രാഘവാ, ഒരാളുടെ ആനന്ദവും ദുഃഖവും അനുഭവിക്കുന്നതും മനസ്സാണ്. ഈ മനസ്സിന്റെ ആരംഭമോ അവസാനംമോ ഇല്ലാത്ത, യാതൊരു ശ്രമവുമില്ലാത്ത സത്യാവസ്ഥയിൽ നീ സ്വയം സ്ഥാപിക്കണം. മനസ്സു പൂർണ്ണമായിരിക്കുമ്പോൾ മനുഷ്യൻ പൂർണ്ണനാകും; മനസ്സു ഇല്ലാതാകുമ്പോൾ അവൻ നശിക്കും. "ഞാൻ ഈ ശരീരമാണ്" എന്ന ധാരണയിൽ ഉറപ്പുള്ളവർക്ക് ജ്ഞാനികൾക്ക് യാതൊരു പ്രയോജനവുമില്ല. എന്നാൽ, വിവേകത്തോടെ ഉണർന്ന മനസ്സുള്ളവർക്കും വ്യക്തമായ ബോധമുള്ളവർക്കും എല്ലാ ദുഃഖങ്ങളും അകന്നു പോകും; പുഷ്കരിണിയിൽ സൂര്യന്റെ കിരണങ്ങൾ വീണാൽ കാലങ്ങളായി പതിഞ്ഞ ഇരുണ്ടിയും മന്ദതയും അകന്ന് പോകുന്നതുപോലെ. ലവണൻ രാജസൂയയാഗത്തിന്റെ ഫലം ലഭിച്ചു, കൃഷിക്ഷേത്രത്തിലെ പ്രഭോ. ഈ ഭ്രമയുടെ വലയിൽ എന്താണ് യാഥാർത്ഥ്യത്തിന് തെളിവ്? ശംബരികൻ നിശ്ചിത സമയത്ത് ലവണന്റെ സഭയിൽ എത്തുമ്പോൾ ഞാൻ അവിടെ സാക്ഷ്യമായി ഉണ്ടായിരുന്നു. ശംബരികൻ അകത്തേക്ക് കടന്നപ്പോൾ, ഞാൻ മറ്റു സഭാഗങ്ങളോടൊപ്പം ലവണനോടു ഇതെന്താണെന്നു ആലോചനാപൂർവം ചോദിച്ചു. അവിടെ നടന്നതെല്ലാം ഞാൻ ശ്രദ്ധിച്ചു; രാമാ, ശംബരികനെ സംബന്ധിച്ച സംഭവങ്ങൾ ഞാൻ പറയാം. രാജസൂയയാഗം ചെയ്യുന്നവർക്ക് പന്ത്രണ്ട് വർഷം ദുരിതവും ദുഃഖവും അനുഭവിക്കേണ്ടി വരും; പലവിധ ദോഷങ്ങൾ അവരെ ബാധിക്കും. അതുകൊണ്ടാണ്, രാമാ, ഇന്ദ്രൻ സ്വർഗത്തിൽ നിന്നൊരു ദൂതനായ ശംബരികനെ ലവണനെ വിഷമിപ്പിക്കാൻ അയച്ചത്. രാജസൂയയാഗം ചെയ്തവനിൽ വലിയ ദുരന്തം സൃഷ്ടിച്ചശേഷം, ആ ദൂതൻ ദേവന്മാരുടെയും സിദ്ധന്മാരുടെയും കൂട്ടത്തോടെ സ്വർഗീയപഥം പിന്തുടർന്നു. ഇതുപോലെ, ഉണർന്ന മനസ്സിൽ ഉള്ള അനേകം വാസനകളും അവബോധങ്ങൾ ഒന്നാകുന്നു; വിവിധമായ കല്ല് പാത്രങ്ങൾ വെള്ളത്തിൽ ചേർന്നാൽ അവ ഒന്നാകുന്നതുപോലെ. ഈ ലോകത്തിൽ യോഗത്തിന്റെ സപ്തഭൂമികൾ എന്തൊക്കെയാണെന്ന്, പരമാർത്ഥങ്ങളിലെ ജ്ഞാനികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ നീ എനിക്ക് സംക്ഷിപ്തമായി പറയണമെന്ന് ഞാൻ ചോദിക്കുന്നു. അജ്ഞാനത്തിന്റെ നിലയും ജ്ഞാനത്തിന്റെ നിലയും രണ്ടും ഏഴായി വിഭജിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അവയുടെ ഇടയിൽ അനേകം അന്യാവസ്ഥകളും ഉണ്ട്. സ്വയംശ്രമവും പരമാനന്ദത്തിലും ലയിക്കുന്നതും രണ്ട് വലിയ വൃക്ഷങ്ങളുപോലെയാണ്; ഓരോ നിലയിലും അവയുടെ വേരുകളിൽ നിന്ന് തത്തുല്യമായ ഫലങ്ങൾ ലഭിക്കുന്നു. ഇപ്പോൾ, അജ്ഞാനത്തിന്റെ ഏഴു നിലകൾ ഞാൻ വിശദീകരിക്കാം; അതിനുശേഷം, ജ്ഞാനത്തിന്റെ ഏഴു നിലകളും പറയാം. സ്വരൂപത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നതാണ് മോക്ഷം; അതിൽ നിന്ന് അകന്നാൽ 'ഞാൻ' എന്നോ 'ഞാനല്ല' എന്നോ ഉള്ള ഭേദബുദ്ധി ഉണ്ട്. ഇതാണ് ജ്ഞാനത്തിന്റെയും അജ്ഞാനത്തിന്റെയും ലഘു വ്യത്യാസചിഹ്നം. സ്വരൂപം ശുദ്ധചൈതന്യമാത്രമായവരും, ആകർഷണവും ദ്വേഷവും ഇല്ലാതവരിലും അജ്ഞാനം ഉണ്ടാകില്ല. സ്വരൂപം നഷ്ടപ്പെട്ട് വിഷയം പറ്റിയതാണു ഭ്രമം; ഇതിനു പുറമെ വേറേതെങ്കിലും ഭ്രമം ഇല്ല, ഉണ്ടാകയുമില്ല. ഒരു വിഷയം മനസ്സിൽ നിന്ന് മറികടന്ന് മറ്റൊന്നിലേക്ക് പോകുമ്പോൾ, അതിനിടയിൽ ചിന്തകളുടെ അടയാളങ്ങളില്ലാത്ത അവസ്ഥ, അതാണ് സ്വരൂപത്തിൽ നിലകൊള്ളൽ. എല്ലാ ആശയങ്ങളും ശാന്തമായിരിക്കും, പാറക്കല്ലിനുള്ളിലെ ശൂന്യതപോലെയും അജഡതയും ഉറക്കവും ഇല്ലാത്തതും—ഇതാണ് സ്വരൂപത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന അവസ്ഥ. അഹംഭാവവും ഭേദങ്ങളും ഇല്ലാത്ത ശാന്തമായ മനസ്സിൽ, മന്ദതയില്ലാതെ എന്തെങ്കിലും പ്രകാശിച്ചാൽ, അതാണ് സ്വരൂപം. അജ്ഞാനത്തിന്റെ ഏഴു നിലകൾ: വിത്ത് ഉണര്ച്ച, സാധാരണ ഉണര്ച്ച, മഹൗണര്ച്ച, ഉണരുന്ന സ്വപ്നം, സാധാരണ സ്വപ്നം, സ്വപ്ന ഉണര്ച്ച, സൂഷുപ്തി. ഇവ പരസ്പരം ചേർന്നിരിക്കുന്നു, പല പേരുകളിലും അറിയപ്പെടുന്നു. ആദ്യം, നാമരഹിതമായ ശുദ്ധചൈതന്യമാണ്—അത് മനസ്സ്, ജീവൻ തുടങ്ങിയ ഭാവങ്ങൾക്കും പേരുകൾക്കും അടിസ്ഥാനമാവുന്നു. അതു വിത്ത് രൂപത്തിൽ നിലകൊള്ളുമ്പോൾ അതാണ് വിത്ത് ഉണര്ച്ച; പുതിയ അറിവിന്റെ അവസ്ഥ. അതിനുശേഷം സാധാരണ ഉണര്ച്ചയുടെ അവസ്ഥ വരുന്നു. "ഇത് മറ്റൊന്ന്, ഞാൻ ഇതാണ്, ഇത് എന്റേതാണ്" എന്ന ധാരണ മനസ്സിൽ ഉണരുമ്പോൾ, അതാണ് ഉണര്ച്ചയുടെ പ്രാരംഭരൂപം. "ഇത് അതാണ്, ഞാൻ ഇതാണ്, ഇത് എന്റേതാണ്" എന്ന ശക്തമായ വിശ്വാസം പൂർവ്വജന്മങ്ങളിൽ നിന്നുണ്ടാകുമ്പോൾ അതാണ് മഹൗണര്ച്ച. ഉറപ്പില്ലാതെയും ഉറപ്പോടെയുമില്ലാതെയും, ഉറക്കമില്ലാതെ, പുറമേയിലേക്കല്ലാതെ, ഉണര്ന്ന മനസ്സിന്റെ അവസ്ഥ ഉണര്ന്ന സ്വപ്നം എന്നാണ് പറയുന്നത്. ഇരട്ടചന്ദ്രം, ശംഖ് ചിപ്പിയിൽ വെള്ളി, മരുഭൂമിയിലെ ജലമൃഗം തുടങ്ങിയ വ്യത്യാസങ്ങൾ ആവർത്തിച്ച് അനുഭവപ്പെടുമ്പോൾ ഉണര്ച്ച തന്നെ പലതരമാവുന്നു. "ഞാൻ കുറച്ചു നേരം മാത്രം കണ്ടു, അതു യാഥാർത്ഥ്യമല്ല" എന്ന് കരുതിയാലും, ഉറക്കത്തിനൊടുവിൽ ഉറക്കത്തിൽ അനുഭവിച്ചതു മനസ്സിൽ ശേഷിക്കും. അതാണ് സ്വപ്നം; മഹൗണര്ച്ചയിൽ ഹൃദയത്തിൽ ദീർഘകാലം പ്രത്യക്ഷപ്പെടാതെയും അതിന്റെ വിശാലരൂപം കാണിക്കാതെയും നിലകൊള്ളുന്നത്. സ്വപ്നം ഉണര്ച്ചയുടെ നിലയിലേക്ക് ഉയർന്നാൽ, അതു മഹൗണര്ച്ചയുടെ അവസ്ഥയാകുന്നു; ശരീരത്തിൽ കാണുന്നതും കാണാത്തതും സ്വപ്നവും ഉണര്ച്ചയും ആകുന്നു. ആറ് നിലകളും ഉപേക്ഷിച്ചപ്പോൾ, ഭാവിയിൽ ദുഃഖബോധം നിറഞ്ഞ ജഡാത്മാവ് നിലകൊള്ളുന്ന അവസ്ഥ സൂഷുപ്തി എന്നാണ്. അവസ്ഥയിൽ പഴയതും പുതുതും അടുത്തകാലത്തുള്ളതുമായ എല്ലാ വസ്തുക്കളും—പുല്ല്, മണ്ണ്, കല്ല് മുതലായവ—അവിടെ നിലകൊള്ളുന്നു. ഇങ്ങനെ, രാഘവാ, അജ്ഞാനത്തിന്റെ ഏഴു നിലകൾ ഞാൻ വിശദീകരിച്ചു; ഓരോന്നും നൂറുകണക്കിന് ശാഖകളായി പല രൂപങ്ങളിലും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കുന്ന ഉണര്ച്ചയോ സ്വപ്നമോ, അവസാനം ഉണര്ച്ചയാവുന്നു; ഭേദമായ വസ്തുക്കളിലൂടെ അതു വികസിക്കുന്നു. ഇതിലും, ആഴത്തിലുള്ള ഉണര്ച്ചയും അതിനുള്ളിൽ മറ്റ് നിലകളും ഉണ്ട്—ഇങ്ങനെ, ഭവചക്രം ഗഹനമാണ്. സൂഷുപ്തിയിലും സ്വപ്നത്തിലും ഇടനിലകളിലും ഈ മുഴുവൻ ഭ്രമം പാറപോലെ ദൃഢമായി നിലകൊള്ളുന്നു. ഒരു സ്വപ്നത്തിൽ നിന്ന് ലോകം മറ്റൊരു സ്വപ്നത്തിലേക്ക്, ഒരു ഭ്രമത്തിൽ നിന്ന് മറ്റൊരു ഭ്രമത്തിലേക്ക്, നദിയിലെ ചുഴലിപോലെ മറ്റൊരു ജലാശയത്തിലേക്ക് കടക്കുന്നു. ചില ഭവചക്രങ്ങൾ ദീർഘസ്വപ്നമോ ദീർഘ ഉണര്ച്ചയോ ആകുന്നു; മറ്റൊന്നുകൾ വീണ്ടും വീണ്ടും സ്വപ്നമായോ ഉണര്ച്ചയും സ്വപ്നവും ചേർന്നോ അല്ലെങ്കിൽ മറ്റേതെങ്കിലും രൂപത്തിൽ ഉണ്ടായിരിക്കുന്നു.