മനസ്സിന്റെ ഈ പ്രശസ്തമായ ധാരണകൾ ആരുടേത്, എങ്ങനെയുള്ളത്, എവിടുനിന്ന് വരുന്നതാണ്? ആരും അതിൽ അകപ്പെടാതെ, അതിന് ആദിയും അന്തവും ഇല്ലാത്തതുപോലെ, അശാന്തിയില്ലാതെ നിലകൊള്ളണം. പരമമായ പരിശ്രമം കൊണ്ടും, ഉന്നതമായ വിവേകത്തോടെ, ആനന്ദസുഖത്തിനുള്ള ആഗ്രഹം എന്ന ധാരണയെ അതിന്റെ വേരോടെ മനസ്സിൽ നിന്ന് പൂര്ണമായും പൂർണ്ണമായും നീക്കം ചെയ്യണം. മനസ്സിൽ ഉരുത്തിരിയുന്ന പരമമായ മായയാണ്, അതാണ് വൃദ്ധാവസ്ഥക്കും മരണത്തിനും കാരണമാകുന്നത്; അതാണ് അനേകം പ്രതീക്ഷകളുടെ ബന്ധങ്ങളിൽ വളരുന്ന വാസന. "എന്റെ മക്കൾ, എന്റെ സമ്പത്ത്, ഞാൻ ഇതാണ്, ഇത് എൻറേതാണ്" എന്നിങ്ങനെ, ഒരൊറ്റ വാസനകൊണ്ട്, ഒരു മായാജാലക്കാരന്റെ മായ പോലെയാണ് മനസ്സിന്റെ ചഞ്ചലത. ഈ ശൂന്യമായ ശരീരത്തിൽ, അജ്ഞാനവും വാസനയും ചേർന്ന് 'ഞാൻ' എന്ന ധാരണയെ വിതറിയിരിക്കുന്നു; അതു ശൂന്യത്തിൽ കാറ്റ് കുലുങ്ങുന്നതുപോലെയാണ്. സത്യത്തിൽ, യാഥാർത്ഥ്യത്തെ അറിഞ്ഞവനേ, 'എൻറെത്', 'ഞാൻ', 'ഇത്' എന്നിങ്ങനെയുള്ളവയെ മതിയാക്കുക; ആത്മാവിന്റെ സാരഭാഗം ഒഴികെ മറ്റൊന്നും യഥാർത്ഥത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്നില്ലെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു. സൃഷ്ടിയുടെ ധാരണയോടെ, ഈ അനേകം അജ്ഞാനം വീണ്ടും വീണ്ടും ചുറ്റുന്നു; മലനിരകൾ, ഭൂഖണ്ഡങ്ങൾ, ശിഖരങ്ങൾ വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. ഇത് അജ്ഞാനത്തിൽ നിന്നാണ് ഉദയിക്കുന്നത്, ജ്ഞാനത്തിൽ നിന്നാണ് അസ്തമിക്കുന്നത്; അത് ബോധം കൊണ്ടാണ് പരിധിയിടപ്പെടുന്നത്, കയറ്റത്തിൽ പാമ്പ് കാണുന്നതുപോലെയാണ് അതിന്റെ സ്വഭാവം. ഈ ഭൂമി, അതിലെ മലകളും നദികളും, ജ്ഞാനിക്ക് ജ്ഞാനമായാണ് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്, രാമാ; അവനു അത് അജ്ഞാനമല്ല, കാരണം ബ്രഹ്മം അതിന്റെ മഹത്വത്തിൽ തന്നെ നിലകൊള്ളുന്നു. കയറ്റവും പാമ്പും രണ്ടും അജ്ഞാനത്തിൽ നിന്നുള്ള കൽപ്പനകൾ മാത്രം; പക്ഷേ ജ്ഞാനത്തിലൂടെ ഒരൊറ്റത് മാത്രമാണ് മനസ്സിലാവുന്നത്—സ്വയം സിദ്ധമായ ബ്രഹ്മത്തിന്റെ ദർശനം. അജ്ഞാനിയായിരിക്കരുത്; ജ്ഞാനിയാവുക. ലോകവാസനകളെ ഉപേക്ഷിക്കുക. സ്വയം അല്ലാത്തതിൽ അത്മാഭിമാനം കൊണ്ടു മറ്റൊരാളായി ദുഃഖപ്പെടുന്നതെന്തിന്? ഈ ജഡമായ, ഉണങ്ങിയ ശരീരം നിനക്കെന്താണ്, രാഘവാ, അതിന്റെ പേരിൽ നീ സുഖദുഃഖങ്ങൾക്ക് അടിമയാവുന്നതെന്തിന്? മരച്ചില്ലിലും പിച്ചിലിലും യോജനം ഇല്ലാത്തതുപോലെയും, ചേർത്തിട്ടും രണ്ട് മണൽക്കുഴികളിൽ ഐക്യം ഇല്ലാത്തതുപോലെയും, ശരീരത്തിനും അതിലെ ജീവനും ഒരുമയില്ല. കുഴലിൽ കത്തുന്ന അഗ്നി കുഴലിനുള്ളിലെ കാറ്റിനെ ബാധിക്കാത്തതുപോലെ, ശരീരം നശിച്ചാലും ആത്മാവ് നശിക്കില്ല. "ഞാൻ ദുഃഖിതൻ, ഞാൻ സന്തോഷവാൻ" എന്ന മായ, രഘുകുലജാതനായ രാമാ, മനസ്സിനെ ബാധിക്കുന്നു; ഈ പീഡനത്തിൽ നിന്നു രക്ഷ നേടുക അത്യന്തം ദുഷ്കരമാണ്. ഈ തെറ്റായ, ഹാനികരമായ, മനസ്സിനെ വളർത്തുന്ന ധാരണകൊണ്ടാണ്—ദുഃഖം നൽകുന്ന, മഹാമായയുടെ കുഴപ്പത്തിൽ കണ്ണടച്ച—മനസ്സു കുഴയുന്നത്. ചന്ദ്രന്റെ പൂര്ണ്ണതയിൽ അമൃതം നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു എങ്കിലും, അതിനെ രൗരവനരകമായി ഭാവിച്ചാൽ, അവിടെ കത്തിയും ഉണക്കിയും നരകവേദന അനുഭവപ്പെടും. തണുത്ത തിരകളോടെ, ജലത്തിൽ സുന്ദരമായ താമരമാലകൾ അണിഞ്ഞിരിക്കുന്ന തടാകങ്ങളിലും, മരുഭൂമിയുടെ മായയെപ്പോലെ അനുഭവപ്പെടുന്നു. സ്വപ്നങ്ങളിലും അതുപോലെയുള്ള അവസ്ഥകളിലും, ആകാശനഗരങ്ങൾ പണിയുന്നതിന്റെ ആവേശം, വീഴലുകളും പറക്കലുകളും അനുഭവപ്പെടുന്നു; അതിൽനിന്ന് നിരവധി സുഖദുഃഖങ്ങൾ ഉരുത്തിരിയുന്നു. മനസ്സിന്റെ ലോകവാസനകൾ നിറവേറ്റപ്പെടുന്നില്ലെങ്കിൽ, ജാഗ്രതയുടെയും സ്വപ്നത്തിന്റെയും ചലനങ്ങൾ എന്ത് ദോഷം ചെയ്യും? രൗരവ, അവീചി തുടങ്ങിയ നരകങ്ങൾ, അവയുടെ ദുഃഖഭൂമികൾ, തെറ്റായ ജ്ഞാനത്തിൻറെ പ്രഭാവത്തിൽ ദൈവികോദ്യാനങ്ങളിലും പ്രദേശങ്ങളിലും വർദ്ധിച്ചുനിൽക്കുന്നു. ഈ അജ്ഞാനം മനസ്സിനെ തുളച്ചുകയറിയാൽ, താമരനൂലിന്റെ ഒരു നൂൽതന്തുവിലും ലോകസംസാരസമുദ്രത്തിന്റെ മുഴുവൻ ചുഴലിക്കാറ്റ് അനുഭവപ്പെടുന്നു. മനസ്സു ബാധിക്കപ്പെട്ടാൽ, രാജസിംഹാസനത്തിൽ ഇരിക്കുന്നവനും ചണ്ഡാളന്മാർക്കു പോലും യോഗ്യമല്ലാത്ത അവസ്ഥകളിൽ എത്തിച്ചേരുന്നു. അതിനാൽ, രാമാ, ലോകബന്ധനവാസനയെ ഉപേക്ഷിച്ച്, എല്ലാ അവസ്ഥകളിലും സമതയോടെ, അതിൽ ആകർഷണമില്ലാതെ, ക്രിസ്റ്റൽ പോലെയുള്ള വ്യക്തിത്വം നിലനിർത്തുക. നീ നിന്റെ കര്മ്മങ്ങളിൽ പങ്കെടുക്കുമ്പോഴും, ആകർഷണത്തിന്റെ വർണ്ണം നിന്നിൽ പതിയരുത്—ക്രിസ്റ്റൽ, പല പ്രതിബിംബങ്ങൾ കാണിച്ചാലും, സ്വഭാവത്തിൽ മാറ്റമില്ലാത്തതുപോലെ. ആകർഷണവും ആസക്തിയും ഇല്ലാതെ, ലോകത്തിൽ കളിയോടെ, ഉത്തമമായ വിവേകത്തോടെ, സ്വാഭാവികമായ കര്മ്മങ്ങൾ ചെയ്യുമ്പോൾ, നിന്റെ മഹത്വത്തിന് ഉപമയുണ്ടാകുമോ? ഇങ്ങനെ മഹാത്മാവായ വസിഷ്ഠൻ പറഞ്ഞപ്പോൾ, താമരയിലപോലെ കണ്ണുകളുള്ള രാമൻ ഉണർന്നതുപോലെ ദൃശ്യമായി. അവന്റെ ഉള്ളിൽ വലിയ പ്രകാശം വിരിഞ്ഞു; ഉറപ്പോടെ, ഇരുണ്ടിരിയ്ക്കുന്ന അന്ധകാരം മാറി, സൂര്യപ്രകാശം നിറഞ്ഞ താമരപൂവ് പോലെ അവൻ പുഷ്പിച്ചു. ആശ്ചര്യവും ഉണരലും നിറഞ്ഞ സ്നിഗ്ധമായ ഒരു പുഞ്ചിരിയോടെ, അവന്റെ മുഖം ചന്ദ്രന്റെ അമൃതകിരണങ്ങളിൽ കഴുകിയതുപോലെ പ്രകാശിച്ചു; അപ്പോൾ അവൻ പറഞ്ഞു: "ആഹാ, അത്ഭുതം! താമരത്തണ്ടിൽ നിന്നുള്ള നൂലാൽ മലകൾ പോലും ബന്ധിക്കപ്പെടുന്നു; അജ്ഞാനമെന്ന ഈ യാഥാർത്ഥ്യവിരുദ്ധമായത്, യാഥാർത്ഥ്യമില്ലാതിരിക്കെ, എല്ലാവരെയും അതിന്റെ അധീനതയിലാക്കുന്നു. ഈ അജ്ഞാനമാണ് മൂന്നു ലോകത്തും വജ്രംപോലെയുള്ള ദൃഢതയിലേക്കുയർന്നിരിക്കുന്നത്—യഥാർത്ഥ്യമല്ലാത്തതെല്ലാം യഥാർത്ഥമെന്നു തോന്നുന്നു. ദയവായി, ഈ ലോകമായയുടെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം വീണ്ടും വിശദീകരിക്കണമേ—മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും നൃത്തം ചെയ്യുന്ന ഈ മായയുടെ നാടകത്തിൽ നിന്നു യഥാർത്ഥ ബോധം എനിക്ക് ലഭിക്കണമെന്നു ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. മഹാത്മാവേ, മറ്റൊരു സംശയവും എന്റെ മനസ്സിൽ വരുന്നു: മഹാത്മാവായ ലവനൻ യഥാർത്ഥത്തിൽ അത്തരം ദുരന്തം അനുഭവിച്ചിട്ടുണ്ടോ? ശരീരവും അതിലെ ജീവനും ഒരുമിച്ച് നിലനിൽക്കുമ്പോൾ, ബ്രഹ്മനേ, അവയിൽ ആരാണ് ലോകസമസാരത്തിന്റെ അനുഭവം ഒരുത്തന് മാത്രം അനുഭവിക്കുന്നത്? ലവനന് ആ മഹാദുരന്തം വന്നതിനു ശേഷം, ആരായിരുന്നു തുടക്കമില്ലാതെ അശാന്തനായി പോയത്? ആരായിരുന്നു ആ മായാജാലത്തിന്റെ ഉടമ? ശരീരം, കളങ്കരഹിതനായവനേ, ഒരു മരമതിലുപോലെയാണ്, ഒന്നുമല്ലാത്തതുപോലെയാണ്; മനസ്സാണ് അതിനെ ഈ ലോകം പോലെ സ്വപ്നത്തിൽ കാണുന്നത്. മനസ്സിന് ബോധത്തിന്റെ ശക്തിയുണ്ട്; അതാണ് ജീവന്റെ അവസ്ഥയിലേക്കുയരുന്നത്; ജ്ഞാനിയേ, അതാണ് സംസാരിയുടെ സ്വഭാവം—കുരങ്ങുപോലെ ചഞ്ചലമായത്. ശരീരത്തിനകത്ത് പ്രവർത്തിക്കുന്നതും, അതിന്റെ അത്മാവായി വിവിധ രൂപങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുന്നതും മനസ്സാണ്; അതാണ് അഹം, മനസ്, പ്രാണൻ എന്നിങ്ങനെ വിശേഷിപ്പിക്കപ്പെടുന്നത്. മനസ്സിന്—ഉണർന്നതായാലും, ഉണരാത്തതായാലും, രാഘവാ—അനേകം സുഖദുഃഖങ്ങൾ ശരീരത്തിനല്ല, അതിന് തന്നെ മാത്രമാണ്. ഉണരാത്ത മനസ്സ്, വിവിധ നാമധേയങ്ങൾ കൽപ്പിച്ച്, അനേകം പ്രവർത്തനങ്ങൾ പിന്തുടരുന്നു; എല്ലാ രൂപങ്ങളും സ്വീകരിച്ച് അതാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്.