രാമാ, സൂര്യന്റെ പാതയിലൂടെയെങ്കിലും എതിര്ചെന്നു വരാത്തതും, അങ്ങിനെ യാതൊരു ഗമനവും അഗമനവും ഇല്ലാത്തതും, അതാണ് ശരീരം അല്ല, വ്യക്തിയാണ് എന്നു നീ അറിഞ്ഞിരിക്കണം. ശരീരം ഉണ്ടെങ്കിലോ ഇല്ലെങ്കിലോ, അറിവോടെ ആയാലോ അറിവില്ലാതെ ആയാലോ, ഈ വ്യക്തി മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും നിലനില്ക്കുന്നു; ശരീരം ഇല്ലാതാകുമ്പോഴും അവന് നശിക്കുന്നില്ല. നീ കാണുന്ന ഈ വിവിധമായ എല്ലാ ദുഃഖങ്ങളും ശരീരത്തിനാണ്, അതല്ല അത്മാവിന്—യാതൊരു വിധത്തിലും പിടികൂടാനാകാത്ത ആ ചൈതന്യത്തിന്. മനസ്സിന്റെ പാതയ്ക്ക് അതീതമായതും ശൂന്യത്തെപ്പോലെയും നിലകൊള്ളുന്നതുമായ ആ ചൈതന്യത്തിന് സുഖം ദുഃഖം എന്നതുപോലുള്ള അനുഭവങ്ങള് എങ്ങനെ ബാധിക്കാനാകും? സ്വയം എന്ന ചൈതന്യം ഈ വ്യക്തമായ ശരീരരൂപത്തിലുള്ള കൂപ്പില് നിന്ന്, സ്വയം സംഭരിച്ച സങ്കല്പ്പങ്ങള് കൈവശമാക്കി, തവള പൂവില് നിന്ന് ആകാശത്തിലേക്ക് പറക്കുന്ന തേന്ചീറ്റയെപ്പോലെ പുറത്ത് കടക്കുന്നു. ശരീരകൂപ്പില് ആത്മാവിന്റെ സത്തയില്ലെങ്കില്, അത് ഇല്ലാതാകുമ്പോള് എന്താണ് നഷ്ടപ്പെടുന്നത്, രാമാ, അതിന് നീ ദുഃഖിക്കേണ്ടതെന്ത്? നിജത്വം പിടിച്ചു നിര്ത്തുക; മായാജാലം വളരാന് അനുവദിക്കരുത്. ശുദ്ധമായ ആത്മാവിന് യാതൊരു ആഗ്രഹവും ഇല്ല. സമം, വ്യക്തതയുള്ളതും, വ്യത്യാസരഹിതവുമായ സാക്ഷിചൈതന്യത്തില് ലോകങ്ങള് സ്വയം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു, പാഴ്വജ്രത്തില് പ്രകാശകിരണങ്ങള് പ്രതിഫലിക്കുന്നതുപോലെ. ആഗ്രഹം ഇല്ലാത്ത ബന്ധം കണ്ണാടിയില് പ്രതിഫലിക്കുന്ന പ്രതിമകളെപ്പോലെയാണ്; അതുപോലെ തന്നെയാണ് ചൈതന്യത്തിന്റെയും ലോകത്തിന്റെയും സ്വാഭാവികബന്ധം. കവചത്തിലും ശവത്തിലും ഇരട്ടത്വവും ഏകത്വവും പ്രതിഷ്ഠിതമായിരിക്കുന്നതുപോലെ, ആത്മാവിനും ലോകത്തിനുമിടയില് വ്യത്യാസവും അവ്യത്യാസവും നിലനില്ക്കുന്നു. ഭൂമിയില് കര്മ്മം ഉദയിക്കുന്നത് സൂര്യന്റെ സാന്നിധ്യത്തില് മാത്രമാണ്; അങ്ങനെ തന്നെ ഈ ലോകം ചൈതന്യത്തിന്റെ സത്തയാല് മാത്രം ഉത്ഭവിക്കുന്നു. ശരീരം പിടിച്ചിരുത്തുന്നത് അവസാനിച്ചാല്, രാമാ, ഈ ലോകാവസ്ഥയും ലയിക്കുന്നു; മനസ്സില് ശൂന്യതയും ഉദയിക്കുന്നു. വിളക്കിന്റെ പ്രകാശം അതിന്റെ സത്തയില് നിന്ന് സ്വാഭാവികമായി ഉദയിക്കുന്നതുപോലെ, ലോകവ്യവഹാരവും ചൈതന്യത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തില് നിന്ന് സ്വയം ഉദയിക്കുന്നു. ആദ്യം പരമാത്മാവിന്റെ സാരത്തില് നിന്ന് മനസ്സ് ഉദയിക്കുന്നു; അതിലൂടെയാണ് ഈ ലോകം, അതിന്റെ സ്വന്തം സങ്കല്പ്പങ്ങളാലുള്ള ഒരു വലപോലെ, വ്യാപിക്കുന്നത്. ശൂന്യത്തില് ശൂന്യം പ്രകാശിക്കുന്നതുപോലെയോ, വിശുദ്ധ ആകാശത്തില് നീലനിറം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നതുപോലെയോ, മനോഹരമായ ലതകള് വളരുന്നതുപോലെയോ. ചിന്തകള് അവസാനിച്ച് മനസ്സ് ലയിക്കുമ്പോള്, ലോകഭ്രമത്തിന്റെ മൂടല് അകന്നു പോകുന്നു. അപ്പോള് ശുദ്ധമായ ചൈതന്യം, വിയര്ന്ന ശരത്കാല ആകാശംപോലെ, അകത്തു തെളിഞ്ഞ്, ഏകത്വത്തിലും, ജനനമില്ലാത്തതിലും, ആദിമത്തിലും, അനന്തത്തിലും വിശ്രമിക്കുന്നു. ക്രിയാസ്വഭാവമുള്ള മനസ്സ് ആദ്യം ചിന്തയില്നിന്ന് ഉദയിക്കുന്നു, അത് പദ്മജന്റെ സ്വഭാവം സ്വീകരിക്കുന്നു; പിന്നീട് കുട്ടികള് ഭ്രമരൂപങ്ങള് സൃഷ്ടിക്കുന്നതുപോലെ, അനന്തവും വൈവിധ്യമുള്ള ലോകം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അസ്തിത്വമില്ലാത്തതില് നിന്നുള്ളത് ആദ്യം സത്യമായതായി തോന്നുന്നു, പിന്നെ വീണ്ടും ലയിച്ച് അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നു. മനസ്സ് തന്നെ ചൈതന്യമായി വ്യാപിച്ച്, സമുദ്രത്തില് വെള്ളംചുറ്റുന്ന വളയങ്ങളെപ്പോലെ, പ്രകാശരൂപത്തില് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. ആകാശത്ത് ഉദയിക്കുന്നതുപോലെ, അതിന് കര്ത്താവോ അവയവങ്ങളോ ഇല്ല; അത്ഭുതകരമായ ദര്ശനം, ദര്ശകന് ഇല്ലെങ്കിലും അനുഭവം ഉണ്ട്, ഉറക്കം ഇല്ലെങ്കിലും സ്വപ്നം കാണിക്കുന്നു. അത്ഭുതരൂപത്തില് സ്ഥാപിതമായതുപോലും, ഭാവി നഗറുകള് സൃഷ്ടിക്കുന്നതുപോലും, കുരങ്ങിന്റെ ചൂടുപോലും, ജലവട്ടംപോലും നിലകൊള്ളുന്നു. രൂപം ഉള്ളതുപോലും, ശൂന്യതയില്ല; ആകാശത്തിലെ സൂര്യപ്രഭപോലും, രത്നക്കൂട്ടംപോലെ ദൃശ്യമാകുന്നു, പക്ഷേ യാതൊരു ആധാരവുമില്ല. ചിന്തയില് സൃഷ്ടിച്ച നഗരംപോലെ, അതൊരു അനുഭവമായിരിക്കുന്നു, പക്ഷേ യാഥാര്ഥ്യമില്ല; കഥയുടെ അര്ത്ഥത്തിന്റെ ഭാവംപോലാണ് അതിന്റെ സാരം, എവിടെയും ഇല്ല, എങ്കിലും ഉള്ളതുപോലെ തോന്നുന്നു. സാരമില്ലാത്തതായിട്ടും, അകത്തൊരുള് ഉള്ളതുപോലെ; സ്വപ്നത്തിലെ പര്വ്വതംപോലെ ആകാശത്തുള്ള രൂപം പ്രഭയോടെ തെളിയുന്നു, പക്ഷേ ശൂന്യമാത്രം. ദൂരത്ത് കാണുന്ന ശരത്കാല മേഘംപോലെ, അതിന്റെ ലയനം കാണാനാവില്ല; ആകാശത്തിലെ നിറംപോലെ, ദൃശ്യമായിരിക്കുന്നു, യാഥാര്ഥ്യമില്ല. സ്വപ്നനാരിയുടെ അങ്കലാപംപോലെ, അര്ത്ഥം ഉള്ളതുപോലെ, യാഥാര്ഥ്യമില്ല; മനസ്സിന്റെ പൂന്തോട്ടം പോലെ, ആകര്ഷകമായിരിക്കും, പക്ഷേ യാതൊരു സാരവുമില്ല. പ്രകാശം, പ്രകാശം ഇല്ലാതെ നിലകൊള്ളുന്നതുപോലെ; വരച്ച സൂര്യനും അഗ്നിയും പോലെയും, അദൃശ്യമായ രാജ്യമെന്നു അനുഭവപ്പെടുന്നു, യാഥാര്ഥ്യമില്ല. വരച്ച പദ്മസരസ്സിന് പുഷ്പങ്ങളുടെ സുഗന്ധമില്ലാത്തതുപോലെ, ശൂന്യത്തില് പല നിറങ്ങളാലും അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടത്, രൂപം മാത്രമേ അതിന്റെ സ്വഭാവം. യാഥാര്ഥ്യത്തില്, ഉണങ്ങിയ ദുർബലമായ മൂലികാതന്തുക്കളാല് വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു; ജഡവും സാരമില്ലാത്തതുമായ, വാഴക്കൊമ്പുപോലെ പ്രകാശിക്കുന്നു. കണ്ണ് തുറന്നാല് കാണുന്ന ഇരുട്ടിന്റെ വളയപോലെ, അതിന്റെ രൂപം പൂർണ്ണമായും അസത്യമാണ്, എങ്കിലും നേരിട്ട് കാണുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു. ജലത്തില് പൊങ്ങുന്ന ബുധ്ബുദംപോലെ, ആസ്വാദനമില്ല, അകത്ത് ശൂന്യം, പുറത്ത് പ്രകാശം; അതിന്റെ സാരം രുചിയാണ്, യാഥാര്ഥ്യത്തിന്റെ രുചി, ഉദയവും ലയവും തടസ്സമില്ലാതെ. മൂടല്പോലെ വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു, പിടിച്ചാലും ഒന്നുമില്ല; ജഡം, ശൂന്യത്തിന്റെ ആവാസം, ചിലര്ക്കത് ശൂന്യമാണ്, സൂക്ഷ്മമായ അണുവോളം. ഘടകങ്ങളാല് നിര്മ്മിതമായത് ഉണ്ട് എന്നു പറയുന്നു, പക്ഷേ ശൂന്യം ഘടകങ്ങളാല് നിര്മ്മിതമല്ല; പിടിച്ചാല് അസത്യസ്വഭാവം, പെട്ടെന്ന് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്ന വാളുപോലെ. മഹാപ്രളയത്തിന്റെ അവസാനം കാണുന്നത് വിത്തിനുള്ളിലെ മുളപോലെയാണ്; പിന്നീട് അതേ സ്രോതസ്സില് നിന്നു വീണ്ടും ഉദയിക്കുന്നു—എന്താണ് ഇതിന്റെ യാഥാര്ഥ്യം? ഇങ്ങനെ അറിവുള്ളവരെ അജ്ഞാനികളാണോ, ജ്ഞാനികളാണോ എന്നു പറയാം? മഹാനേ, സംശയങ്ങള് പൂര്ണമായി നീക്കുവാന് ദയവായി വ്യക്തമാക്കൂ. മഹാപ്രളയാവസാനത്തില് വിത്തിനുള്ളിലെ മുളപോലെ ഇതു പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു; പരമമായ അജ്ഞാനം ഇവിടെയാണെന്ന് പറയുന്നവര് വളരെ ബാലത്വത്താലാണ് അങ്ങനെ പറയുന്നത്. സ്പര്ശത്തില് സ്പര്ശിക്കപ്പെടാത്തത് എന്താണ്, എങ്ങനെ ഇതു അസത്യമാകും? ഇത്തരമൊരു വൈരുദ്ധ്യബോധം സംസാരിക്കുന്നവനും കേള്ക്കുന്നവനും മൂഢത്വത്തിന് കാരണമാകും. വിത്തിനുള്ളിലെ മുളപോലെ ലോകം ഉണ്ട് എന്ന ധാരണ മായാഭാവത്തിന്റെ സംഭാഷണമാണ്; അതെങ്ങനെ എന്നത് കേള്ക്കൂ. വിത്ത് മനസ്സിനും ഇന്ദ്രിയങ്ങള്ക്കും ലഭ്യമായ ഒന്നാണ്; മണ്ണ്, ധാന്യങ്ങള് എന്നിവയുമായി യോജിച്ചാല് മാത്രമേ മുള ഉദയിക്കൂ. പക്ഷേ മനസ്സിനും ആറു ഇന്ദ്രിയങ്ങള്ക്കും അതീതമായതും അതിനേക്കാള് അതീതമായതും, സ്വയം നിലകൊള്ളുന്നതുമായ വിത്ത് എങ്ങനെ ലോകത്തിന്റെ കാരണമാകും? പരമാത്മാവിന്, ആകാശത്തേക്കാള് സൂക്ഷ്മമായതും, എല്ലാത്തിനും അതീതമായതും, ഇന്ദ്രിയങ്ങള്ക്കു ഗ്രഹിക്കാനാവാത്തതുമായതില് വിത്ത് സ്വഭാവം എങ്ങിനെ ഉണ്ടാകും? സൂക്ഷ്മമായ അസ്തിത്വം, അസത്വമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നതാണ്; അതു കാണാത്തവര്ക്ക് അത് യഥാര്ഥത്തില് അസത്താണ്; അവിടെ വിത്ത് സ്വഭാവം എങ്ങിനെ ഉണ്ടാകും, വിത്തില്ലാതെ മുള എങ്ങിനെ ഉദയിക്കും?