ഈ ലോകം അതിവിശുദ്ധമായ ചൈതന്യത്തിലെ മധുരമായ തേന് പോലെ ആണ്; അത് ചൈതന്യത്തിന്റെ സ്വര്ണ്ണാഭരണവും, അതിന്റെ പുഷ്പസൌരഭ്യവും, അതിന്റെ വള്ളിയില് വിരിഞ്ഞിരിക്കുന്ന ഫലവും പോലെയാണ്. ഈ ലോകത്തിന്റെ സത്തയും, ചൈതന്യത്തിന്റെ സത്തയും ഒന്നാണ്; ലോകത്തിന്റെ സത്ത തന്നെയാണ് ചൈതന്യത്തിന്റെ രൂപം. ഇവിടെ ഭേദവും പരിണാമവും ഇല്ല, ആകാശത്തില് മലിനതയില്ലാത്തതുപോലെ. ഇങ്ങനെ, സത്വത്തിന്റെ യാഥാര്ത്ഥ്യത്തിലൂടെ, യാഥാര്ത്ഥ്യവും അയാഥാര്ത്ഥ്യവും ഉള്ള മൂന്നു ലോകങ്ങളും വ്യത്യാസമില്ലാതെ ഒന്നായിരിക്കുന്നു; അതിനാല് സത്വവും അസത്വവും അതേ ഒന്നാണ്. ഭാഗം, പൂര്ണ്ണം എന്ന വാക്കുകളുടെ അര്ത്ഥം, കുരുവിന്റെ കൊമ്പുകള് പോലെയാണ്—അവ നേരിട്ടുള്ള അനുഭവത്തെ നിഷേധിക്കാന് ശ്രമിക്കുന്നവര് മാത്രം സൃഷ്ടിക്കുന്ന കല്പനകള്. അവരില് കുറ്റം വീഴട്ടെ. ലോകം ഇല്ലാത്തിടത്ത്—പര്വ്വതങ്ങളോ, ഭൂമിയോ, നദികളോ, അഥവാ ഭവാന്മാരോ ഇല്ലാത്തിടത്ത്—ഒന്നായ ചൈതന്യം മാത്രം നിലനില്ക്കുമ്പോള്, ഇതും അതും എന്നുള്ള ഭ്രമം എങ്ങനെയുണ്ടാകും? കല്ലിന്റെ ഹൃദയംപോലെ ദൃഢമായാലും, ചൈതന്യം അതിന്റെ സ്വഭാവത്തില് സുതാര്യവും, അതിനകത്ത് എല്ലാ ശാന്തമായ ക്രമീകരണങ്ങളും ഉള്ക്കൊള്ളുന്നതുമാണ്, കല്ലുപോലെ. വസ്തുക്കളുടെ വിശാലതയില്, നീ ആകാശത്തിലെ ഒരു കണുപോലെയാണ്; അവിടെ 'നീ', 'അത്', 'ഞാന്', 'സ്വയം', 'സത്വം', 'അസത്വം' എന്നൊന്നുമില്ല. ഒരു ഇലയുടെ പല വരികള് തമ്മില് ക്രമീകരിച്ചിരിക്കുന്നതുപോലെ, ഈ ചൈതന്യം സ്വയം ഭിന്നതയും അഭിന്നതയും ഉള്ക്കൊള്ളുന്നു. നേരിട്ടുള്ള അനുഭവത്തിലൂടെ അറിയുക: എല്ലാ കാരണങ്ങളുടെ കൂട്ടങ്ങളുടെ മൂലകാരണം ചൈതന്യമാണ്; അതാണ് സ്രഷ്ടാവിന്റെ ഉത്പാദകനും, സ്വഭാവത്തില് കര്ണമില്ലാത്തതും. ഈ ചൈതന്യത്തിന്റെ അഭാവം, അത് ഒരു വസ്തുവല്ലാത്തതിനാല്, വാക്കുകളിലൂടെയും സ്ഥാപിക്കാനാവില്ല; കാരണം, എന്ത് ഉണ്ട് എന്നത് വിത്തില് നിന്ന് മുളയുന്നതുപോലെ കാണപ്പെടുന്നു. മൂന്നു ലോകങ്ങളും ആകാശത്തില് വിഭജിക്കപ്പെടാതെ ശൂന്യമായി നിലനില്ക്കുന്നതുപോലെ, മഹാചൈതന്യത്തില് കാണുന്നതെല്ലാം പരമാവസ്ഥയാണ്—നേരിട്ടുള്ള അനുഭവത്തില് നിന്നുള്ള ഈ ബോധത്തില് ഉറപ്പുള്ളവനാകുക. മുനിവന് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു തീര്ന്നപ്പോള്, ദിവസം വൈകിയതോടെ സൂര്യന് അസ്തമിച്ചു. സന്നിധിയില് നിന്ന് എല്ലാവരും നമസ്കാരം അര്പ്പിച്ച്, സൂര്യനുദിച്ചിരത്തിന്റെ മങ്ങലില് കുളിക്കാന് പുറപ്പെട്ടു. ഈ ലോകം ശൂന്യമായ ആകാശം മാത്രമാണ്; ആകാശത്തില് മുത്ത് തെളിയുന്നതുപോലെ, വിശുദ്ധമായ ചൈതന്യത്തിന്റെ വിശാലതയില് ലോകം തെളിയുന്നു. ഒരു തൂണില് കൊത്തിയെടുത്ത ദിവ്യകന്യകയെ പോലെ, അവള് വേറെയാണെന്ന തോന്നല് ഉണ്ടെങ്കിലും, ചൈതന്യത്തിന്റെ തൂണില് കൊത്തുകാരനെയും കൊത്തനെയും കണ്ടെത്താനാവില്ല. കടലിന്റെ തിരകള് അതിന്റെ സ്വഭാവത്തില് അചഞ്ചലമായിട്ടും സ്വാഭാവികമായി ഉയര്ന്നു വരുന്നവയാണെന്നപോലെ, അറിയപ്പെടുന്നതും അറിയുന്നതും പരമത്തില് വേറിട്ടതല്ലെങ്കിലും പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു. വെള്ളത്തില് സൂര്യപ്രകാശത്തിന്റെ രൂപങ്ങള് ലോകത്തിനു ദൃഢമായതുപോലെ തോന്നുമ്പോഴും, അതം അവയിലില്ല; ലോകത്തിന്റെ പ്രത്യക്ഷതയും അങ്ങനെ തന്നെ. ലോകത്തിന്റെ പ്രത്യക്ഷത, പ്രകടമായതോ അപ്രകടമായതോ അല്ല, അത് ബ്രഹ്മത്തില് നിന്ന് വേറിട്ടതുമല്ല; വെള്ളത്തില് സൂര്യപ്രകാശത്തിന്റെ വലപോലെയാണ് അത്, വ്യത്യസ്തമായി കാണപ്പെടുന്നു. ഭൂമിയും മറ്റു ഘടകങ്ങളും ഈ ശൂന്യസ്വഭാവമുള്ള ലോകത്ത് അനുഭവപ്പെടുന്നതുപോലെ തോന്നുമ്പോഴും, അവ യാഥാര്ത്ഥ്യത്തില് ഇല്ല—സ്വപ്നത്തിലോ കല്പനയിലോ കാണുന്നതുപോലെ. ഈ ആകാശസദൃശമായ ചൈതന്യത്തില്, വസ്തുക്കളെ യാഥാര്ത്ഥ്യമെന്നു പിടിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നുമ്പോഴും, യാഥാര്ത്ഥത്തില് ഒന്നും ഉല്പാദിക്കപ്പെടുന്നില്ല—മൃഗതൃഷ്ണയിലെ നദിയില് വെള്ളം ഇല്ലാത്തതുപോലെ. വസ്തുക്കളെ പിടിച്ചിടത്തില്ലാത്ത ലോകം, ഗാന്ധര്വനഗരംപോലെ, മരുഭൂമിയിലെ നദിപോലെ പ്രത്യക്ഷമാകുന്ന ഭ്രമമാണ്. സ്വപ്നത്തിലെ പര്വ്വതത്തില് യഥാര്ത്ഥത്തില് അളവോ അളവുകോ ഇല്ലാത്തതുപോലെ, ലോകത്തിലെ എല്ലാ രൂപങ്ങളും ശൂന്യമായിരിക്കുന്നു—ഇമാജിനേഷനാല് നിറച്ചിട്ടുള്ളതേ അല്ലാതെ യാഥാര്ത്ഥ്യമല്ല. 'ലോകം', 'ബ്രഹ്മം', 'ആകാശം' എന്ന വാക്കുകളുടെ അര്ത്ഥത്തില് അജ്ഞന്മാര് മാത്രം വ്യത്യാസം കാണുന്നു; യാഥാര്ത്ഥത്തില് അതില് വ്യത്യാസമില്ല. ഈ പ്രകാശം, അതായത് ചൈതന്യവും അചൈതന്യവും, ആകാശവുമായി വളരെ സൂക്ഷ്മമായി ബന്ധപ്പെടുന്നു—കല്പനയിലെ മേഘം യഥാര്ത്ഥ മേഘവുമായി ബന്ധപ്പെടുന്നതുപോലെ. സ്വപ്നനഗരം ജാഗ്രതാനഗരത്തേക്കാള് വ്യക്തമായിരിയ്ക്കുന്നതുപോലെ, ഈ ലോകം കല്പിതലോകത്തേക്കാള് വ്യക്തമാണ്. അതിനാല്, ജഡവും ചൈതന്യവുമെന്നു തോന്നുന്ന ഈ ലോകം യാഥാര്ത്ഥത്തില് ശുദ്ധമായ ആകാശം മാത്രമാണ്; 'ശൂന്യം' എന്ന വാക്കും 'ആകാശലോകം' എന്നതും പരസ്പരം ഉപയോഗിക്കാവുന്നവ, രണ്ടും ചൈതന്യസ്വഭാവമുള്ളവയാണ്. ഇവിടെ ഒന്നും ഉല്പാദിച്ചിട്ടില്ല—ലോകവും അതിന്റെ ആരംഭവും കാണുന്നതെതും ഇല്ല; അതത് തന്നെയായി, അഖ്യാതവും അപ്രകടവുമാണ്. ലോകം തന്നെയാണ് മഹാശൂന്യവും, ചൈതന്യത്തിന്റെ ആകാശവും, വിഭജിക്കപ്പെടാത്തതും; അത് ഒരു പരമാണുവിന്റെ വിസ്തൃതിയിലോ, നിറയ്ക്കാനാവാത്ത അളവുപോലെയോ ആണ്. അത് ശൂന്യസ്വഭാവമുള്ളതും, രൂപങ്ങളെ പിടിച്ചിടാത്തതും, ശുദ്ധവുമാണ്; ആകാശത്തിനകത്ത്, ആകാശം കൊണ്ടുള്ള അത്ഭുതമായ ഒരു ദൃശ്യമാണ് നിലകൊള്ളുന്നത്—കല്പനയില് സൃഷ്ടിച്ച ഒരു നഗരത്തെപ്പോലെ. ഇവിടെ, ആ മണ്ടപത്തിന്റെ കഥ പറയാന് ശ്രവിക്കൂ—കാതിന് അലങ്കാരമായ കഥ; അതിലൂടെ, സംശയമില്ലാതെ ഈ അര്ത്ഥം മനസ്സിന് ശാന്തി നല്കും. ബ്രഹ്മന്, യഥാര്ത്ഥ ബോധം വികസിപ്പിക്കാനായി, ആ മണ്ടപത്തിന്റെ കഥ മുഴുവന് വേഗത്തില് പറഞ്ഞുതരിക, അതിലൂടെ ജ്ഞാനം വര്ധിക്കും. ഭൂമിയില് ഒരു മഹാനായ കുലം പുഷ്പിച്ചിരുന്നതുണ്ടായിരുന്നു—പദ്മനാമനായ ഒരു രാജാവ്, പ്രസിദ്ധനും, അനേകം പുത്രന്മാരും ധനസമ്പത്തും ഉള്ളവനും. അതിര്ത്തികള് കാത്തുനില്ക്കുന്നതില് സമുദ്രംപോലെയും, ശത്രുക്കള്ക്ക് ഇരുട്ട് നീക്കുന്ന സൂര്യനായി, പ്രിയജന്മാര്ക്ക് രാത്രിയിലെ താമരകള്ക്ക് ചന്ദ്രനായി, ദോഷങ്ങള്ക്കു പുല്ല് ചുട്ടുകൊള്ളുന്ന അഗ്നിപോലെയും അദ്ദേഹം നിലകൊണ്ടിരുന്നു. മുനിവര് സമുദായങ്ങളില് മേരുപര്വ്വതംപോലെയും, പ്രശസ്തിയുടെ ചന്ദ്രന് ഉദയിക്കുന്ന സമുദ്രംപോലെയും, ഉത്തമഗുണങ്ങളുടെ ഹംസകള്ക്കുള്ള തടാകംപോലെയും, കലകളുടെ താമരയ്ക്ക് സൂര്യനായി അദ്ദേഹം നിലനിന്നു. ശത്രുസമുദ്രം പടര്ത്തുന്ന കാറ്റുപോലെയും, അഹങ്കാരത്തിന്റെ ആനകള്ക്കിടയിലെ സിംഹംപോലെയും, എല്ലാ ശാസ്ത്രശാഖകള്ക്കും പ്രിയനായി, അത്ഭുതഗുണങ്ങളുടെ ഖനിയായി അദ്ദേഹം പ്രശസ്തനായിരുന്നു. ശത്രുക്കളുടെ സമുദ്രം മഥിക്കുന്ന മന്ദാരപര്വ്വതംപോലെയും, പുഷ്പിച്ചിരിക്കുന്ന ഗുണങ്ങളുടെ തേന്പോലെയും, സൗഭാഗ്യത്തിന്റെ പുഷ്പങ്ങളാല് ആയുധം ധരിച്ച കാമദേവനായി അദ്ദേഹം നിലകൊണ്ടു. വിനോദവല്ലിയുടെ കളിയില് കാറ്റുപോലെയും, ധൈര്യത്തിന്റെ ഉത്സവത്തില് വീരനായി, ഉന്നതിയുടെ രാത്രിതാമരയ്ക്ക് ചന്ദ്രനായി, അപൂര്വ്വ വിനോദവല്ലിക്ക് അഗ്നിപോലെയും. അദ്ദേഹത്തിന് ലീല എന്ന ഭാഗ്യവതിയായ ഭാര്യ ഉണ്ടായിരുന്നു—അവളെല്ലാ സൗഭാഗ്യങ്ങളും നിറഞ്ഞവളും, മൃദുവായ സംസാരവും, സന്തോഷത്തിന്റെ മൃദുവായ പ്രകാശവും, ചിരിയില് രണ്ടാമത്തെ ചന്ദ്രനേപ്പോലും. അലകാപുരിയിലെ വാസികള് പോലും ആഗ്രഹിക്കുന്ന താമരമുഖം, ശരീരത്തില് തണുപ്പും, അന്തസ്സില് താമരഹൃദയത്തിന്റെ ശുദ്ധിയും, താമരയുടെ ജീവസ്വരൂപം. വല്ലിയുടെ പന്തിയില് മല്ലികാമണികളുടെ പ്രകാശംപോലെ അവള് പുഞ്ചിരിച്ചു; രുചി നിറഞ്ഞവളായിരുന്നു, കൈകള് പുതുതായി വിരിഞ്ഞ കൊമ്പുപോലെയും, പുഷ്പാലങ്കാരങ്ങള് ധരിച്ചവളും, മനുഷ്യരൂപത്തിലുള്ള ലക്ഷ്മി സ്വരൂപവുമായിരുന്നു.