രാഘവനേ, ഞാൻ ഇപ്പോൾ നിനക്കു സ്വപ്നത്തിന്റെ ഗഹനമായ അവസ്ഥയെക്കുറിച്ച് വിശദമായി പറയുന്നു. ഒരേ സമയം, വലിയ ജാഗ്രതയിലുണ്ടായിരിക്കുമ്പോൾ, ദീര്ഘകാലം പ്രകടമാകാതിരുന്നും അതിന്റെ വിപുലമായ രൂപം കാണിക്കാതിരുന്നും ഹൃദയത്തില് നിലനില്ക്കുന്ന അവസ്ഥയെയാണ് സ്വപ്നം എന്ന് വിളിക്കുന്നത്. ഈ സ്വപ്നാവസ്ഥ ജാഗ്രതയിലേക്കുയര്ന്നാൽ അതും മഹാജാഗ്രതയായിത്തീരും; ശരീരത്തില് കാണുന്നതും കാണാത്തതുമായ എല്ലാം സ്വപ്നവും ജാഗ്രതയും ഇരുവരുടെയും സ്വഭാവം ആകുന്നു. ആറ് അവസ്ഥകള് ഉപേക്ഷിക്കുമ്പോൾ, ഭാവിയിലെ ദുഃഖം മനസ്സിലാക്കി, അവിവേകിയായ ആത്മാവ് അവബോധം നിറഞ്ഞ് നിലനില്ക്കുന്ന അവസ്ഥയെയാണ് സൂഷുപ്തി, അഥവാ ഗഹനനിദ്ര, എന്ന് വിളിക്കുന്നു. ആ അവസ്ഥയില് പുല്ല്, മണ്ണ്, കല്ല് എന്നിവയുൾപ്പെടെ പഴയതും പുതുതും വളരെ പുതിയതുമായ എല്ലാ വസ്തുക്കളും ഒരുപോലെ നിലവിലുണ്ട്. ഇങ്ങനെ, രാഘവനേ, അജ്ഞാനത്തിന്റെ ഏഴു അവസ്ഥകളെ ഞാൻ വിവരിച്ചു. ഓരോന്നിനും നൂറുകണക്കിന് ശാഖകളും അനേകം രൂപങ്ങളും ഉണ്ട്. ജാഗ്രതയോ സ്വപ്നമോ എന്ന നിലയില് ദീര്ഘകാലം നിലനില്ക്കുന്ന അവസ്ഥകള് അവസാനം ജാഗ്രതയിലേയ്ക്ക് തന്നെ എത്തുന്നു; വിവിധ വസ്തുക്കളുടെ ഭേദങ്ങളാൽ അതു വികസിക്കുന്നു. ഇതിലുമുണ്ട് ആഴത്തിലുള്ള ജാഗ്രതയുടെ അവസ്ഥകള്, അതിനുള്ളിലും മറ്റുള്ളവ—ഇങ്ങനെ ജന്മമരണചക്രം അത്യന്തം സാന്ദ്രമാണ്. സൂഷുപ്തിയിലും സ്വപ്നത്തിലും, ഇടനിലാവസ്ഥകളിലും ഈ അജ്ഞാനത്തിന്റെ ഭാരം, പാറപോലെ ഉറപ്പുള്ളതായാണ് നിലനില്ക്കുന്നത്. ഒരേ സ്വപ്നത്തില് നിന്നു ലോകം മറ്റൊരു സ്വപ്നത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്നു; ഒരു മോഹത്തില് നിന്നു മറ്റൊരിലേക്കു, നദിയിലെ ചുഴലിക്കാറ്റ് മറ്റൊരു ജലാശയത്തിലേക്ക് ചാടുന്നതുപോലെ. ചില ജന്മചക്രങ്ങള് ദീര്ഘസ്വപ്നങ്ങളായോ ജാഗ്രതയായോ തുടരുന്നു; മറ്റൊന്നുകള് വീണ്ടും വീണ്ടും സ്വപ്നങ്ങളായോ, ജാഗ്രതയും സ്വപ്നവും ചേർന്നതായോ, അല്ലെങ്കില് മറ്റേതെങ്കിലും രൂപത്തിലായോ നിലനില്ക്കുന്നു. ഈ അജ്ഞാനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനമായ ഏഴുവഴികള് വിവിധ അന്തഃസ്ഥ ഭേദങ്ങളാൽ വിഭജിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഇതിന്റെ അതിര്വരമ്പ് നീക്കം ചെയ്ത് മനോഹരമായ അന്വേഷണത്തിലൂടെ ശുദ്ധമായ ജാഗ്രതയെ കണ്ടാൽ, നീ സ്വയം ആത്മാവിനെ തിരിച്ചറിയും. ഇനി, പാപരഹിതനായവനേ, ഈ ഏഴു ജ്ഞാനപദങ്ങളെക്കുറിച്ച് കേൾക്കൂ. അതറിയുമ്പോൾ നീ വീണ്ടും മോഹത്തിന്റെ ചതുപ്പില് മുങ്ങേണ്ടി വരില്ല. യോഗത്തിന്റെ നിലകളെ പലവിധം പലരും വിവാദിക്കുന്നു; എങ്കിലും, ഞാൻ യഥാര്ത്ഥത്തില് ശുഭവും ഉത്തമവുമെന്നു കരുതുന്നത് ഇവയാണു മാത്രം. ജ്ഞാനത്തെ ‘ജാഗ്രത’യെന്നു വിളിക്കുന്നു; ഈ ഏഴു നിലകളാണ് അതിന്റെ അടിസ്ഥാനമെന്നും, ഏഴാമത്തെ നിലയുടെ അതിരാവുന്നതാണ് മോക്ഷമെന്നും അറിയണം. യഥാര്ത്ഥ ബോധവും മോക്ഷവും പരസ്പരം ഒരുപോലെയാണ്; യഥാര്ത്ഥ ബോധം ലഭിച്ചാല് ഈ ജീവന് വീണ്ടും ഇവിടെ പിറക്കുകയില്ല. ആദ്യ നില ‘ശുദ്ധവാഞ്ഛ’ എന്നാണു പറയുന്നത്; രണ്ടാമത്തേത് ‘വിചാരം’, മൂന്നാമത്തേത് ‘മനസ്സിന്റെ ക്ഷയം’. നാലാമത്തേത് ‘ശുദ്ധിയില് സ്ഥിരത’; പിന്നെ ‘വൈരാഗ്യാവസ്ഥ’; ആറാമത്തേത് ‘വിഷയചിന്തയുടെ അഭാവം’; ഏഴാമത്തേത് ‘തുരീയാതീതം’ എന്നറിയപ്പെടുന്നു. ഈ നിലകളുടെ അവസാനം മോക്ഷം നിലകൊള്ളുന്നു; അതിലെത്തിയാല് ഇനി ദുഃഖം ഇല്ല. ഇനി ഈ നിലകളെ വിശദീകരിക്കുന്നു. “ഞാൻ വെറും മന്ദബുദ്ധിയാണോ, അല്ലെങ്കിൽ ശാസ്ത്രങ്ങളെയും ജ്ഞാനികളെയും നിരീക്ഷിക്കുന്നവനോ? ഞാൻ വൈരാഗ്യത്തിന് ശേഷം വാഞ്ഛിക്കുന്നു”—ഇങ്ങനെയാണെങ്കിൽ അതിനെ ജ്ഞാനികൾ ‘ശുദ്ധവാഞ്ഛ’ എന്ന് വിളിക്കുന്നു. വൈരാഗ്യവും അഭ്യാസവും മുന്നിര്ത്തി ശാസ്ത്രങ്ങളുടെയും ജ്ഞാനികളുടെയും സാന്നിധ്യത്തില് ജനിക്കുന്ന ആചരണമാണ് ‘വിചാരം’ എന്നറിയപ്പെടുന്നത്. വിചാരവും ശുദ്ധവാഞ്ഛയും വഴി ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളിൽ ആസക്തിയില്ലാതാകുമ്പോൾ, ആഗ്രഹത്തിന്റെ അഭാവം കൊണ്ടു, അതിനെ ‘മനസ്സിന്റെ ക്ഷയം’ എന്നു പറയുന്നു. ഈ മൂന്നു നിലകളുടെ അഭ്യാസത്തിലും, മനസ്സില് വസ്തുക്കളോടുള്ള അനാസക്തിയുടെ ശക്തിയിലും, ശുദ്ധമായ സത്ത്വത്തില് സ്ഥിരതയുള്ളപ്പോള് അതാണ് ‘ശുദ്ധിയില് സ്ഥിരത’ എന്ന നില. പതിനാലു വിധമായ ശീലങ്ങളുടെ അഭ്യാസത്തിലൂടെ, വൈരാഗ്യത്തിന്റെ ഫലമായി, അത്ഭുതകരമായ ശുദ്ധസത്ത്വത്തിന്റെ സ്ഥിരതയുള്ള അവസ്ഥയാണ് ‘വൈരാഗ്യാവസ്ഥ’. അഞ്ചു നിലകളുടെ അഭ്യാസത്തിലും, സ്വാത്മാനന്ദത്തില് ഉറച്ച സന്തോഷത്തിലും, ഉള്ളിലോ പുറത്തോ വസ്തുക്കളെ ചിന്തിക്കാതെയിരിയ്ക്കുന്നതാണ് ഈ അവസ്ഥ. ദീർഘകാലം മറ്റൊരാളുടെ പ്രേരണയോടെ കാര്യങ്ങളുടെ അർത്ഥം മനസ്സിലാക്കാൻ ശ്രമിച്ചാൽ, ആറാമത്തെ അവസ്ഥയായ ‘വിഷയചിന്തയുടെ അഭാവം’ ഉദയം ചെയ്യുന്നു. ആറു നിലകളുടെ ദീർഘാഭ്യാസത്തിലൂടെ, യാതൊരു ഭേദവും കാണാതെ, സ്വത്വത്തില് സ്ഥിരതയുള്ള അവസ്ഥയാണ് ‘തുരീയാവസ്ഥ’ എന്നറിയപ്പെടുന്നത്. ഇത് തന്നെ ജീവന്മുക്തന്മാരുടെ നാലാം നിലയാണ്; അതിനപ്പുറം, ശരീരം വിട്ടശേഷം ലഭിക്കുന്ന സ്ഥിതിയാണ് ‘തുരീയാതീതം’. ഏഴാമത്തെ നിലയിലേയ്ക്ക് എത്തിയ, സ്വാത്മാനന്ദത്തില് ലീനരായ മഹാത്മാക്കളാണ് പരമാവസ്ഥയിലേയ്ക്ക് എത്തുന്നത്. ജീവന്മുക്തന്മാർ സുഖത്തിലും ദുഃഖത്തിലും ആസ്വാദനത്തിലേക്ക് വീഴുന്നില്ല; സ്വാഭാവികമായോ ഉത്തമമായോ പ്രവർത്തിക്കാനും ഇല്ലാതിരിയ്ക്കാനും അവർക്ക് കഴിയും. അടുത്തുള്ളവർ ഉപദേശിച്ചാൽ, അവർ എല്ലാ ആചാരങ്ങളും യഥാക്രമം പാലിക്കുന്നു; ഉറക്കത്തിനുള്ളിൽ ജാഗരിക്കുന്നവനെപ്പോലെ അപ്രഭാവിതരായി. സ്വാത്മാനന്ദത്തിൽ ലീനരായവർ ലോകകാര്യങ്ങളിൽ ആസ്വാദനം കാണുന്നില്ല; ഗഹനനിദ്രയിൽ ആഴമായി ഉറങ്ങുന്നവന് രൂപസൗന്ദര്യങ്ങൾ ആസ്വദിക്കാത്തതുപോലെ. ഈ ഏഴു നിലകളും ജ്ഞാനികൾക്കു മാത്രമേ ലഭ്യമാവൂ; മൃഗങ്ങൾക്കും ജഡജന്തുക്കൾക്കും ബാർബേറിയൻ മനസ്സുള്ളവർക്കും ഇതു ലഭ്യമല്ല. എന്നാൽ, മൃഗങ്ങളിലോ ബാർബേറിയൻമാരിലോ ആരെങ്കിലും ഈ ജ്ഞാനാവസ്ഥയിൽ എത്തുകയാണെങ്കിൽ, അവർ ശരീരവാനായാലും ശരീരരഹിതനായാലും മോക്ഷം നേടുന്നു—ഇതിൽ സംശയമില്ല. ജ്ഞാനമാണ് ബന്ധനത്തിന്റെ ഭേദം; അത് ഉണ്ടായാൽ മോക്ഷം, അതായത് മരുഭൂമിയിലെ വെള്ളച്ചായം പോലുള്ള മായയുടെ നശീകരണം, ലഭിക്കുന്നു. എന്നാൽ, ദീര്ഘമോഹം വിട്ടുവിട്ടവരും, ശുദ്ധാവസ്ഥയിൽ എത്താത്തവരും, ഈ നിലകളിൽ തന്നെ ആത്മസാക്ഷാത്കാരത്തിനായി നിലകൊള്ളുന്നു. ചിലർ എല്ലാ നിലകളിലും വസിക്കുന്നു; ചിലർ അന്തഃസ്ഥമായ നിലകളിൽ മാത്രം; ചിലർ മൂന്നു നിലകളിൽ, ചിലർ അഞ്ചാമത്തെ നിലയിൽ. ചിലർ ആറു നിലകളിൽ, ചിലർ ഒരര നിലയിൽ; ചിലർ നാലു നിലകളിൽ, ചിലർ രണ്ടാമത്തെ നിലയിൽ മാത്രം. ചിലർ നിലകളുടെ ഭാഗങ്ങളിൽ, ചിലർ മൂന്നു കാൽ നിലകളിൽ; ചിലർ നാലു കാൽ നിലകളിൽ, മറ്റുള്ളവർ ആറു കാൽ നിലകളിൽ. ഈ ലോകത്തിലെ വിവേകികൾ ഗൃഹസ്ഥൻ, വാനപ്രസ്ഥൻ, സന്ന്യാസി എന്നിങ്ങനെ വിവിധ നിലകളിൽ നിലകൊള്ളുന്നു. നിശ്ചയമായും, ഈ ജ്ഞാനികൾ, മനുഷ്യരിൽ ഉത്തമനായ ഭരണാധികാരികൾ, ഈ നിലകളിൽ തന്നെ വിജയിക്കുന്നു; അവരുടെ മുന്നിൽ യുദ്ധയാനങ്ങളുമായി വരുന്ന ആനകളുടെ സൈന്യങ്ങൾ പോലും പുല്ലുപോലെ ചെറുതാണ്.