ദീര്ഘകാലം ഈ ധ്യാനത്തില് ഉണര്ന്നിരിക്കുമ്പോള് തന്നെ, ഒരാളുടെ സ്വന്തം ബോധത്തിന്റെ ശക്തിയാല് ആ ലക്ഷ്യത്തിലെത്താന് കഴിയും. ആരെങ്കിലും, എങ്ങനെയെങ്കിലും, ദീര്ഘകാലം ബോധത്തില് ശ്രമിച്ചാല്, അതനുസരിച്ച് ഫലവും ലഭിക്കും. തപസ്സായാലും ദേവതയായാലും, അതിന്റെ ഫലം നല്കുന്നത് അക്ഷയമായ ബോധം മാത്രമാണ്; ആ ബോധം തന്നെ ആ രൂപം സ്വീകരിച്ച്, ആകാശം ഫലം വീഴ്ത്തുന്നതുപോലെ സ്വതന്ത്രമായി ഫലങ്ങള് നല്കുന്നു. സ്വന്തം ബോധത്തിന്റെ പ്രകാശം ഒഴികെ മറ്റൊന്നും ഫലത്തിനു കാരണമാവുന്നില്ല; അതിനാല് ഇഷ്ടമുള്ളതെല്ലാം ചെയ്യുക, ഫലം അതിലൂന്നിയാണ് വേഗത്തില് ലഭിക്കുന്നത്. നമുക്ക് അറിയാമല്ലോ, ബോധത്തിന്റെ അവസ്ഥ, എല്ലായിടത്തും ഉള്ള അന്തർആത്മാവ്, ആലോചിക്കുകയും പരിശ്രമിക്കുകയും, അന്വേഷിക്കുന്നതിനെ നേടുകയും അതിൽ സമൃദ്ധി കൈവരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. എന്ത് ആസ്വാദ്യകരമാണോ അല്ലയോ എന്നതിനെ കുറിച്ച് ആലോചിച്ച്, ശുദ്ധമായതെന്താണെന്ന് തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അതിലേക്കു തന്നെ നിലകൊള്ളണം. അവിടെ വീട്ടിൽ അവർ സംസാരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ, വിഡുരഥൻ ആഗ്രഹത്തോടെ വീട്ടിൽ നിന്ന് പുറത്തേക്കു പോയത് എന്താണ് എന്ന് ചോദിച്ചു. വിഡുരഥൻ തന്റെ വാസസ്ഥലത്തെ വിട്ട് പുറത്ത് കയറിയപ്പോൾ, അദ്ദേഹം വലിയൊരു സംഘത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ടിരുന്നു; അത് ചന്ദ്രനെ ചുറ്റിയിരിക്കുന്ന നക്ഷത്രങ്ങളെപ്പോലെയായിരുന്നു. അവന്റെ ശരീരത്തിലെ എല്ലാ അവയവങ്ങളിലും കാവചം ധരിച്ചും, മാലകളും ആഭരണങ്ങളും അണിഞ്ഞുമാണ് അദ്ദേഹം പുറത്ത് വന്നത്; അതു ദേവന്മാരുടെ രാജാവായ ഇന്ദ്രനെപ്പോലെയായിരുന്നു. യോദ്ധാക്കളുടെ നിരക്ക് ആജ്ഞാപിക്കുകയും, പടനിരകളുടെ ക്രമീകരണം ശ്രദ്ധിച്ചും, വീരന്മാരുടെ പോരാട്ടം നിരീക്ഷിച്ചും, രാജാവ് തന്റെ രഥത്തിൽ കയറി. ആ രഥം ഭൂതഗൃഹത്തെപ്പോലെയാണ്, മുത്തുകളും മാണിക്യങ്ങളും കൊണ്ട് അലങ്കരിച്ചിരിക്കുന്നു; പതാകകളുടെ കൂട്ടം അതിനെ ആകാശവാഹനമായി മാറ്റുന്നു. വെള്ളി മതിലുകളിൽ നിന്നുള്ള സ്വർണ്ണ ചില്ലകൾ ഒഴുകുന്നു; മനോഹരമായ പോവാളം ശാഖകളിൽ മുത്തുകളുടെ മണികൾ മുഴങ്ങുന്നു. ശുഭചിഹ്നങ്ങളുള്ള, ഉജ്ജ്വലവും വേഗവുമുള്ള, നീളമുള്ള വെള്ള കുതിരകളാണ് രഥം വലിക്കുന്നത്; അവയുടെ വേഗം കാൽപ്പാടുകൾ ഒഴുകുന്നതുപോലെയായിരുന്നു. കാറ്റിനും തുലയാത്ത സ്വാഭാവിക ഗതിയുള്ള കുതിരകൾ, അവരുടെ പിന്നിലെ ഭാഗം ഉപേക്ഷിക്കുന്നതുപോലെയും ആകാശം കുടിയിരിക്കുന്നതുപോലെയും തോന്നിച്ചു. എട്ട് പൂർത്തിയായ ചന്ദ്രന്മാരെപ്പോലെയുള്ള കുതിരകൾ, യക്ഷപുഛം പോലെ തിളങ്ങുന്നവയും, അവരുടെ ക neigh ങ്ങൾ എല്ലാ ദിക്കുകളിലും മുഴങ്ങുന്നവയുമാണ് രഥം വലിച്ചത്. അപ്പോൾ ഇടിമുഴക്കത്തെപ്പോലെയുള്ള താളം മുഴങ്ങിയു, അതിന്റെ ശബ്ദം മലകളുടെ മതിലുകളിൽ തിരിച്ചുമുഴങ്ങി. മദ്യപാനിയായ സൈനികരുടെ ആഹ്ലാദനാദം, മണികളുടെ മുഴക്കം, ആയുധങ്ങളുടെ ഇടിച്ചുമുട്ടലിന്റെ ശബ്ദം എല്ലാം നിറഞ്ഞു. വില്ലുകളുടെ പിളർന്ന ശബ്ദം, അമ്പുകളുടെ കൂവൽ, കാവചങ്ങൾ തമ്മിൽ ഇടിച്ചുമുട്ടുന്ന ശബ്ദം എല്ലാം മുഴങ്ങി. തീയുടെ പിളർന്ന ശബ്ദം, വേദനയുള്ളവരുടെ നിലാവ്, വീരന്മാരുടെ പരസ്പരഘോഷം, ഭീതി നിറഞ്ഞ കവിൾക്കളുടെ നിലവിളി ഇവയെല്ലാം ചേർന്നു. ഭയാനകവും സ്പഷ്ടവുമാണ് ആ ശബ്ദം, കല്ലിൽ കൊത്തിയെടുത്തതുപോലും, സകല ദിശകളും നിറഞ്ഞു. അപ്പോൾ സൂര്യന്റെ വഴിയെ തടഞ്ഞു നിൽക്കുന്ന ഒരു കട്ടികൂടിയ പൊടിക്കൂട്ടം ഉയർന്നു; അതിന്റെ ഇരുണ്ടത്വം ഭൂമിയെ ആകാശത്തിലേക്ക് ഉയർത്തുന്നപോലെയായിരുന്നു. ആ മഹാനഗരം ഗർഭപാത്രത്തിൽ അടച്ചതുപോലെയായി; യുവാവായ അജ്ഞാനത്തിന്റെ വളർച്ചപോലെ ഇരുട്ട് കനിഞ്ഞു. എങ്ങൊക്കെയോ, വിളക്കുകളുടെ കൂട്ടങ്ങൾ അകന്നു പോയി; പകലിൽ നക്ഷത്രങ്ങൾ അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നതുപോലെ. അശാന്തമായ രാത്രിചരന്മാരുടെ കൂട്ടങ്ങൾ ശക്തി സമാഹരിച്ചു. ആ രണ്ടു യുവതികൾ ആ മഹാസമരം കണ്ടു; അവരുടെ ഹൃദയങ്ങൾ ഭയത്തോടെ വിറെച്ചു; ദേവിയുടെ അനുഗ്രഹത്താൽ ദൂരദർശികളായി അവർ ആ രംഗം നിരീക്ഷിച്ചു. അവിടെ വീടുകളിൽ ആയുധങ്ങളുടെ ഗർജ്ജനമുള്ള ശബ്ദം ഉയർന്നു; അത് ഒരുമിച്ചുള്ള സമുദ്രത്തിലെ തീയുടെ ചിറകുപോലെയായിരുന്നു. രാജാവ് തന്റെ അമ്പുകൾ കൊണ്ട് ശത്രുസൈന്യത്തെ ആകർഷിച്ചു; തന്റെ ചിറകുകളിൽ ചവിട്ടി, അദ്ദേഹം ശത്രുസൈന്യത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു; അത് മെറു പർവ്വതം ഒരു സമുദ്രത്തിലേക്ക് കടക്കുന്നതുപോലെയാണ്. അവിടെ ഗുണങ്ങളുടെ വ്യക്തമായ ശബ്ദം ഉയർന്നു; അമ്പുകളുടെ നിരകൾ സ്വയം രൂപപ്പെടുത്തിയ മേഘങ്ങൾ പോലെ ഒരു കപ്പലായി മാറി. വിവിധ ആയുധങ്ങൾ, പലതരം പക്ഷികളെപ്പോലെ, ആകാശത്തിലേക്ക് പറന്നുയർന്നു; എല്ലാ ദിശകളിലും മഞ്ഞ് ആയുധങ്ങളുടെ പ്രകാശത്തിൽ തിളങ്ങി. ആയുധങ്ങൾ തമ്മിൽ ഇടിച്ചുമുട്ടി തീക്കൊമ്പുകളെപ്പോലെയുള്ള പ്രകാശം പടർന്നു; വീരന്മാരുടെ മേഘങ്ങൾ ഇടിമുഴക്കത്തോടെ അമ്പുകളുടെ മഴ പെയ്തു. ക്രൂരമായ ആയുധങ്ങൾ കഴുത്തുരുത്തികളായി വീരന്മാരുടെ ശരീരത്തിലേക്ക് പാഞ്ഞു; ചിലത് ആകാശത്ത് ആയുധങ്ങൾ ഇടിച്ചുമുട്ടി പൊട്ടിച്ചെരിഞ്ഞു വീണു. ആയുധങ്ങളുടെ തീയുടെ പ്രകാശത്തിൽ ഇരുട്ട് വേഗത്തിൽ അകന്നു; സൈന്യത്തിന്റെ മുഴുവൻ ശരീരം പുതുവധുവിന്റെ രോമങ്ങൾപോലെ തിളങ്ങി. തലകെട്ടി നിൽക്കുന്ന ശരീരങ്ങൾ നൃത്തനിരയിലായി ഉയർന്നു; ദാനവയുവതികൾ സമരത്തിലെ വഞ്ചനയെ പാടിക്കൊണ്ടു പൊട്ടിച്ചിരിച്ചു. മദംപിടിച്ച കാളകളുടെ സൈന്യം തമ്മിൽ ഇടിച്ചുമുട്ടി, വലിയ ശബ്ദത്തോടെ കൂവിചൊല്ലി; മദമർന്ന നദികൾ പാറകൾ ആകാശത്തിലേക്ക് എറിഞ്ഞു കൊണ്ടുപോയി. രഥങ്ങൾ കാട്ടിലെ ഉണങ്ങിയ ഇലകൾപോലെ തകർന്നു വീണു; യുദ്ധപർവ്വതത്തിൽ നിന്ന് ചുവന്ന നദികൾ മരിച്ചവരെ മഴയാക്കി ഒഴുകി. രക്തത്തിൽ കറുത്ത പൊടിക്കൂട്ടങ്ങൾ ആയുധങ്ങളുടെ തീയിൽ കീഴടക്കി; യുദ്ധത്തിന്റെ മുഴുവൻ ശബ്ദവും മരണത്തിന്റെ ഉറപ്പോടെ ഭയപ്പെടുത്തുന്നവയായിരുന്നു. അവിടെ മുഴുവൻ കലഹവും, അകമഴിഞ്ഞ യുദ്ധവും, വാളുകളുടെ തിരമാലയിൽ churn ചെയ്തുള്ള ശബ്ദവും മാത്രം ഉയർന്നു; പക്ഷേ മേഘങ്ങൾ മുകളിൽ ശാന്തമായിരുന്നു. സൈന്യങ്ങളുടെ കൂട്ടായ്മ ശവയാത്രയുടെ നിറഞ്ഞ ശബ്ദം പോലെ, അമ്പുകളുടെ പൊട്ടിത്തെറികൾ മഴപെയ്യുന്നതുപോലെയും, ശക്തമായ ആയുധങ്ങൾ തമ്മിൽ ഇടിച്ചുമുട്ടിയ ശബ്ദം ശക്തമായും മുഴങ്ങി; എന്നാൽ രാത്രിയിൽ എല്ലാം ഉറക്കത്തിൽ മറഞ്ഞതുപോലെയായിരുന്നു. ഈ ഭയാനകവും അകമഴിഞ്ഞതുമായ യുദ്ധം നടക്കുമ്പോൾ, ജ്ഞാനദേവി തന്റെ തന്നെ പ്രതിബിംബത്തോട് കളിയോടെ പറഞ്ഞു: “ദേവിയേ, നമ്മുടെ പ്രഭു ഈ യുദ്ധത്തിൽ ജയിച്ചോ പരാജയപ്പെട്ടോ ഇല്ല, എന്തുകൊണ്ടാണ്? ദയവായി പറയൂ, ആനകൾ ഓടുന്ന ഈ യുദ്ധത്തിൽ—even though you are pleased—എന്താണ് കാരണം?” “ദീര്ഘകാലം ഈ രാജാവ് വിഡുരഥന് എന്നെ ആരാധിച്ചു; പക്ഷേ വിജയം നേടാനായി വിഡുരഥന് എന്നേ ആരാധിച്ചില്ല. അതുകൊണ്ടാണ് മറ്റൊരാൾ മാത്രം വിജയിക്കുന്നത്; വിഡുരഥന് വിജയമില്ല. ഈ ബോധം, ഈ അന്തർബോധം, എല്ലാം തീരുമാനിക്കുന്നത് അതാണ്, സംഭവിക്കുന്ന സമയത്തും വിധവുമാണ്.” ഇങ്ങനെ, യുദ്ധത്തിന്റെ അഗ്നിയും, ബോധത്തിന്റെ ആഴവും, ആത്മാവിന്റെ അന്തർബോധവും ഒത്തുചേർന്ന്, ഓരോരുത്തരുടെയും ശ്രമം അനുസരിച്ച് ഫലങ്ങൾ ലഭിക്കുന്നതാണെന്ന് ഈ മഹാസന്ദർഭം വ്യക്തമാക്കുന്നു.