ഒരു വസ്ത്രത്തിൽ വെളുപ്പു പോലുള്ള ഗുണങ്ങൾ എങ്ങനെ അതിൽ നിലനിൽക്കുന്നു, അതുപോലെ തന്നെ ‘ജീവൻ’ എന്ന പേരിൽ കര്മ്മബോധം മനസ്സിൽ വസിക്കുന്നു. തണുപ്പില്ലാതെ മഞ്ഞ് ഉണ്ടാകാത്തതുപോലെ, കര്മ്മം ഇല്ലാതെ മനസ്സും നിലനിൽക്കുന്നില്ല. കറുപ്പ് കുറഞ്ഞുപോകുമ്പോൾ പുക കുറയുന്നതുപോലെ, ചലനമായ കര്മ്മം നിശ്ശേഷം അവസാനിക്കുമ്പോൾ മനസ്സും ലയിച്ചുപോകുന്നു. കര്മ്മത്തിന്റെ നാശം മനസ്സിന്റെ നാശമാണ്; മനസ്സിന്റെ നാശം കര്മ്മം ഇല്ലായ്മയാകുന്നതാണ്. ഈ അവസ്ഥ മോചിതർക്കാണ് സാദ്ധ്യമാകുന്നത്, ബദ്ധർക്കല്ല. താപവും അഗ്നിയും എപ്പോഴും ചേർന്നിരിക്കുന്നതുപോലെ, കര്മ്മവും മനസ്സും പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ടു നിലകൊള്ളുന്നു. ഇതിൽ ഒന്നുമില്ലെങ്കിൽ രണ്ടും ഇല്ലാതാവും. മനസ്സെന്നത് സദാ ചലനത്തിന്റെ കളിയാണ്; കര്മ്മം അതിന്റെ രൂപത്തിലുള്ള ചലനമാണ്. അതിനാൽ, മനസ്സും കര്മ്മവും ഗുണവും ദ്രവ്യവും പോലെയാണ്, രാമ, ഒരോരുത്തരെയും ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. മനസ്സെന്നത് വെറും ഭാവനയാണു്; ഭാവന ചലനസ്വഭാവമുള്ളതാണു്. ആ ഭാവനയ്ക്ക് രൂപം നൽകുന്നതാണ് കര്മ്മം, അതിന്റെ ഫലത്തിനായി എല്ലാവരും പരിശ്രമിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മൻ, ജഡമായവരിൽപോലും പ്രതിജ്ഞയാൽ ഉദിക്കുന്ന, ചൈതന്യവാന്മാരാൽ രൂപം കൊടുക്കപ്പെടുന്ന മനസ്സിന്റെ സ്വഭാവം എങ്ങനെയാണെന്ന് എനിക്ക് വിശദമായി വിവരിക്കണം. മനസ്സിന്റെ രൂപം അഹങ്കാരശക്തിയോടെ അഖണ്ഡമായ സ്വയത്തിന്റെ പരമശക്തിയിലേയ്ക്ക് ചേരുന്നതാണ്. മനസ്സിന്റെ രൂപം ജഡവും ചൈതന്യവും തമ്മിലുള്ള ഇടനിലയിലാണു്, ഇരുവരുടെയും സ്പർശം അതിൽ കാണാം. “ഞാൻ സ്വയം പ്രകാശമുള്ള ചൈതന്യമല്ല, ഞാൻ ദു:ഖിതനാണ്” എന്ന ഉറപ്പ്, സദാ സംങ്കല്പം നിറഞ്ഞതായിരിക്കുന്നു—ഇതിനെ മനസ്സിന്റെ സ്വഭാവം എന്നാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്. സ്ഥിരമായും, അസ്ഥിതിയിലെയും, സംങ്കല്പത്തിലേയ്ക്കു് തിരിഞ്ഞ് പ്രകാശിക്കുന്ന അവസ്ഥയാണു് മനസ്സിന്റെ സ്വഭാവം. സംങ്കല്പരൂപമായ കര്മ്മശക്തി ഇല്ലാതെ ഈ ലോകത്ത് മനസ്സ് ഉദിക്കില്ല—ഗുണങ്ങളില്ലാത്തവനെ ഗുണവാനെന്നു വിളിക്കാനാകാത്തതുപോലെ. അഗ്നിയും താപവും വേറിട്ടു നിലനിൽക്കാത്തതുപോലെ, കര്മ്മവും മനസ്സും, ആത്മാവും മനസ്സും അങ്ങനെയാണ്. മനസ്സിന്റെ സ്വഭാവം പ്രകാരം, കര്മ്മവും കര്മ്മഫലവും, ആഗ്രഹങ്ങളുടെ ശരീരത്തിൽ, അനേകം ഭേദങ്ങളായി പ്രകടമാവുന്നു. ഏതൊരു വാസന എവിടെ നിക്ഷേപിക്കപ്പെടുന്നുവോ, അതുവഴി അതിന്റെ ഫലഭൂമി ആകുന്നു—ചെടി എവിടെ നടുന്നതുപോലെ, അവിടെ അതിന്റെ ഫലങ്ങൾ ലഭിക്കുന്നു. മനസ്സിന്റെ ചലനമാണ് കര്മ്മത്തിന്റെ വിത്ത്; അതിനുശേഷം അനുഭവം വരുന്നു. വിവിധ കര്മ്മങ്ങൾ അതിന്റെ ശാഖകളാണ്, മരത്തിന്റെ വിവിധ ഫലങ്ങൾപോലെ. മനസ്സ് എന്തിന് ആഗ്രഹിക്കുന്നു, അവയെല്ലാം കര്മ്മേന്ദ്രിയങ്ങൾ സാദ്ധ്യമാക്കുന്നു; അതിനാൽ കര്മ്മം മനസ്സാണെന്നു പറയുന്നു. മനസ്സ്, ബുദ്ധി, അഹം, ചിത്തം, കര്മ്മം, ഭാവന, പുനർജന്മം, വാസന, അജ്ഞാനം, ശ്രമം, സ്മൃതി—ഇവയും, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, പ്രകൃതി, മായ, കര്മ്മം മുതലായവയും, ശബ്ദത്തിന്റെ, സൗന്ദര്യത്തിന്റെ അനേകം രൂപങ്ങളും ഈ ലോകമോഹത്തിന്റെ കാരണങ്ങളാണ്. യാദൃശ്ചികമായ സംയോജനത്തിൽ, വികാസത്തിന്റെ അത്ഭുതം ഉപേക്ഷിച്ച്, ഈ വിവിധ ഭാവങ്ങൾ ചൈതന്യത്തിൽ ഉണരുന്നു, ബോധ്യങ്ങളോടൊപ്പം. ബ്രഹ്മൻ, ഈ വിവിധ ചൈതന്യഭാവങ്ങൾ പരമചൈതന്യത്തിൽ എങ്ങനെ വ്യത്യസ്ത വസ്തുക്കളായി പ്രത്യക്ഷമായി നിലനിൽക്കുന്നു? ചിന്താസ്വഭാവമുള്ള ചൈതന്യം പൂർണ്ണമായി മലിനമാകുമ്പോൾ, ഒരു സംങ്കല്പരൂപത്തിൽ ഉദിക്കുമ്പോൾ, അതിനെയാണ് മനസ്സിന്റെ അവസ്ഥ എന്ന് പറയുന്നു. അതു് നിർണയിച്ച്, വിഷയങ്ങളുടെ അന്വേഷണം ചെയ്യുമ്പോൾ, അതിനെ ബുദ്ധി എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്. തെറ്റായ ഐക്യത്തോടെ അതു് സ്വയം അസ്തിത്വം ഏറ്റെടുക്കുമ്പോൾ അഹങ്കാരമെന്നു വിളിക്കുന്നു—ജനനമരണത്തിന്റെ ബന്ധം അതാണ്. കുട്ടിയെപ്പോലെ ഒന്നൊന്ന് ഉപേക്ഷിച്ച് മറ്റൊന്നിലേയ്ക്ക് പോകുമ്പോൾ, അന്വേഷനം ഉപേക്ഷിച്ചപ്പോൾ, അതിനെ ചിത്തം എന്നു വിളിക്കുന്നു. ചലനസ്വഭാവം മാത്രം മൂലം, അതിന്റെ ഫലമായ സൂക്ഷ്മത കര്മ്മമായി അറിയപ്പെടുന്നു. യാദൃശ്ചിക സംയോജനത്തിൽ, ഒരേ വസ്തുവിൽ ഉറപ്പില്ലാതെ, എന്തെങ്കിലും ആഗ്രഹിക്കുമ്പോൾ അതിനെ ഭാവന എന്നു പറയുന്നു. മുന്പ് കണ്ടതോ കാണാത്തതോ, മുമ്പ് സൃഷ്ടിച്ചതോ, ആഗ്രഹം ഉള്ളിൽ ഉണരുമ്പോൾ, അതാണ് സ്മൃതി. അനുഭവിച്ച ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളിൽ, അപ്രസക്തമായവ ഉള്ളിൽ ശേഷിക്കുമ്പോൾ, അതാണ് വാസന. സ്വയം പരമസത്ത്വം നിലനിൽക്കുന്നു, പക്ഷേ രണ്ടാമത്തെ അനുഭവം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു; അജാതവും അസത്തുമായത് പ്രത്യക്ഷമാകുമ്പോൾ, അതാണ് അജ്ഞാനം. അത് സ്വത്വത്തെ മറപ്പിച്ചു നശിപ്പിക്കാൻ തെളിഞ്ഞു തെളിയുന്നു; കൃത്രിമ സംങ്കല്പങ്ങളുടെ വലയിൽ ആ മലിനതയെ ഭാവിക്കുന്നു. കേൾവിയും, സൃഷ്ടിയും, ദർശനവും, അനുഭവവും, ഘ്രാണവും, ചിന്തയും, ഇന്ദ്രനെ ആനന്ദിപ്പിക്കുന്നു; അതിനാൽ അതിനെ ഇന്ദ്രിയം എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്. ലോകത്തിലെ എല്ലാ ദൃശ്യമാകുന്ന വസ്തുക്കൾക്കും, അവ്യക്തമായ പരമാത്മാവിൽ, അതിന്റെ സ്വഭാവം പ്രകൃതിയാണ്. അസ്തിത്വത്തെയും അനസ്തിത്വത്തെയും തമ്മിൽ മാറ്റി, സത്യമായതും അസത്യമായതുമായ അനേകം ഭേദങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നതിനെ മായ എന്ന് വിളിക്കുന്നു. കാണുക, കേൾക്കുക, സ്പർശിക്കുക, രുചിക്കുക, ഘ്രാണിക്കുക, ചെയ്യുക എന്നിങ്ങനെയുള്ള കര്മ്മങ്ങൾ ലോകത്തിൽ കര്മ്മം എന്നറിയപ്പെടുന്നു, കാരണം-ഫല ബന്ധം സ്വീകരിച്ചുകൊണ്ട്. ചൈതന്യം തന്റെ ബോധ്യങ്ങളെ പിന്തുടർന്ന് മലിനമാകുമ്പോൾ, രൂപങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുമ്പോൾ, അതിന്റെ വിവിധ പ്രവർത്തനരൂപങ്ങൾ അവയാണ്. സ്വഭാവസ്ഥയിൽ നിന്ന് മാറി മനസ്സിന്റെ നിലയിലായപ്പോൾ, അനേകം സ്വതന്ത്രഭാവനകളാൽ അത് ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നു. ചൈതന്യം, ചേതനയുടെ മായകൾകൊണ്ട്, ഭേദങ്ങൾ നിറഞ്ഞ്, അവയൊന്നും അവയാൽ തന്നെ ഉണരുന്നു. ലോകത്തിൽ അതിനെ ജീവൻ എന്നും, മനസ്സ് എന്നും, ചിത്തം എന്നും, ബുദ്ധി എന്നും വിളിക്കുന്നു.