രൗരവം, അവീചി എന്നിവയും മറ്റു നരകലോകങ്ങളും അവയുടെ കഠിനമായ ദുഃഖപ്രദേശങ്ങളും, തെറ്റായ അറിവ് ലോകത്തിൽ വ്യാപിക്കുന്നപ്പോൾ, ദൈവിക വനംപ്രദേശങ്ങളിലും സ്വർഗ്ഗലോകങ്ങളിലും പോലും വർദ്ധിച്ചുവരുന്നതായി കാണപ്പെടുന്നു. ഈ അജ്ഞാനത്തിന്റെ കുരിശ് മനസ്സിൽ തുളച്ചുകയറുമ്പോൾ, ഒരു താമരനൂലിന്റെ തന്തുവിൽ പോലും ലോകസമുദ്രത്തിന്റെ മുഴുവൻ ഭ്രമയുള്ള ചുഴലിക്കാറ്റ് ഉടനടി അനുഭവപ്പെടുന്നു. ഈ അജ്ഞാനം മനസ്സിനെ ബാധിക്കുമ്പോൾ, രാജസിംഹാസനത്തിൽ ഇരിക്കുന്നവനും, ജാതിഹീനർക്കു പോലും യോജിക്കാത്ത അവസ്ഥകളിൽ എത്തിച്ചേരുന്നു. അതുകൊണ്ട്, രാമാ, ഈ ബന്ധനസ്വഭാവം ഉപേക്ഷിച്ച്, എല്ലാ അവസ്ഥകളിലും സമബുദ്ധിയോടെ, ആകർഷണമില്ലാതെ, സ്ഫടികംപോലെ നിലകൊള്ളുക. നിന്റെ കര്ത്തവ്യങ്ങള് നിര്വഹിക്കുമ്പോള്, സ്ഫടികം പല പ്രതിബിംബങ്ങളും കാണിച്ചാലും സ്വഭാവത്തില് മാറ്റമില്ലാത്തതുപോലെ, ആകർഷണത്തിന്റെ ഛായ പോലും ഉണ്ടാകരുത്. ജിജ്ഞാസയും ആകർഷണവും ഇല്ലാതെ, ഉന്നതമായ വിവേകത്തോടെ, സ്വാഭാവികമായ പ്രവൃത്തികൾ ലോകത്തിൽ കളിച്ചുപോലെ ചെയ്താൽ, നിന്റെ മഹത്വം എന്തിനോട് ഉപമിക്കാമെന്നു പറയാൻ കഴിയില്ല. ഇങ്ങനെ മഹാത്മാവായ വസിഷ്ഠർ രാമനോട് ഉപദേശിച്ചപ്പോൾ, താമരക്കളികളുപോലെയുള്ള കണ്ണുകളുള്ള രാമൻ ഉണർന്നതുപോലെ തോന്നി. അവന്റെ അന്തർഹൃദയം വികസിച്ചു, അതിൽ വലിയ പ്രകാശം നിറഞ്ഞു; ഇരുണ്ടതെല്ലാം മാറിയപ്പോലെ, സൂര്യപ്രകാശത്തിൽ താമരപൂവ് തുറക്കുന്ന പോലെ, അവൻ ആശ്വാസം അനുഭവിച്ചു. അത്ഭുതത്തിലും ഉണർവിലും നിന്നുള്ള ഒരു സ്നേഹപൂർവമായ പുഞ്ചിരിയോടെ, അവന്റെ മുഖം ചന്ദ്രന്റെ അമൃതകിരണങ്ങളിൽ കഴുകിയതുപോലെ ദീപ്തിയായി, ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: "അയ്യോ! എത്ര അത്ഭുതം! താമരതന്തു കൊണ്ടുള്ള നൂലാൽ മലകൾ പോലും ബന്ധിക്കപ്പെടുന്നു; അജ്ഞാനം എന്ന ഈ യാഥാർത്ഥ്യമില്ലാത്ത വസ്തു, എല്ലാം അതിന്റെ വശത്താക്കുന്നു. ഈ അജ്ഞാനമാണ് മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും വജ്രംപോലെയുള്ള കഠിനതയെ നേടിയിരിക്കുന്നത്; യഥാർത്ഥമില്ലാത്തത് യഥാർത്ഥമാണെന്നു തോന്നിപ്പിക്കുന്നതും ഇതാണ്. ദയവായി, ഈ ലോകമോഹത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം, മൂന്നു ലോകങ്ങളിലുമുള്ള നാടകവേഷം ധരിച്ച ഈ മായാവിഹാരത്തിന്റെ സത്യം, യഥാർത്ഥത്തിൽ എങ്ങനെ എന്നു വീണ്ടും വിശദീകരിക്കുക, അതിലൂടെ യഥാർത്ഥ വിവേകം ഉദിക്കട്ടെ. മഹാത്മാവേ, മറ്റൊരു സംശയം എന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ഉണരുന്നു: മഹാനായ ലവണന് യഥാർത്ഥത്തിൽ അപ്രകാരം ഒരു ദുരന്തം നേരിട്ടോ? ശരീരവും അതിലിരിക്കുന്ന ജീവനും ഒരുമിച്ച് അക്ഷതമായി നിലകൊള്ളുമ്പോൾ, ബ്രഹ്മൻ, അവയിൽ ആരാണ് സുഖദു:ഖഫലങ്ങൾ അനുഭവിക്കുന്ന അനുഭവികൻ? ലവണനിൽ ആ പരമദു:ഖം സംഭവിച്ചപ്പോൾ, ആരാണ് അതിനുശേഷം അശാന്തതയോടെ പുറപ്പെട്ടത്? ആരാണ് ആ മായാവിദ്ധനായ കർത്താവ്? ശരീരം, ഹേതോ, മരക്കെട്ടുപോലെയാണ്; അതിന് യാതൊന്നുമല്ലാത്തതുപോലെയാണ് സ്വഭാവം; മനസ്സാണ് അതിനെ സ്വപ്നത്തിൽ കാണുന്ന ലോകം പോലെ ചിന്തിക്കുന്നത്. എന്നാൽ, ചൈതന്യശക്തിയുള്ള മനസ്സാണ് ജീവസ്വഭാവം നേടുന്നത്; അതാണ് ഈ ലോകത്തിൽ പര്യടനം ചെയ്യുന്നവൻ, ബാലകുരങ്ങുപോലെ അശാന്തനായി. ശരീരത്തിനുള്ളിൽ വിവിധ രൂപങ്ങൾ സ്വീകരിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുന്നതും അതാണ്; അതിനാണ് അഹം, മനസ്, പ്രാണൻ തുടങ്ങിയ എല്ലാ പേരുകളും. മനസ്സിന്, ഉണരാത്തതോ പൂർണ്ണമായി ഉണർന്നതോ ആയാലും, സുഖദു:ഖങ്ങൾ ശരീരത്തിന് യാതൊന്നുമല്ല. ഉണരാത്ത മനസ്സ് വ്യത്യസ്ത നാമങ്ങൾ ചിന്തിച്ച്, അനേകം പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ ഏർപ്പെട്ടു, എല്ലാ രൂപങ്ങളും സ്വീകരിക്കുന്നു. ഉണരാത്തവരെപ്പോലെ, ഉറക്കം തുടരുമ്പോൾ സ്വപ്നത്തിൽ ഭ്രമം കാണുന്നു; ഉണർന്നാൽ അതൊന്നും അനുഭവപ്പെടുന്നില്ല. അജ്ഞാനത്തിന്റെ ഉറക്കം നീങ്ങാതെ ജീവൻ ഉണരാത്തിടത്തോളം, ലോകത്തിന്റെ അസംബന്ധമായ ഭ്രമവും അജ്ഞാനവും അനുഭവപ്പെടുന്നു. മനസ്സ് പൂർണ്ണമായി ഉണർന്നാൽ, ഇരുണ്ടതെല്ലാം അകറ്റപ്പെടുന്നു; രാവിൽ താമരയുടെ കുരുടു മാറി അതു തുറക്കുന്നതുപോലെയാണ് അത്. മനസ്സ്, അജ്ഞാനം, മനോമയത്വം, വാസസ്ഥാനം, കര്മ്മം, ആത്മാവ് എന്നിവയുമായി ഒരുമിച്ച് തിരിച്ചറിയുന്നവരാണ് ദു:ഖം പരിചയിച്ചിരിക്കുന്ന ജീവികൾ. ജഡമായ ശരീരത്തിന് ദു:ഖം ഇല്ല; വിവേകശൂന്യതയാൽ ജീവിയാണ് ദു:ഖം അനുഭവിക്കുന്നത്. വിവേകശൂന്യതയ്ക്ക് കാരണമാകുന്നത് കനലായ അജ്ഞാനമാണ്; അജ്ഞാനമാണ് ദു:ഖത്തിനു കാരണം. ജീവൻ, പുണ്യപാപങ്ങളായ പ്രവൃത്തികളുടെ വിചാരങ്ങളിൽ അകപ്പെട്ട്, വിവേകശൂന്യത എന്ന ഒരൊറ്റ ദോഷം മൂലം പരമാവസ്ഥയിൽ എത്തുന്നില്ല. മനസ്സ്, വിവേകശൂന്യത എന്ന രോഗം ബാധിച്ച്, അനേകം വാസനകളോടെ, പലവിധ ലീലകളിൽ ചുറ്റി, ചക്രംപോലെ ഭ്രമിക്കുന്നു. അതാണ് ഉദയിക്കുന്നത്, കരയുന്നത്, കൊല്ലുന്നത്, ഭക്ഷിക്കുന്നത്, പോകുന്നത്, ചാടുന്നത്, ആനന്ദിക്കുന്നത്; ശരീരത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നതും അനുഭവിക്കുന്നതും മനസ്സാണ്, ശരീരമല്ല. വീട്ടുകാരൻ വീട്ടിൽ ഇരിക്കുന്നതുപോലെ, സാരഥി രഥത്തിൽ ഇരിക്കുന്നതുപോലെ, പാമ്പ് തനിക്കുള്ള തുരങ്കത്തിൽ ഇരിക്കുന്നതുപോലെ, മനസ്സാണ് ഈ ശരീരത്തിനുള്ളിൽ ഇരിക്കുന്നത്. നിലനിൽക്കുന്ന വൃക്ഷങ്ങളിൽ കാറ്റ് അശാന്തമായി സഞ്ചരിക്കുന്നതുപോലെ, മനസ്സാണ് ശരീരത്തിനുള്ളിൽ ചലനം കാണിക്കുന്നത്; ശരീരം മനസ്സിനുള്ളിൽ പ്രവേശിക്കുന്നില്ല. എല്ലാ സുഖദു:ഖാനുഭവങ്ങളിലും, എല്ലാ ചിന്തകളിലും, മനസ്സാണ് കർത്താവും അനുഭവികനും; മനസ്സിനെയാണ് യഥാർത്ഥ വ്യക്തിയായി അറിയുക. ഇപ്പോൾ ഞാൻ ഈ അത്ഭുതകരമായ കഥ പറയാം: എങ്ങനെ ലവണൻ, മനസ്സിന്റെ മായയാൽ, ചണ്ഡാളനായി മാറി. മനസ്സാണ് പ്രവൃത്തികളുടെ ഫലങ്ങൾ, സദാചാരവും ദുഷ്പ്രവൃത്തിയും അനുഭവിക്കുന്നത്; ഇതു നീ മനസ്സിലാക്കേണ്ടതാണ്, രാഘവാ. ഒരിക്കൽ, ഹരിശ്ചന്ദ്രവംശത്തിൽ ജനിച്ച പാപരഹിതനായ ലവണൻ, ഏകാന്തതയിൽ ഇരുന്നു, ദീർഘനാളായി തന്റെ മനസ്സിൽ ആലോചിച്ചു: “എന്റെ മുത്തശ്ശൻ മഹാനായിരുന്നു, രാജസൂയയാഗത്തിന്റെ പുരോഹിതൻ; ഞാൻ അവന്റെ വംശത്തിൽ ജനിച്ചു, ആ യാഗം എന്റെ മനസ്സിൽ നടത്തുന്നു.” ഇങ്ങനെ മനസ്സിൽ ആലോചിച്ച്, യാഗത്തിനാവശ്യമായ എല്ലാ സാധനങ്ങളും ചിന്തിച്ചുകൊണ്ട്, ആ രാജാവ് രാജസൂയദീക്ഷയിൽ പ്രവേശിച്ചു. പുരോഹിതന്മാരെ ആരാധിച്ചു, മഹർഷികളെ ആദരിച്ചു, ദേവതകളെ വന്ദിച്ചു, അഗ്നിയെ തെളിച്ചു. ഇങ്ങനെ, യജമാനന്റെ മനസ്സ് വനത്തിൽ ഇടംപിടിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ, ദേവന്മാരെയും, മഹർഷികളെയും, ദ്വിജന്മാരെയും ആരാധനയിൽ മുഴുകി, ഒരു വർഷം കടന്നു. അവൻ തന്റെ സമ്പത്ത് എല്ലാം ജീവികൾക്കും ദ്വിജാതികൾക്കുമുള്ള പിതൃപുരുഷന്മാർക്കുമുള്ള ദാനമായി നൽകി, ദിനം അവസാനിച്ചപ്പോൾ തന്റെ വനത്തിൽ ഉണർന്നു. ഇങ്ങനെ, ലവണൻ രാജാവ് രാജസൂയയാഗഫലം നേടിയതാകുന്നു, കാരണം അവന്റെ മനസ്സ് ശക്തിയുള്ളതും ഫലത്തിൽ ഏകാഗ്രമായതുമായിരുന്നു.