ചൈതന്യത്തിന്റെ സ്വഭാവം തന്നെ അനുഭവം എന്നറിയപ്പെടുന്നു; അത് ഒറ്റപ്പെട്ടതല്ല, അതിനാൽ ചൈതന്യത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തിന് പുറമെ ജനനത്തിലും മരണത്തിലും വേറൊന്നുമില്ല. ചിലപ്പോള് ചുറ്റുപാടില് ചുഴലിക്കാറ്റുപോലെയുള്ള അശാന്തി അനുഭവപ്പെടുന്നു, ചിലപ്പോള് നദിയിലെ വെള്ളംപോലെ ശാന്തതയും, ചിലപ്പോള് സൌമ്യതയും—ഇവയെല്ലാം ഈ ജീവചൈതന്യത്തിന്റെ സ്വഭാവം തന്നെയാണ്. ഒരു നീണ്ട വളരിയുടെ ഇടയ്ക്ക് കാണുന്ന സംയോജനങ്ങളുപോലെ, ജനനങ്ങളും മരണങ്ങളും ഈ ചൈതന്യത്തിന്റെ തുടര്ച്ചയില് ഇടയ്ക്കിടെയായി കാണപ്പെടുന്നു. ചൈതന്യം, അതായത് വ്യക്തി, ഒരിക്കലും ജനിക്കുകയോ മരിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നില്ല; അത് ഈ മായയെ, സ്വപ്നത്തിലെ ആശയക്കുഴപ്പത്തെപ്പോലെ മാത്രം, അനുഭവിക്കുന്നു. വ്യക്തി ശുദ്ധചൈതന്യമാണ്—അത് എപ്പോഴും എവിടെയും നശിക്കുമോ? ചൈതന്യത്തിന് പുറമെ വ്യക്തി മറ്റെന്താണെന്ന് പറയൂ. എപ്പോഴാണ്, ആരുടെ ചൈതന്യമാണ് മരിച്ചതെന്ന്, എന്താണ് മരിച്ചതെന്ന്, എങ്ങനെ എന്ന് പറയൂ; അനേകം ശരീരങ്ങള് മരിച്ചിട്ടും ചൈതന്യം കുറയാതെ നിലനില്ക്കുന്നു. ഒരു ജീവിയുടെ മനസ്സ് മരിച്ചാല്, ആ ഒരാളുടെ മരണത്തോടെ എല്ലാം ഇവിടെ അവസാനിക്കേണ്ടതായിരുന്നു. പലവിധ വാസനകളുടെ വൈവിധ്യമാണ് ജീവി അനുഭവിക്കുന്നത്; അതിനാലാണ് ജനനവും മരണവും പേരായി പറയപ്പെടുന്നത്. അതിനാല്, യാതൊന്നും ജനിക്കുകയോ മരിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നില്ല; ജീവി വാസനകളുടെ ചുഴലിക്കാറ്റില് മാത്രം ഉരുണ്ടുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. ഈ പ്രത്യക്ഷത അസാധ്യമായതിനാല്, 'ഇത് ഇല്ല' എന്ന യുക്തിയിലൂടെ ആ വാസന ദൃഢമായ ജ്ഞാനത്തിലൂടെ നശിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ലോകപ്രക്രിയയുടെ ഉദയം, നാശം, അതിനോടൊപ്പം ഉള്ള ഭയജന്യമായ ദുഃഖം എന്നിവയെ സൂക്ഷ്മമായി നിരീക്ഷിച്ച ശേഷം, ഇതാണ് സത്യമായി ഉറപ്പാക്കേണ്ടത്: വാസനകള് ഉദിച്ചില്ലാത്ത ജീവിയാണ് യഥാര്ത്ഥത്തില് മോചിതനാവുന്നത്. ഇതെല്ലാം കേട്ടശേഷം, അഗ്നിദേവതയെ അഭിമുഖീകരിച്ച് ചോദിക്കുന്നു: ഈ ജീവന് മരിക്കുകയും വീണ്ടും ജനിക്കുകയും ചെയ്യുന്നത് എങ്ങനെ എന്ന് വിശദീകരിക്കൂ, എന്റെ ബോധം കൂടുതല് വളരാന് വേണ്ടി. നാഡികളിലൂടെ പ്രാണവായുവിന്റെ അനിയന്ത്രിതപ്രവാഹം സംഭവിക്കുമ്പോള്, ജീവിയുടെ ചൈതന്യം മങ്ങിപ്പോകുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു. പക്ഷേ, ശുദ്ധചൈതന്യം ശാശ്വതമാണ്; അത് neither ഉദയിക്കുന്നതുമല്ല, neither അസ്തമിക്കുന്നതുമല്ല; അതത് സ്ഥിതികളിലോ, അചലമായതിലോ, ചലനത്തിലുള്ളതിലോ, ആകാശത്തിലോ, പര്വ്വതത്തിലോ, അഗ്നിയിലോ, വായുവിലോ നിലനില്ക്കുന്നു. പ്രാണവായു പൂര്ണമായും നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുമ്പോള് ശരീരത്തിലെ എല്ലാ ചലനങ്ങളും നില്ക്കുന്നു; അപ്പോള് ആ ശരീരം മരിച്ചെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു, അപ്പോള് അത് ജഡമായിത്തീരുന്നു. ശരീരം ശവമായപ്പോള്, പ്രാണവായു ആകാശത്തോട് ലയിക്കുമ്പോള്, വാസനകളോടുകൂടിയ ചൈതന്യം, ആകാശംപോലെയുള്ള ആത്മാവ്, അവിടെയേയ്ക്ക് തന്നെ നിലനില്ക്കുന്നു. അതിനാണ് സൂക്ഷ്മമായും വാസനകളോടുകൂടിയതുമായത് എന്ന പേര്; അത് ശ്മശാനത്തിലോ ആകാശത്തിലോ എവിടെയായാലും അവിടെയേയ്ക്ക് തന്നെ തുടരുന്നു. അതിനാലാണ് സാധാരണയായി അതിനെ 'പ്രേതം' എന്ന് വിളിക്കുന്നത്; ഈ വാസനകളോടുകൂടിയ ചൈതന്യം സുഗന്ധമുള്ള വായുപോലെ നിലനില്ക്കുന്നു. അത് എല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ച് മറ്റൊരു ദര്ശനത്തിലേക്ക് കടക്കുമ്പോള്, സ്വപ്നമോ ചിന്തയോ പോലെ വിവിധ രൂപങ്ങള് സ്വീകരിക്കുന്നു. അതേ സ്ഥലത്തുതന്നെ, അതിന് മുമ്പുപോലെ ഓര്മ്മകള് ഉണരുന്നു; മരണത്തോടോ ബോധക്ഷയത്തോടോ ഒടുക്കം, മറ്റൊരു ശരീരം അത് കാണുന്നു. അതിനുള്ളില് തന്നെ, അസ്ഥികൂടത്തിന്റെ ഘടന നിറഞ്ഞതായി കാണുന്നു; മറ്റൊരിടത്ത് വെറും ശൂന്യമായും, ഭൂമിയില് സൂര്യനോടും ആകാശജന്യ ജീവികളുടെ വാസസ്ഥലത്തോടും കൂടിയും കാണുന്നു. ഇനി, പ്രേതങ്ങളുടെ വ്യത്യാസങ്ങള് കേള്ക്കൂ: സാധാരണ പാപികള്, മധ്യസ്ഥ പാപികള്, ഗുരുതര പാപികള്—ഇങ്ങനെ പലതരമുണ്ട്. അതുപോലെ തന്നെ, സാധാരണ പുണ്യങ്ങള് ഉള്ളവര്, മധ്യസ്ഥ പുണ്യങ്ങള് ഉള്ളവര്, ഉത്തമ പുണ്യങ്ങള് ഉള്ളവര്; ചിലര്ക്ക് ഇവ തമ്മില് വ്യത്യാസമുണ്ട്, ചിലര്ക്ക് രണ്ടോ മൂന്നു ഗുണങ്ങളും ഒരുമിച്ചും കാണാം. വലിയ പാപം ചെയ്തവര് മരണത്തിന് ശേഷം വര്ഷങ്ങളോളം മരണസദൃശമായ മയക്കം അനുഭവിക്കുന്നു; ഉള്ളില് കുഴപ്പം നിറഞ്ഞ മനസ്സും കല്ലുപോലുള്ള ഹൃദയവുമാണ് അവര്ക്ക്. പിന്നീട്, കുറച്ച് കാലം കഴിഞ്ഞ്, വാസനകളുടെ ഉണര്ച്ചയാല് അവന് ദീര്ഘകാലം ആ വാസനകളില്നിന്ന് ഉത്ഭവിക്കുന്ന അച്ഛേദ്യമായ ദുഃഖം അനുഭവിക്കുന്നു. നൂറുകണക്കിന് ഗര്ഭങ്ങള് കടന്ന്, ഒരൊറ്റ ദുഃഖത്തില് നിന്ന് മറ്റൊന്നിലേക്ക് മാറി, ചിലപ്പോള് ഈ ലോകമോഹസ്വപ്നത്തിലേക്ക് കടക്കുന്നു. അല്ലെങ്കില്, മരണത്തിന്റെ മായയൊടുവില്, ഹൃദയത്തില് ഉറച്ചതുപോലെ, നൂറുകണക്കിന് ദു:ഖങ്ങളില് അടിച്ചമര്ത്തപ്പെട്ട മന്ദത അവര് ഉടന് അനുഭവിക്കുന്നു; മരത്തിലും മറ്റും ജനനം സ്വീകരിക്കുന്നു. വീണ്ടും, അവര് തങ്ങളുടെ വാസനകള്ക്കനുസരിച്ചുള്ള നരകദുഃഖങ്ങള് അനുഭവിച്ച്, ദീര്ഘകാലത്തിനു ശേഷം ഭൂമിയിലെ വിവിധ ഗര്ഭങ്ങളില് ജനിക്കുന്നു. മധ്യസ്ഥ പാപം ചെയ്തവര് മരണമായ മായയുടെ ഉടനെ, കുറേ സമയം കല്ലുപോലുള്ള മന്ദത അനുഭവിക്കുന്നു. പിന്നീട്, കുറച്ച് കാലം കഴിഞ്ഞ്, ഏതെങ്കിലും കാരണത്താലോ സ്വതവെയോ, വിവിധ ജീവികളായും മറ്റും ജനനം സ്വീകരിച്ച് ലോകജീവിതത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്നു. സാധാരണ തെറ്റുകള് ചെയ്തവര് മരണാനന്തരത്തില് തങ്ങളുടെ വാസനകള്ക്കനുസരിച്ച്, പൂര്ണ്ണമായ ശരീരം എന്നതുപോലെ അനുഭവിക്കുന്നു. സ്വപ്നത്തില് അനുഭവിക്കുന്നതുപോലെ, അവന് ആലോചിക്കുന്നതുപോലെയാണ് അവന് അനുഭവപ്പെടുന്നത്; അതേ സമയത്ത്, ആ ഓര്മ്മകള് അവന് ഉണരുന്നു. പക്ഷേ, മഹാപുണ്യശാലികള് മരിച്ചതിന് ശേഷവും മായയോടും കൂടി, അവബോധത്തോടെ സ്വര്ഗ്ഗലോകങ്ങളോ വിദ്യാധരനഗരങ്ങളോ അനുഭവിക്കുന്നു. അവിടെ മറ്റ് കര്മഫലങ്ങള് അനുഭവിച്ചശേഷം, തങ്ങളുടെ കര്മങ്ങള്ക്കനുസരിച്ച്, വീണ്ടും മനുഷ്യലോകത്തില് പുണ്യവുമായ ഗൃഹങ്ങളില് ജനിക്കുന്നു. മധ്യസ്ഥ പുണ്യശാലികള് മരണമായ മായയുടെ ഉടനെ, തങ്ങളുടെ ശരീരം താഴെ കിടക്കുന്നതുപോലെ, തങ്ങള് അതിന് മുകളില് ഉയര്ന്നുനില്ക്കുന്നതുപോലെ കാണുന്നു. സാധാരണ പുണ്യശാലികള് മരണമായ മായയുടെ ഉടനെ, വായുവിനാല് ആകാശത്തിലൂടെ കൊണ്ടുപോകപ്പെടുന്നു; അവര് ചെടികളിലേക്കും തളിരുകളിലേക്കും പ്രവേശിക്കുന്നു. അവിടെ, മനോഹരമായ ഫലമായി മാറി, മനുഷ്യരുടെ ഹൃദയത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്നു; അവിടെ നിന്ന്, ഗര്ഭത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ച് ജനനക്രമം ആരംഭിക്കുന്നു. തങ്ങളുടെ വാസനകള്ക്കനുസരിച്ച്, ഈ പ്രേതങ്ങള് അന്ധകാരണത്തിന്റെയും അവബോധത്തിന്റെയും അവസാനം ഈക്രമം അനുഭവിക്കുന്നു—കുറുക്കിപ്പോവുകയോ, ക്രമമായി പോവുകയോ ചെയ്യാം. ആദ്യമായി, 'ഞങ്ങള് മരിച്ചിരിക്കുന്നു' എന്ന ബോധം ഉണ്ടാവുന്നു. തുടര്ന്ന്, അറിവുള്ളവര് പറയുന്നു: 'ബന്ധുക്കള് പിണ്ഡം നല്കി മറ്റു ദാനങ്ങള് നല്കുന്നതിലൂടെ ഞങ്ങള് വീണ്ടും ഉദിച്ചിരിക്കുന്നു.' പിന്നെ, കാലത്തിന്റെ പാശം കൈവശമുള്ള യമദൂതന്മാര് പറയുന്നു: 'ഞാന് അവരാല് കൊണ്ടുപോകപ്പെടുന്നു; കുറച്ച് നേരംകൊണ്ട് തന്നെ യമപുരിയിലേക്ക് പോകുന്നു.