രാഘവനേ, മനസ്സിന്റെ അനേകം ഭാവങ്ങൾ ഉണരുമ്പോൾ, അവ ഒറ്റതായി സമന്വയപ്പെടുന്നു; വിവിധ മണ്ണ് കളിമൺ കലശങ്ങൾ വെള്ളത്തിൽ ഇടുമ്പോൾ അവ ദ്രവിച്ചൊന്നാകുന്നതുപോലെ. ഇതുപോലെ, മനസ്സിന്റെ നിലകൾ ഉണരുമ്പോൾ ഒറ്റതായി ലയിക്കുന്നു. രാഘവനു, “ഏകാന്ത സത്യം അറിയുന്നവരിൽ ഏറ്റവും പ്രധാനനായ പ്രഭോ, യോഗത്തിലെ പൂർണ്ണത നൽകുന്ന ഏഴു ഘട്ടങ്ങൾ എന്താണ്? ദയവായി ചുരുക്കത്തിൽ പറയുമോ?” എന്ന ചോദ്യം ഉന്നയിച്ചു. അതിന് ഉത്തരം നൽകുമ്പോൾ, ഗുരു പറഞ്ഞു: “അജ്ഞാനത്തിന്റെ ഭൂമി ഏഴു വകഭേദങ്ങളാണ്, ജ്ഞാനത്തിന്റെ ഭൂമി കൂടി ഏഴു വകഭേദങ്ങളാണ്; ഈ രണ്ടിനും ഇടയിൽ അനേകം ഘട്ടങ്ങൾ ഉരുന്നു. സ്വയം ശ്രമവും പരമാനന്ദത്തിൽ ആസ്വാദനവും, രണ്ടു വലിയ വൃക്ഷങ്ങളുപോലെയാണ്; ഓരോ ഘട്ടത്തിലും, അവയുടെ ആഴത്തിലുള്ള അടിത്തറയിൽ നിന്ന് ഓരോ ഫലങ്ങൾ ഉണ്ടാവുന്നു. ഇപ്പോഴിതാ, അജ്ഞാനത്തിന്റെ ഏഴു വകഭേദങ്ങൾ ഞാൻ വിശദീകരിക്കുന്നു; അതിന് ശേഷം, ജ്ഞാനത്തിൽ നിന്നു ഉരുന്ന ഏഴു ഘട്ടങ്ങൾ ഞാൻ പറയും. സ്വഭാവത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്നത് മോക്ഷമാണ്; അതിൽ നിന്ന് വീഴുന്നത് ‘ഞാൻ’, ‘ഞാൻ അല്ല’ എന്ന തിരിച്ചറിയലാണ്. ഇതാണ് ജ്ഞാനവും അജ്ഞാനവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം. സ്വഭാവത്തിൽ നിന്ന് അകറ്റപ്പെടാത്തവർ, ശുദ്ധ ചൈതന്യത്തിൽ മാത്രം നിലനിൽക്കുന്നവർ, ആകർഷണവും ദ്വേഷവും ഉരുന്നില്ലെങ്കിൽ, അജ്ഞാനം അവരിൽ ഉരുന്നില്ല. സ്വഭാവം നഷ്ടപ്പെടുകയും, വസ്തുക്കളിൽ ലയിക്കുകയും ചെയ്യുന്നത് അകലെ, മറ്റൊരു മോഹം ഇല്ല; ഇനി ഒരിക്കലും ഉണ്ടാവില്ല. ഒരു വസ്തു മനസ്സിൽ നിന്ന് മറ്റൊന്നിലേക്ക് കടക്കുമ്പോൾ, ഇടയിൽ നിലനിൽക്കുന്ന ചിന്താരഹിതമായ അവസ്ഥ, അതാണ് സ്വഭാവത്തിൽ നിലനിൽക്കൽ. മനസ്സിലെ എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങൾ ശാന്തമായി, പാറയുടെ അകത്തെ ശൂന്യത്തിൽപോലെ, മന്ദതയും ഉറക്കവും ഇല്ലാതെ, അതാണ് സ്വഭാവത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്ന അവസ്ഥ. അഹംഭാവവും വ്യത്യാസങ്ങളും വിട്ട്, മനസ്സ് ചലനരഹിതമായ ശാന്താവസ്ഥയിൽ, മന്ദതയില്ലാതെ പ്രകാശിക്കുന്നതും, അതാണ് സ്വഭാവം. ഇനി, ഏഴു അജ്ഞാന ഘട്ടങ്ങൾ: വിത്ത് ഉണരൽ, സാധാരണ ഉണരൽ, വലിയ ഉണരൽ, ഉണരൽ-സ്വപ്നം, സാധാരണ സ്വപ്നം, സ്വപ്ന-ഉണരൽ, ആഴത്തിലുള്ള ഉറക്കം. ഇങ്ങനെ, മോഹം ഏഴു വകഭേദങ്ങളാണ്; ഇവ തമ്മിൽ പരസ്പരം ചേർന്ന്, വ്യത്യസ്ത നാമങ്ങളാൽ അറിയപ്പെടുന്നു. ഇവയുടെ സ്വഭാവം കേൾക്കൂ. ആദ്യമായി, ബോധം—പേരു ഇല്ലാത്ത ശുദ്ധ ബോധം—മനസ്സ്, ജീവി എന്നിങ്ങനെ ഭാവികൾക്ക് അടിസ്ഥാനമാവുന്നു. ഇത് വിത്ത് രൂപത്തിൽ നിലനിൽക്കുമ്പോൾ, അതാണ് വിത്ത് ഉണരൽ; ഇത് പുതിയ ബോധത്തിന്റെ അവസ്ഥയാണ്. ഇനി സാധാരണ ഉണരലിന്റെ നില കേൾക്കൂ. ‘ഇത് മറ്റൊന്നാണ്, ഞാൻ ഇതാണ്, ഇത് എന്റെതാണ്’ എന്ന ഉറച്ച തിരിച്ചറിയൽ ഉണരുമ്പോൾ, അതാണ് ഉണരലിന്റെ മുൻഘട്ടം. ‘ഇത് അതാണ്, ഞാൻ ഇതാണ്, ഇത് എന്റെതാണ്’ എന്ന തിരിച്ചറിയൽ മുൻജന്മങ്ങളിൽ നിന്ന് ഉരുന്നുവെങ്കിൽ, അതാണ് വലിയ ഉണരൽ. ഉറക്കമില്ലാതെ, പുറത്ത് തിരിയാതെ, മനസ്സിന്റെ രാജ്യം ഉണരലിൽ നിലനിൽക്കുമ്പോൾ, അതാണ് ഉണരൽ-സ്വപ്നം. ചന്ദ്രനിലെ ഇരട്ടത, ശംഖിൽ വെള്ളി, മരുഭൂമിയിലെ മായ, ഇവയിലൂടെയുള്ള വ്യത്യാസങ്ങൾ പലതവണ അനുഭവപ്പെടുമ്പോൾ, ഉണരലിൽ തന്നെ പലവിധങ്ങൾ ഉരുന്നു. ‘ഞാൻ ഇത് കുറച്ചു നേരം മാത്രം കണ്ടു; യാഥാർത്ഥ്യമല്ല’ എന്ന് ചിന്തിച്ചാലും, ഉറക്കത്തിനുശേഷം മനസ്സിൽ അവയുടെ സ്മരണ നിലനിൽക്കുന്നു. വലിയ ഉണരലിൽ, ദീർഘകാലം കാണാതിരുന്ന, വിശാലമായ രൂപം പ്രകടമല്ലാത്ത, ഹൃദയത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്ന അവസ്ഥ, അതാണ് സ്വപ്നം. സ്വപ്നം ഉണരലിന്റെ നിലയിലേക്ക് ഉയരുമ്പോൾ, വലിയ ഉണരലിൽ എത്തുന്നു; ശരീരത്തിൽ എന്ത് കാണപ്പെടുന്നു, കാണപ്പെടുന്നില്ല, അതെല്ലാം സ്വപ്നവും ഉണരലും ആയി കണക്കാക്കുന്നു. ആറ് ഘട്ടങ്ങൾ ഉപേക്ഷിക്കുമ്പോൾ, ഭാവിയിൽ ദു:ഖം അനുഭവിക്കുമെന്ന് ബോധമുള്ള, മന്ദമായ ആത്മാവ് നിലനിൽക്കുന്ന അവസ്ഥ, അതാണ് ആഴത്തിലുള്ള ഉറക്കം. അവസ്ഥയിൽ, പുല്ല്, കല്ല്, മണ്ണ് തുടങ്ങിയ എല്ലാ വസ്തുക്കളും, പഴയതോ, പുതിയതോ, അതി പുതിയതോ, എല്ലാം അവിടെ നിലനിൽക്കുന്നു. രാഘവനേ, ഇങ്ങനെ ഞാൻ അജ്ഞാനത്തിന്റെ ഏഴു ഘട്ടങ്ങൾ വിവരിച്ചു; ഓരോന്നും നൂറുകണക്കിന് ശാഖകളുണ്ട്, അനേകം രൂപങ്ങളിൽ പ്രകടമാവുന്നു. ദീർഘകാലം ഉണരലോ സ്വപ്നമോ ആയി നിലനിൽക്കുന്ന അവസ്ഥ, ഒടുവിൽ ഉണരലിൽ ലയിക്കുന്നു; വസ്തുക്കളിലെ വൈവിധ്യത്തിലൂടെ, അവ വികസിക്കുന്നു. ഇതിലും, ആഴത്തിലുള്ള ഉണരൽ പോലുള്ള ഘട്ടങ്ങൾ ഉണ്ട്; അവയിൽ മറ്റുള്ളവയും—ഇങ്ങനെ, സംസാരത്തിന്റെ ചക്രം ഗാഢമാണ്. ആഴത്തിലുള്ള ഉറക്കത്തിലും സ്വപ്നത്തിലും, ഇടവേളകളിലും, ഈ മുഴുവൻ മോഹം പാറപോലെ ഉറപ്പായി നിലനിൽക്കുന്നു. ഒരു സ്വപ്നത്തിൽ നിന്ന് ലോകം മറ്റൊരു സ്വപ്നത്തിലേക്ക് കടക്കുന്നു; ഒരു മോഹത്തിൽ നിന്ന് മറ്റൊന്നിലേക്ക്, നദിയിലെ ചക്രവാതം മറ്റൊരു വെള്ളത്തിലേക്ക് ലയിക്കുന്നതുപോലെ. ചില സംസാര ചക്രങ്ങൾ ദീർഘസ്വപ്നമോ ഉണരലോ ആയി നിലനിൽക്കുന്നു; മറ്റു ചിലത്, വീണ്ടും വീണ്ടും, സ്വപ്നം, ഉണരൽ, സ്വപ്ന-ഉണരൽ എന്നിങ്ങനെ. അജ്ഞാനത്തിന്റെ ഈ ഏഴു വഴികൾ, ഉള്ളിലെ വിവിധ വ്യത്യാസങ്ങളാൽ വിഭജിച്ചിരിക്കുന്നു; മനോഹരമായ അന്വേഷണത്തിലൂടെ ഇതിനെ അതിക്രമിച്ച്, ശുദ്ധ ഉണരൽ കാണുമ്പോൾ, തനിക്കു തന്നെ ആത്മാവായാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്. ഇനി, രാഘവനേ, ജ്ഞാനത്തിന്റെ ഏഴു ഘട്ടങ്ങൾ കേൾക്കൂ; അതറിയുമ്പോൾ, ഒരിക്കലും മോഹത്തിന്റെ കുഴിയിൽ വീഴില്ല. യോഗഘട്ടങ്ങളെ പലവിധത്തിൽ വാദികൾ പറയുന്നു; എന്നാൽ ഇവ മാത്രമാണ് യഥാർത്ഥത്തിൽ മംഗളവും യോഗ്യവുമാണ്. ജ്ഞാനത്തെ ‘ഉണരൽ’ എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്; ഇതാണ് ഏഴു ഘട്ടങ്ങൾ; ഏഴാമത്തെ ഘട്ടം കടന്നുപോകുന്നതാണ് മോക്ഷം. യഥാർത്ഥ ബോധവും മോക്ഷവും ഒരുപോലെയാണ്; യഥാർത്ഥ ബോധത്തിലൂടെ, ഈ ജീവൻ വീണ്ടും ഇവിടെ ഉരുന്നില്ല. ആദ്യ ഘട്ടം ‘ശുദ്ധ ആഗ്രഹം’ എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്; രണ്ടാമത് ‘അന്വേഷണം’, മൂന്നാമത് ‘മനസ്സിന്റെ ക്ഷയം’. നാലാമത് ‘ശുദ്ധിയിൽ സ്ഥിരത’, പിന്നെ ‘അസക്തി’; ആറാമത് ‘ചിന്താരഹിതാവസ്ഥ’, ഏഴാമത് ‘നാലാം ഘട്ടം അതിക്രമിക്കൽ’. ഈ ഘട്ടങ്ങൾ അവസാനിച്ചാൽ മോക്ഷം ലഭിക്കുന്നു; അതിൽ, വീണ്ടും ദു:ഖം ഉണ്ടായില്ല. ഇനി ഈ ഘട്ടങ്ങളുടെ വിശദീകരണം കേൾക്കൂ. ‘ഞാൻ മന്ദമാണോ, ഞാൻ ശാസ്ത്രവും ജ്ഞാനികളും നിരീക്ഷിക്കുന്നവനാണോ? ഞാൻ അസക്തിയോടുകൂടിയ ആഗ്രഹം ഉണ്ട്’ എന്ന് ചിന്തിക്കുന്നവനെ, ജ്ഞാനികൾ ‘ശുദ്ധ ആഗ്രഹം’ എന്ന് വിളിക്കുന്നു. ശാസ്ത്രവും ജ്ഞാനികളുമായുള്ള സാന്നിധ്യത്തിൽ, അസക്തിയും അഭ്യാസവും അടയാളപ്പെടുത്തുന്ന പെരുമാറ്റം, അതാണ് ‘അന്വേഷണം’ എന്ന് അറിയപ്പെടുന്നത്.