രാമാ, മനുഷ്യൻ സ്നാനം ചെയ്യുന്നു, ദാനം ചെയ്യുന്നു, സ്വീകരിക്കുന്നു, ഭക്ഷണം കഴിക്കുന്നു—ഇവയെല്ലാം ചെയ്യുമ്പോൾ അവൻ വ്യത്യസ്തമായ പ്രവർത്തനങ്ങൾ നടത്തുന്നു. അതുപോലെ തന്നെ മനസും അനേകം രൂപങ്ങളിലായി പ്രവർത്തനങ്ങൾ കാണിക്കുന്നു. ജീവിയുടെ പ്രവൃത്തികൾ, അവയുടെ പേരുകൾ—ഇതെല്ലാം മനസ്സിന്റെ പ്രവർത്തനങ്ങളാണ്. ഈ അനുഭവം മുഴുവൻ മനസ്സിലാണ്; മനസില്ലാത്തവൻ ഈ ലോകത്തിൽ കാണുമ്പോഴും യഥാർത്ഥത്തിൽ കാണുന്നില്ല. ശുഭവും അശുഭവും കേൾക്കുമ്പോൾ, സ്പർശിക്കുമ്പോൾ, കാണുമ്പോൾ, വാസനയറിയുമ്പോൾ, രുചി അറിയുമ്പോൾ—മനസുള്ളവർക്ക് ആന്തരികമായ സന്തോഷവും ദുഃഖവും അനുഭവപ്പെടുന്നു. വസ്തുക്കളുടെ കാരണമായത് മനസാണ്, പ്രകാശം രൂപങ്ങൾ കാണിക്കുന്നതുപോലെ; മനസിൽ ബന്ധം ഉള്ളവൻ ബന്ധിതനാണ്, മനസിൽ സ്വാതന്ത്ര്യം ഉള്ളവൻ മോചിതനാണ്. മനസിനെ 'മന്ദം' എന്ന് വിളിക്കുന്നതും, മന്ദബുദ്ധിയുള്ളവർക്ക് അതാണ് ഉത്തമം; ബോധം മന്ദമായവർക്കു മനസും മന്ദമാണ്. ഈ മനസ്സ് neither ജാഗ്രതയുള്ളതല്ല, neither ജഡവുമല്ല; അതിൽനിന്നാണ് ഈ ലോകം, അനേകം സുഖദുഃഖങ്ങളോടെ, ഉല്പന്നമായത്. മനസ്സ് ഏകരൂപമായാൽ, സംസാരമൊടുങ്ങുന്നു; കലുഷതയാണ് ഭ്രാന്തിന്റെ കാരണം, ഭ്രാന്തിലൂടെ ലോകം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. മനസ്സ് ജഡമല്ല, അതാണ് സംസാരത്തിന്റെ കാരണമല്ല; കല്ലുപോലുള്ള ജഡവുമല്ല സംസാരത്തിന് കാരണമാകുന്നത്. വസ്തുക്കളുടെ കാരണമായത് മനസാണ്, രൂപങ്ങൾ പ്രകാശത്തിലൂടെ കാണപ്പെടുന്നതുപോലെ; ബോധമില്ലാതെ, ഈ ലോകം എന്താണ്? അതിനാൽ, രാഘവാ, ഈ ലോകത്തിൽ യഥാർത്ഥത്തിൽ ബോധമുള്ളതോ ജഡമോ ഒന്നുമില്ല; എല്ലാ ജീവികളും പൂർണ്ണമായും ലയിക്കുന്നു. മനസ്സ് വിവിധാവസ്ഥകളും പ്രവർത്തനങ്ങളും സ്വീകരിച്ച് അനേകം പേരുകൾ എടുക്കുന്നു; ഏകമായതായും, കാലം ഋതുക്കളിലൂടെ വ്യത്യസ്തമാകുന്നതുപോലെ, മനസ്സും വൈവിധ്യത്തിലേക്ക് എത്തുന്നു. മനസില്ലാത്തവർക്ക് അഹംഭാവവും ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ പ്രവർത്തനങ്ങളും ശരീരത്തെ അലട്ടുന്നുവെങ്കിൽ, ജീവാദി മറ്റേതെങ്കിലും സങ്കല്പങ്ങളുണ്ടാകട്ടെ. മനസ്സിന്റെ വ്യത്യാസങ്ങൾ വിവിധ ദർശനങ്ങളിൽ ചിലർ വാദിക്കുകയും, ചിലർ നിഷേധിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. രാമാ, ഈ ശക്തികൾ പരസ്പരം എതിര്ക്കുന്നില്ല, ഒരിക്കലും പരസ്പരം അതിക്രമിക്കുന്നതുമല്ല; എല്ലാ ശക്തികളും ദൈവത്തിൽ, സർവവ്യാപിയിലുള്ളതിൽ, നിലനിൽക്കുന്നു. ആ ശുദ്ധബോധത്തിൽ ജഡശക്തിയുടെ ചെറിയ അംശം വന്നാൽ, വൈവിധ്യം ഉദിക്കുന്നു. പാമ്പ് തന്തിയെ പുറത്തുകൊണ്ടുവരുന്നതുപോലെ, ജഡം ബോധത്തിൽനിന്ന് ഉല്പന്നമാകുന്നു; അതുപോലെ, ഉണർന്നിരിക്കുന്ന പരമബ്രഹ്മത്തിൽനിന്ന് പ്രകൃതി ഉല്പന്നമാകുന്നു. അജ്ഞാനത്തിന്റെ ശക്തികൊണ്ട്, അനേകം സങ്കല്പങ്ങൾ ഉദിക്കുന്നു; അതിനാൽ 'മനസ്സ്' എന്ന വാക്കും അതിന്റെ വ്യത്യാസങ്ങളും വിവിധർ വ്യത്യസ്ത അർത്ഥങ്ങളിലായി ഉപയോഗിക്കുന്നു. ഈ അശുദ്ധബോധം ആദ്യമായി ഉദിക്കുമ്പോൾ, അതിനെ 'ജീവൻ', 'മനസ്സ്', 'ബുദ്ധി', 'അഹം' എന്നിങ്ങനെ വിളിക്കുന്നു; ലോകത്തിൽ ഇതിന് ഈ പേരുകൾ ഉപയോഗിക്കുന്നു, ഇതിൽ യാതൊരു വാദവും ഇല്ല. ബ്രഹ്മണേ, ഈ ലോകത്തിലെ എല്ലാ പ്രകടനവും മനസ്സിന്റെതാണെന്ന് പറയുന്നു; ശാസ്ത്രങ്ങളിലൂടെ മനസ്സാണ് പ്രവർത്തനമെന്നത് മനസ്സിലാക്കാം. സ്വഭാവത്തിൽ ഉറച്ച മനസ്സാണ് ഈ ദേഹത്തിന്റെ പ്രകാശമുള്ള വസ്ത്രം സ്വീകരിക്കുന്നത്; അതുപോലെ, സൂര്യന്റെ താപം വെളിച്ചം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മണേ, ഈ ലോകത്തിൽ മനസ്സാണ് വിവിധ രൂപങ്ങൾ എടുക്കുന്നത്—മനുഷ്യനായി, ദേവനായ്, ദാനവനായി, യക്ഷനായ്, ഗന്ധർവനായി, കിന്നരനായ്, പലപ്പോഴും മാറിമാറി പ്രകടമാകുന്നു. കാടുകളായി, പർവതങ്ങളായി, നഗരങ്ങളായി, പട്ടണങ്ങളായി—മനസ്സാണ് ഈ വൈവിധ്യത്തിൽ വ്യാപിക്കുന്നു. അതിനാൽ, ദേഹങ്ങളുടെ കൂട്ടം പുല്ല്, മര, പൊടി പോലെയാണ്; ഇതിൽ എന്താണ് അന്വേഷിക്കേണ്ടത്? നമ്മുടെ അന്വേഷണവിഷയം മനസ്സാണ്. ഈ ലോകം, അനന്ത വൈവിധ്യത്തോടെ നിറഞ്ഞത്, മനസ്സിന്റെ ലീലയാണ്; അതിനപ്പുറം പരമാത്മാവാണ് മാത്രം നിലനിൽക്കുന്നത്. ആ ആത്മാവ് എല്ലാ അവസ്ഥകളിലും അതീതനാണ്, എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു, എല്ലാത്തിനും അടിസ്ഥാനമാണ്; അതിന്റെ കൃപയാൽ മനസ്സാണ് ലോകത്തിൽ ഓടുകയും ചാടുകയും ചെയ്യുന്നത്. അതിനാൽ, മനസ്സാണ് ദേഹങ്ങളിൽ പ്രവർത്തനങ്ങളുടെ കര്ത്താവും കാരണവുമാണ്; അതാണ് ജനിക്കുന്നതും മരിക്കുന്നതും, ഈ ഗുണങ്ങൾ ആത്മാവിൽ ഇല്ല. ഇങ്ങനെ അന്വേഷിച്ചാൽ, മനസ്സ് ലയിക്കും; മനസ്സിന്റെ ലയത്തിലൂടെ പരമശ്രേയസ് ഉദിക്കും. 'മനസ്സ്' Exhausted ആകുമ്പോൾ, ദുഷ്പ്രവൃത്തികൾ പ്രവർത്തനത്തെ ഉളളയാറില്ല; അപ്പോൾ ആ ജീവൻ മോചിതനായി, വീണ്ടും ജനനം ഉണ്ടാകില്ല. മഹാനുഭവേ, മനുഷ്യരുടെ മൂന്ന് തരത്തിലുള്ള ജനനങ്ങൾ നിങ്ങൾ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അതിന്റെ പ്രധാന കാരണം മനസ്സാണ്, അതാണ് സത്വവും അസത്വവും ഉള്ളത്. ആ മനസ്സ്, ശുദ്ധബോധം എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്ന, അശുദ്ധിയില്ലാത്തത്, എങ്ങനെ ഉദിച്ചു, വികസിച്ചു, അനേകം ലോകങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചുവെന്ന് ഞാൻ ചോദിക്കുന്നു. മൂന്ന് തരത്തിലുള്ള ആകാശങ്ങൾ ഉണ്ട്—മനസിന്റെ ആകാശം, ബോധത്തിന്റെ ആകാശം, മൂലഭൂതങ്ങളുടെ ആകാശം. ഇവ എല്ലായിടത്തും നിലനിൽക്കുന്നവയാണ്, എല്ലായിടത്തും സാധാരണമാണ്; ശുദ്ധബോധത്തിന്റെ ശക്തിയാൽ ഇവ ഏകത്വം നേടുന്നു. അകത്തും പുറത്തും ഉള്ളത്, അറിവ് നൽകുന്ന, സത്വത്തെ വെളിപ്പെടുത്തുന്ന, എല്ലാ ജീവികളിലും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നത—that is ബോധത്തിന്റെ ആകാശം. എല്ലാ ജീവികൾക്കും ഗുണകരമായത്, സൃഷ്ടാവായത്, സമയവും ചിന്തയും വിഭജിച്ചുള്ളത്, ഇതിലൂടെ എല്ലാം വ്യാപിക്കുന്നു—അത് മനസിന്റെ ആകാശം. പത്ത് ദിശകളിലുമുള്ള അനന്തരൂപം, മൂലഭൂതങ്ങളുടെ സാരമായത്, വായു, ജലം മുതലായവയുടെ അടിസ്ഥാനമായത്—ഇത് മൂലഭൂതങ്ങളുടെ ആകാശം. മനസിന്റെ ആകാശവും മൂലഭൂതങ്ങളുടെ ആകാശവും ബോധത്തിന്റെ ആകാശത്തിന്റെ സ്വാധീനത്തിൽ ഉദിക്കുന്നു; ബോധം എല്ലാ ഫലങ്ങൾക്ക് കാരണമാണ്, ദിവസം എല്ലാ പ്രവർത്തനങ്ങൾക്ക് കാരണമാകുന്നതുപോലെ. 'ഞാൻ ജഡമാണ്, ഞാൻ ജഡമല്ല' എന്ന സംശയത്തോടെ ചിന്തിക്കുന്ന മനസ്സ് അശുദ്ധമാണ്; ഈ മനസ്സ് തന്നെയാണ് ആകാശവും മറ്റു മൂലഭൂതങ്ങളും സൃഷ്ടിക്കുന്നത്. മൂന്ന് തരത്തിലുള്ള ആകാശത്തിന്റെ സങ്കല്പം ഉണരാത്ത ഉള്ളിലുള്ളവർക്ക് ഉപദേശത്തിനായി മാത്രം സങ്കല്പിച്ചിരിക്കുന്നു; ഉണർന്നവർക്കു വേണ്ടി ഇതല്ല.