിലെ കാലപ്രവാഹം, അവിടെയുള്ള ജീവികൾ sour, bitter, salty എന്ന അനുഭവസമുദ്രങ്ങളിൽ പ്രായമായവരാണ്. ഭയാനകി, എല്ലാ ദിശകളിലും സഞ്ചരിച്ച്, മാതാക്കളെ കൂട്ടുകാരാക്കി, സങ്കാരത്തിന്റെ കാട്ടിൽ മനുഷ്യരെന്ന മാൻവളരെ ആകർഷിക്കുന്ന ഒരു പെണ്ണായ മൃഗമാണ്. ഭൂമി അവളുടെ കൈയിലുണ്ട്; ഭൂമി രുചികൾ നിറഞ്ഞ ഒരു പാനപാത്രം, അതിൽ കുലുങ്ങുന്ന കമലങ്ങളും നീലവും പുഷ്പമാലകളും അലങ്കാരമായി. ഗർജ്ജിച്ച്, ശക്തിയായി പ്രഹരിച്ച്, ഭുജങ്ങളുടെ പീജ്ജയിൽ സിംഹം — വിശാലവും ശക്തിയുള്ള മുടിയോടെ — സ്നേഹമുള്ള കളിക്കിളിയാണ്. ഗൂഡവീണയുടെ സംഗീതംപോലെ മധുരവും, ശരത്കാല ആകാശത്തിന്റെ പാവനപ്രഭയോടും, ഈ ദൈവം മഹാകാലൻ തന്നെ — കളിയുള്ള ചെറുകുയിൽ. അവന്റെ രൂപം എപ്പോഴും ഗർജ്ജിക്കുന്നു; ദു:ഖത്തിന്റെ അമ്പുകൾ തള്ളി, 'അഭാവം' എന്ന ബാണം കൈവശമാക്കി, എല്ലായിടത്തും അതിന്റെ താളം പടർത്തുന്നു. പരമവൈഭവത്തിന്റെ ഈ സ്പന്ദനതന്ത്രത്തിൽ, സഞ്ചരിച്ച്, പിടിച്ച്, ചുറ്റിത്തിരിച്ച്, കീറി, ഈ പ്രായമായ, ലോകത്തിൽ ക്ഷീണിച്ച, അശാന്തമായ കുരങ്ങൻ — ഇവിടെ, കാലം — തന്റെ ശരീരത്തെ ഉണർത്തുന്നു. ഈ ദുർലഭമായ സുഖങ്ങളിൽ മറ്റൊരു രത്നം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു; ലോകം അതിനെ വിധിയും കാലവും എന്ന് വിളിക്കുന്നു, അതാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നതെന്ന് വിശ്വസിക്കുന്നു. ശുദ്ധമായ പ്രവർത്തനമൊഴികെ, കർമ്മത്തിൽ മറ്റൊന്നും കാണപ്പെടുന്നില്ല; അതിന്റെ സ്വഭാവം അതിന്റെ തന്നെ സ്പന്ദനമാണ്; ഉദ്ദേശിച്ച രൂപമൊന്നും അവിടെ ഇല്ല. ഇതുകൊണ്ട്, എല്ലാ ജീവികളുടെ പരമ്പരയും എപ്പോഴും ദുർബലമാണ്; വെളിച്ചത്ത് പഞ്ഞിരം ഉരുകുന്നതുപോലെ, അവയെ പൂർണ്ണമായും ദു:ഖത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു. ഇവിടെ കാണപ്പെടുന്ന എല്ലാം — ലോകാനുഭവത്തിന്റെ വലയം — അവന്റെ നൃത്തശാലയാണ്; അവിടെയാണ് അവൻ നൃത്തം ചെയ്യുന്നത്. മൂന്നാമൻ, ഭയാനകമായ 'മരണം' എന്ന പേരിൽ, കപാലം കൈവശമുള്ള ശരീരത്തിൽ, മദിരയിലാഴ്ന്ന്, വിധി ലോകത്തിൽ നൃത്തം ചെയ്യുന്നു. കാരണം, മരണം എപ്പോഴും തന്റെ പ്രിയപ്പെട്ടയാളായ വിധിയോടൊപ്പം, മഹാനായ പ്രേമിയായി, തുടർച്ചയില്ലാതെ നൃത്തം ചെയ്യുന്നു, മഹർഷേ. ശുദ്ധമായ ചന്ദ്രക്കലപോലെയും, ഗംഗാധരനെന്നതുപോലെയും, ഈ രണ്ടുപേരും മൂന്നു രൂപത്തിൽ, ലോകജീവിതത്തിന്റെ ഹൃദയത്തിൽ പൂണൂലായി, പൂണൂലിന്റെയും പൂണൂലില്ലാത്തതിന്റെയും പ്രകാശത്തോടൊപ്പം തിളങ്ങുന്നു. ചന്ദ്രനും സൂര്യനും, കൈയുടെ അടിയിൽ പൊൻകങ്കണങ്ങളായി; കൈയിൽ കളിയുള്ള കമലവും, ബ്രഹ്മാണ്ഡത്തിന്റെ ദിവ്യകമലഹൃദയവും — ഇവയെല്ലാം അലങ്കാരങ്ങളാണ്. നക്ഷത്രങ്ങളും തുള്ളികളും, കമലചക്രത്തിന്റെ കുലുങ്ങുന്ന ദളങ്ങളുമാണ് അവളുടെ അലങ്കാരങ്ങൾ; ഏകസമുദ്രജലത്തിൽ കഴുകപ്പെട്ട, ഒരേ ആകാശം — വെറും ആകാശം. അത്തരം രൂപത്തിന്റെ മുമ്പിൽ, വിധി, എപ്പോഴും ആഗ്രഹത്തോടെ, തുടർച്ചയില്ലാത്ത ആവേശത്തോടെ, തുടക്കം അവസാനമില്ലാതെ, നൃത്തം ചെയ്യുന്നു. ലോകത്തിന്റെ മണ്ഡപത്തിനകത്ത്, നൃത്തത്തിൽ ആസ്വാദനം കണ്ടെത്തുന്നവളായി, പരിമിതിയില്ലാത്ത സ്പന്ദനരൂപമായ അവൾ, സംഭവങ്ങളുടെ വരവും പോകവുമെല്ലാം കൊണ്ട് എപ്പോഴും കുലുങ്ങുന്നവളാണ്. അവളുടെ അംഗങ്ങളിൽ മനോഹരമായ അലങ്കാരങ്ങൾ മറ്റുലോകങ്ങളാണ്; അവളുടെ വിശാലമായ മുടിയാലയത്തിൽ ആകാശത്തിൽ നിന്ന് പാതാളത്തിലേക്കു വരെ കൂർത്തിരിക്കുന്നു. നരകത്തിന്റെ കാൽക്കൊണ്ടുള്ള അണിയുന്ന മാല, ദുഷ്കർമ്മത്തിന്റെ നൂലിൽ തുന്നപ്പെട്ടതും, അവളുടെ പാതാളപാദത്തിൽ കുലുങ്ങുന്നതുമാണ്. അവളുടെ നെറ്റിയിൽ കുരുകുമപ്പൂവുപോലെയുള്ള ചിഹ്നം, കർമ്മസഹായിയായ സ്നേഹിതൻ രാത്രിയിൽ അവളുടെ നെറ്റിയിൽ ചിത്രഗുപ്തൻ വരച്ചതാണ്. കാലാന്ത്യത്തിൽ, കാളിരൂപം സ്വീകരിച്ച്, ഉല്ലാസത്തോടെ പ്രവർത്തിച്ച്, ഈ ദേവി വീണ്ടും നൃത്തം ചെയ്യുന്നു; അവളുടെ ഭയാനകമായ അകമ്പടികൾ പർവ്വതശൃംഗങ്ങളിൽ മുഴങ്ങുന്നു. അവളുടെ പുറകിൽ, കാട്ടുപോലും കുലുങ്ങിയും, മയില്പെരുക്കുകൾ അലങ്കരിച്ച യുവതികളായ രഥങ്ങൾ ഉണ്ട്; അവളുടെ മൂന്ന് കണ്ണുകൾ ഭയാനകവും വിശാലവുമായ ദൃഷ്ടിയോടെ ഉറ്റുനോക്കുന്നു. ശരത്കാലചന്ദ്രപ്രഭയപോലെയുള്ള അവളുടെ മുടി തലയിൽ പടർന്നിരിക്കുന്നു; അവൾ മനോഹരമായ വെള്ളി മന്ദാരപ്പൂവുകളും ഗൗരിയുടെ വെള്ളി യക്തരയും വീശുന്നു. ഭൈരവന്റെ വയറുപോലെയുള്ള മൃദംഗങ്ങൾ അവൾ ആഞ്ഞു വീശുന്നു; ഇന്ദ്രന്റെ ശരീരത്തിൽ നിന്നെടുത്ത, ആയിരം തുളയുള്ള കപാലങ്ങൾ അവൾ കുലുക്കുന്നു. ആകാശം ഉണങ്ങിയ, തകർന്ന ശരീരഭാഗങ്ങളും ഗദകളും കൊണ്ട് നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അവൾ തന്നെ, തനിക്കുതന്നെ, കനലുപോലെയുള്ള കറുപ്പാണ്. കമലപുഷ്പമാലകളും എല്ലാ ജീവികളുടെ തലകളാൽ നിർമ്മിച്ച ചക്രങ്ങളും അലങ്കരിച്ച്, അവൾ മഹായുഗങ്ങളിൽ തന്റെ ഭയാനകനൃത്തത്തിൽ തിളങ്ങുന്നു.