രാഘവാ, അവിടെയാണു് അത്ഭുതകരമായ മഹാശാന്തി ഉദിക്കുന്നതു്—അതു് ബോധത്തിന്റെ സാരമാണ്. അതിന്റെ സ്വാഭാവികമായ സ്പന്ദനമാണ് ‘ജീവ’ എന്നറിയപ്പെടുന്നത്, അതായത് ജീവൻ. ഈ പരമ ബോധാകാശത്തിൽ, അനുഭവത്തിന്റെ സ്വഭാവമുള്ള ഈ ദിവ്യകണ്ണാടിയിൽ, ഈ ലോകാവഭാസങ്ങളുടെ അസത്യമായ നിരകൾ പ്രതിഫലിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മത്തിൽ നിന്നു് ഉദയിക്കുന്ന അതിസൂക്ഷ്മമായ പ്രകാശം—വായുവില്ലാത്ത സമുദ്രം പോലോ, കാറ്റില്ലാത്ത ദീപം പോലോ—അത് തന്നെയാണ്, രാഘവാ, ജീവൻ എന്നു് അറിയേണ്ടത്. ശാന്തത ഈ വിശുദ്ധാകാശത്തിൽ നിന്ന് മാറുമ്പോൾ, മനസ്സിന്റെയും ഗ്രഹണത്തിന്റെയും സ്വഭാവമായ പ്രകാശമാണ് അവിടെ തെളിയുന്നത്; അതാണ് ബോധാകാശത്തിലെ ജീവൻ, പ്രിയരാമാ. വായുവിന് ചലനവും, അഗ്നിക്ക് ചൂടും, ഹിമത്തിന് തണുപ്പും സ്വഭാവം ആണല്ലോ; അതുപോലെ ജീവത്വം എന്ന നിലയും ആത്മാവിന്റെ സ്വഭാവമാണ്. ബോധസ്വരൂപിയായ ആത്മാവിൽ ആദ്യമായി മനസ്സിന്റെ സ്വയംബോധം സ്വാഭാവികമായി ഉദയിക്കുന്നു; അതാണ് ജീവിതം എന്നു് ഓർക്കപ്പെടുന്നത്. അവിടെയുള്ള ആ ദ്രവ്യമായ ബോധം ക്രമേണ ‘ഞാൻ’ എന്ന ഭാവം സ്വീകരിക്കുന്നു; തീപ്പൊരി കൂടുതൽ ഇന്ധനം ലഭിച്ചാൽ അതിന്റെ പ്രകാശസ്വഭാവം നേടുന്നതുപോലെ. നക്ഷത്രങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുമ്പോൾ ആകാശത്ത് നീലനിറം പ്രത്യക്ഷമാകുന്നതുപോലെ, ഈ ശൂന്യസ്വരൂപത്തിൽ ‘ഞാൻ ആകുന്നു’ എന്ന ഭാവം ഉദയിക്കുന്നു. ജീവൻ, ചിന്തയുടെ കളിയിലൂടെയോ അതിന്റെ ദ്രവ്യത്തിലൂടെയോ, അഹംഭാവം സ്വീകരിക്കുന്നു; ആകാശം നീലനിറം സ്വീകരിക്കുന്നതുപോലെ. ‘ഞാൻ’ എന്ന ഭാവം ദേശകാലവ്യത്യാസങ്ങളാൽ അടയാളപ്പെടുത്തപ്പെടുന്നു; അത് ദേശത്തിൽ നിലകൊള്ളുമ്പോൾ ചിന്തയുടെ സ്വാധീനത്തിൽ സ്പന്ദിക്കുന്നു—വായുവിന്റെ ചലനത്തെപ്പോലെ. ചിന്തയിലേക്കു് ആകർഷിക്കപ്പെട്ടു, അത് അഹം, മനസ്സ്, ജീവൻ, ചിന്ത, മായ, പ്രകൃതി എന്നിങ്ങനെ പല പേരുകളിൽ അറിയപ്പെടുന്നു. ആ ചിന്താത്മകമായ മനസ്സ്, താനാണ് ഘടകങ്ങൾ എന്നു് കരുതുന്നു; അങ്ങനെ അവയുടെ രൂപം ലഭിക്കുന്നു; ആ ചിന്തയിൽ നിന്ന് തന്നെ അതു് ലയിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. മനസ്സ്, അഞ്ചു് സൂക്ഷ്മഭൂതങ്ങളുടെ രൂപം സ്വീകരിച്ച്, ഒരു സൂക്ഷ്മപ്രകാശകണമായി മാറുന്നു; ജനിക്കാത്ത ആകാശത്തിൽ ദൂരെയുള്ള നക്ഷത്രം തെളിയുന്നതുപോലെ. മനസ്സ് സൂക്ഷ്മഭൂതങ്ങളെ ചിന്തയിലൂടെ പ്രത്യക്ഷമാക്കി പ്രകാശകണത്തിന്റെ നിലയിലേക്കു് മാറുന്നു; അവിടെ, അതിന്റെ സ്വാഭാവിക സ്പന്ദനത്തിൽ നിന്ന്, അതു് വിത്ത് മുളപ്പിക്കുന്നതുപോലെ വളരുന്നു. ആ പ്രകാശകണമാണ് ‘ബ്രഹ്മാണ്ഡം’ എന്നറിയപ്പെടുന്നത്; അത് വെറും ചിന്തയിലൂടെ അണ്ഡാവസ്ഥയിലേക്കു് എത്തുന്നു; അതിൽ ബ്രഹ്മാവ് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു—ജലത്തിന് ബുധ്ബുദം രൂപപ്പെടുന്നതുപോലെ. ചിലർ, ചിന്തയുടെ ശക്തിയാൽ, വേഗത്തിൽ ശരീരവും മറ്റും സ്വീകരിക്കുന്നു; എന്നാൽ അവ ദുർബോധത്തിൽ നിന്ന് ഉദിക്കുന്നതായതിനാൽ അതു് യഥാർത്ഥ സ്വഭാവമല്ല—ദിവ്യപുരുഷന്റെ ആഗ്രഹത്തിൽ ലഭിക്കുന്ന സമ്പത്തുപോലെയാണ്. ചിലർ അചലാവസ്ഥയിലേക്കു്, ചിലർ ചലാവസ്ഥയിലേക്കു് എത്തുന്നു; ചിലർ, തങ്ങളുടെ സ്വഭാവപ്രകാരം, ആകാശം, വായു, ജലം തുടങ്ങിയ രൂപങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുന്നു. സൃഷ്ടിയുടെ ആദിയിൽ, ജീവന്റെ സംകല്പത്തിൽ നിന്ന് ഉദിക്കുന്ന ആദിശരീരം ക്രമേണ ബ്രഹ്മപദം പ്രാപിച്ച് ലോകം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. സ്വയംഭാവിയായ ഈ സ്വയംജന്മാവ്, തന്റെ ചിന്തയിൽ എന്തു് ആലോചിച്ചാലും അതു് ഉടൻ പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു; അതു് അവന്റെ സ്വഭാവത്തിന്റെ ശക്തിയാൽ. ബോധത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തിൽ നിന്ന് അവന്റെ ബ്രഹ്മത്വം ഉദിക്കുന്നു; അതാണ് സകലത്തിന്റെയും കാരണമാകുന്നു; പിന്നെ, സഞ്ചാരചക്രത്തിൽ, കര്മം രൂപപ്പെടുകയും കാരണമെന്ന നിലയിൽ നിലകൊള്ളുകയും ചെയ്യുന്നു. മനസ്സ് ബോധത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തിൽ നിന്ന് ഉദിക്കുന്നു—ജലത്തിൽ നിന്ന് നുരയുണ്ടാകുന്നതുപോലെ; പിന്നെ, അതു് കര്മങ്ങളിൽ ബന്ധിക്കപ്പെടുന്നു—മൃദംഗം കയറിൽ ബന്ധിക്കപ്പെടുന്നതുപോലെ. ചിന്തയാണ് കര്മത്തിന്റെ വിത്ത്; ജീവൻ അതിന്റെ തന്നെ സ്വഭാവം; കര്മം പിന്നീട് ഉദിച്ച് ക്രമേണ അകര്മ്മാവസ്ഥയിലേക്ക് നയിക്കുന്നു. വിത്ത് ആദ്യം അതിന്റെ തന്നെ മുളയിൽ പൊതിഞ്ഞിരിക്കുന്നു; പിന്നീട്, ഇല, കൊമ്പ്, ഫലം എന്നിങ്ങനെയുള്ള വ്യത്യാസങ്ങൾ മായയാൽ സ്വീകരിക്കുന്നു. ആകാശത്തിലെ മറ്റു് ജീവികളും അങ്ങനെ തന്നെയാണ് രൂപം സ്വീകരിക്കുന്നത്; ലോകം മുമ്പേ ഉദിച്ചാൽ, അവ ഭൂതങ്ങളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു. ശരീരത്തിന്റെ ഉത്പത്തി-നാശങ്ങൾക്ക് കാരണമാകുന്ന സ്വന്തം കര്മങ്ങൾകൊണ്ടു് അവർ മേലോട്ടോ കീഴോട്ടോ സഞ്ചരിക്കുന്നു; കര്മം ബോധത്തിന്റെ സ്പന്ദനമാണ്. ബോധത്തിന്റെ ആ സ്പന്ദനമാണ് കര്മം; അതാണ് വിധി, അതാണ് മനസ്സ്, അതാണ് ശുഭവും അശുഭവും; അതിനാൽ ലോകങ്ങളും ബ്രഹ്മാണ്ഡങ്ങളും ഉദിക്കുന്നു, ജീവികൾ വൃക്ഷത്തിൽ നിന്നു് പുഷ്പങ്ങൾ പോലെ ഉടനെ ഉദിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ, രാമാ, ആദ്യം മനസ്സ് ഉദിക്കുന്നു; അതു് ചിന്തയും അനുഭവവും സ്വഭാവമായി സ്വീകരിക്കുന്നു; അതിനനുസരിച്ചാണ് അവസ്ഥ നേടുന്നത്. ഭാവവും അഭാവവും വർദ്ധനയും കുറവുമെന്ന oscillation മൂലമാണ് ഈ സൃഷ്ടി കാണപ്പെടുന്നത്; അതു് യാഥാർത്ഥ്യവും അസത്യവും പോലെ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു—ഗന്ധർവനഗരം ആഗ്രഹപ്രകാരം കാണപ്പെടുന്നതുപോലെ. വ്യത്യാസമൊന്നുമില്ല; ദ്വൈതവും അദ്വൈതവും ചിന്തയിൽ മാത്രം; ബ്രഹ്മൻ, ജീവൻ, മനസ്സ്, മായ, കര്ത്താവ്, കര്മം, ലോകം—ഇവയെല്ലാം പ്രത്യക്ഷമാണ്. ബോധത്തിന്റെ അഗാധമായ ജലത്തിന്റെ കളിയിലൂടെയാണ് ഈ ആത്മാവ് ഒരൊറ്റ ബോധസമുദ്രമായി വ്യാപിക്കുന്നതു്. അസ്ഥിരതയിൽ നിന്ന് അസത്യവും, സ്വന്തം അനുഭവത്തിൽ നിന്ന് സത്യവും ഉദിക്കുന്നു; സ്വപ്നം പോലെയാണു് മനസ്സിൽ ലോകം ഭാവവും അഭാവവും ഉൾക്കൊള്ളുന്നത്. ഇതു് സത്യമോ അസത്യമോ അല്ല; ഉണർന്ന മനസ്സിന്റെ അജ്ഞാനത്തിൽ നിന്നു് ഉദിക്കുന്ന മായയാണു്, ഔഷധങ്ങളുടെ സംയോജനത്തിൽ നിന്നു് മായികം ഉദിക്കുന്നതുപോലെ. ദീർഘമായ സ്വപ്നം ദൈർഘ്യം പ്രാപിച്ചാൽ അതിനെ ‘സംസാര’ം എന്നു് മനസ്സിന്റെ ശക്തിയാൽ വിളിക്കുന്നു; തെറ്റായ ദർശനത്തിൽ സ്ഥിരവസ്തുവിലേക്കുള്ള വിശ്വാസം വ്യർത്ഥമാണ്—കഷ്ണം മനുഷ്യൻ തെറ്റിദ്ധരിക്കുന്നതുപോലെ. ആത്മാവിനെ കാണാതിരുന്നതിനാൽ മനസ്സ് തന്നെ മനസ്സാണെന്നു് കരുതിക്കൊണ്ട് ദുഃഖിക്കുന്നു; കുട്ടി ഭയാനകമായ ഭാവനയിൽ പേടിക്കുന്നതുപോലെ, മനസ്സിന്റെ ഭാവനാപ്രത്യക്ഷങ്ങളിൽ നിന്ന് അതു് ദുഃഖിക്കുന്നു. വിഷയങ്ങളിൽ ആകർഷിക്കപ്പെടുന്ന മനസ്സ്, അതിരുകൾക്കപ്പുറമായ ആ സത്യസ്വരൂപത്തിൽ നിന്ന് ഉദിക്കുന്നു; മനസ്സിൽ നിന്നാണ് ജീവഭാവം. ജീവഭാവത്തിൽ നിന്ന് ‘ഞാൻ’ എന്ന ഭാവം; അതിൽ നിന്ന് മനസ്സ്; മനസ്സിൽ നിന്ന് ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ; അവയിൽ നിന്ന് ശരീരാദികളുടെ മായാജാലം. ശരീരത്തിൽ നിന്ന് ഉദിക്കുന്ന മായയിൽ നിന്ന് സ്വർഗ്ഗവും നരകവും മോക്ഷവും ബന്ധവും ഉദിക്കുന്നു; വിത്തും മുളയും പോലെയാണ് ശരീരബന്ധിതമായ കര്മങ്ങളുടെ ഉത്പത്തി വളർച്ചയും. ബോധത്തിന്റെ സാരവും ആത്മാവും തമ്മിൽ ദ്വൈതമില്ലാത്തതുപോലെ, ജീവനും മനസ്സിനും വ്യത്യാസമില്ല; അതുപോലെ, ശരീരത്തിനും കര്മത്തിനും വ്യത്യാസമില്ല. കര്മം തന്നെയാണ് ശരീരം; ശരീരം തന്നെയാണ് മനസ്സ്; അതാണ് ‘ഞാൻ’ എന്ന ഭാവം, അതാണ് ജീവൻ. ഈ ജീവൻ, ഭഗവാന്റെ ഇച്ഛപ്രകാരം രൂപം കൊണ്ടത്, ആത്മാവാണ്; ഇതെല്ലാം ശിവനിൽ നിന്നാണ്, ഒരൊറ്റ ആധാരത്തിൽ നിന്ന്. ഇങ്ങനെ, രാമാ, പരമാർത്ഥം ഒന്നു മാത്രമാണ്; എന്നാൽ അതു് അനേകമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു—ഒരു ദീപത്തിൽ നിന്ന് നൂറു് ദീപങ്ങൾ തെളിയുന്നതുപോലെ.