ചൈതന്യം അത്ഭുതം കൊണ്ടുവരുന്ന അത്ഭുതവും സൗന്ദര്യവും സൃഷ്ടിക്കുന്ന അത്ഭുതം തന്നെയാണ്, അതിന്റെ തന്നെ ഉള്ളിലായി ലോകമെന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്ന രൂപത്തില് വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു. ഈ ചൈതന്യമാണ് മനസും അഹങ്കാരവും കല്പനയും, രാഘവാ; അതുകൊണ്ട് സൂക്ഷ്മതത്വങ്ങളിലൂടെയും മറ്റെല്ലാം വഴി ചൈതന്യമായിത്തന്നെ എല്ലാം നിലകൊള്ളുന്നു—അവിടെ ദ്വൈതവും അദ്വൈതവും എവിടെയാണ് ഉറപ്പിക്കപ്പെടുന്നത്? നാം 'ഞാന്' എന്നോ 'നീ' എന്നോ ആത്മാവിന്റെ കാരണത്തില് ആശയങ്ങള് ഉപേക്ഷിക്കണം, പക്ഷേ സത്ത്വത്തെ ഉപേക്ഷിക്കാതെ; സത്ത്വത്തിന്റെയും അസത്ത്വത്തിന്റെയും ഇടയില് അവശേഷിക്കുന്നതിന് തന്നെ അര്ത്ഥം ഉണ്ട്. ആദിയില് ചൈതന്യം സ്വയം നിലകൊണ്ടതുപോലെ, അതാണ് ഉണരുന്നത്; അത് ആകാശം പോലെ വിഭജിക്കപ്പെടാതെ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു, പിന്നെ അതിന്റെ സത്ത്വവും അസത്ത്വവും ഞാന് അറിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ചൈതന്യാകാശം, ആകാശം, ലോകം, ആഗ്രഹങ്ങള്, ആകാശം, സമുദ്രങ്ങള്, ദേവന്മാര്, പര്വ്വതങ്ങള്—ഇവയൊക്കെയും ആകാശസ്വഭാവവും ചൈതന്യത്തിന്റെ അത്ഭുതവുമാണ്; സത്യത്തില് മറ്റൊന്നുമില്ല. എന്തെങ്കിലും ഒന്നില്നിന്ന് ഉദിച്ചുവരുന്ന പ്രത്യക്ഷത അതില്നിന്ന് വ്യത്യസ്തമല്ല; അതിന്റെ സ്വഭാവം ഭാഗങ്ങളുള്ളതാണെങ്കില് പോലും, ഭാഗരഹിതത്തെക്കുറിച്ച് എന്ത് ചര്ച്ചയുണ്ട്? എപ്പോഴും അശുദ്ധമാകാത്ത ചൈതന്യത്തിന് രൂപമില്ല; ലോകത്തില് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്ന ഏതു രൂപവും അതിന്റെ തേജസ്സിന്റെ പ്രതിഫലനമായിരിക്കുന്നു. മനസ്സ്, ബുദ്ധി, അഹങ്കാരം, ഭൗതികതത്വങ്ങള്, പര്വ്വതങ്ങള്, ദിശകള്—ഇവയെല്ലാം വേറിട്ട രീതിയിലുള്ള പ്രകടനങ്ങളാണ്; ലോകത്തിന്റെ സത്ത്വം ചൈതന്യത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തിലാണ് അടിയുറച്ചിരിക്കുന്നത്. ലോകം ചൈതന്യത്തിന്റെ അവസ്ഥയാണെന്ന് അറിയുക; ചൈതന്യമില്ലാതെ ലോകമില്ല. ചൈതന്യമില്ലാത്ത ലോകമുണ്ടെങ്കില് ചൈതന്യം ജഡമാകുമായിരുന്നു; പക്ഷേ സത്ത്വത്തില് വ്യത്യാസമില്ലാത്തതിനാല് ലോകം എവിടെ നിന്നാണ് ഉരുത്തിരിയുന്നത്? ചൈതന്യത്തിന്റെ അത്ഭുതമായ ലീല, മായാമൃഗതൃഷ്ണയുടെ വിത്തുപോലെ, ജീവനും ലോകവും ഒരേ സാരമായി സ്ഥാപിതമാണ്. ചൈതന്യത്തിന്റെ അവസ്ഥയില് നിന്നും അതിന്റെ ശക്തി ഉരുത്തിരിയുന്നു, അതാണ് 'ഞാന്' എന്ന ഭാവം; ഇതാണ് ജീവന്, അതിന്റെ സ്വഭാവം സ്പന്ദനവും കര്മ്മവുമാണ്, അങ്ങനെ അത് അറിയപ്പെടുന്നു. ചൈതന്യമായി, മനസ്സായി, അതിന്റെ പേരുകളും അര്ത്ഥങ്ങളും സ്വയം സൃഷ്ടിച്ചതു പോലെ, വ്യത്യാസങ്ങളാല് വിഭജിക്കപ്പെടുന്നതുകൊണ്ട് അതിന് യഥാർത്ഥ സത്ത്വമില്ല. ചൈതന്യത്തിന്റെ സ്പന്ദനരൂപമായ കര്മ്മത്തിലും കര്ത്താവിനും കര്മ്മത്തിനും വേർപാട് ഇല്ല; കര്മ്മം എന്നത് വെറും സ്പന്ദനമാണ്, അതാണ് വ്യക്തിയായി ഓര്മ്മിക്കപ്പെടുന്നത്. ജീവന് എന്നത് ചൈതന്യത്തിലെ സ്പന്ദനമാണ്; അതാണ് മനുഷ്യരുടെ മനസ്സും. മനസ്സ് ഇന്ദ്രിയസ്വഭാവമുള്ളതുകൊണ്ട് പലവിധത്തില് സഞ്ചരിക്കുന്നു. നിശ്ചലവും വ്യത്യാസരഹിതവുമായ ചൈതന്യത്തിന്റെ പ്രകാശം തന്നെയാണ് ലോകം; ഇതിന് പുറമെ കാരണഫലങ്ങളൊന്നുമില്ല. "ഞാന് തകര്ക്കാനാവാത്തവന്, കത്തിക്കാനാവാത്തവന്, ഉണങ്ങിയോ നനഞ്ഞോ പോകാത്തവന്, ഞാന് ശാശ്വതന്, എല്ലായ്പ്പോഴും നിലനില്ക്കുന്നവന്, അചഞ്ചലന്"—ഇത് ഉറപ്പാണ്. മനുഷ്യര് ഇവിടെ വാദിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കട്ടെ, അവര് തങ്ങള് ആഗ്രഹിക്കുന്നതുപോലെ ഭ്രമയില് വാദിക്കട്ടെ; ഞങ്ങള് അങ്ങനെ അലഞ്ഞുനടക്കുന്നില്ല, ഭ്രമരഹിതരായവര് ഉണരിയിട്ടുണ്ട്. കാണപ്പെടുന്നതിലും രൂപമുള്ളതിലും അജ്ഞാനം ഉറച്ചിരിക്കുമ്പോള് മാറുന്നുവെന്ന വ്യത്യാസങ്ങള് ഉദിക്കുന്നു; പക്ഷേ രൂപരഹിതമായതിലും അതിനെ അറിയുന്ന ചൈതന്യത്തിലും, ചൈതന്യാകാശത്തിലും, സത്ത്വ-അസത്ത്വസാരത്തിലും അവ ഇല്ല. ചൈതന്യത്തിന്റെ കിരണങ്ങള് വസ്തുക്കളുടെ രുചിയിലൂടെ കാലം മുതലായ ശക്തികളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; ശുദ്ധമായ ചൈതന്യാകാശം, ചൈതന്യാമധുരം, താനേ തന്നെ പുഷ്പിപ്പിക്കുന്നു. സ്വതന്ത്രമായി, അത്ഭുതകരമായ ചൈതന്യത്തിന്റെ വില്ല് തിളങ്ങുന്നു, ആരും തട്ടാതെ; സ്വതന്ത്രമായി, അത്ഭുതകരമായ ചൈതന്യരത്നം കര്മ്മം ചെയ്യുന്നു, യാതൊരു കാരണവുമില്ലാതെ. സ്വതന്ത്രമായി, അതുല്യമായ ചൈതന്യസ്പന്ദനം ഉദിക്കുന്നു, അതാണ് ചൈതന്യവായു, ജഡമല്ലാത്ത സ്വഭാവം; സ്വതന്ത്രമായി, വൈവിധ്യമാർന്ന ചൈതന്യചലനം ഒഴുകുന്നു, ചാനലുകളിലൊതുങ്ങാത്ത ചൈതന്യജലം. സ്വതന്ത്രമായി, അത്ഭുതകരമായ ചൈതന്യശിഖരം ഉയരുന്നു, നിര്മിതമല്ലാതെ; സ്വതന്ത്രമായി, ആനന്ദകരമായ ചൈതന്യപ്രഭ തിളങ്ങുന്നു, എല്ലായ്പ്പോഴും പ്രകടമാവുന്നു. ചൈതന്യത്തിന്റെ പ്രകാശം, സ്വയം വെളിച്ചവും ശുദ്ധസ്വഭാവവുമാണ്, അറിഞ്ഞവന് അറിവിലൂടെ അതില് ഉദിക്കുന്നു, അജ്ഞാനത്തില് അസ്തമിക്കുന്നു എന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു. അതിന്റെ തന്നെ ജഡത്വം മൂലം, അത് ജഡവസ്തുക്കളില് സുഷുപ്തിയാവസ്ഥയില് എത്തുന്നു; അതിന്റെ തന്നെ സ്പന്ദനം അല്ലെങ്കില് ശാന്തതയിലൂടെ, വിശാലമായ ചൈതന്യാകാശം മനസ്സാവുകയോ ശുദ്ധബോധമായി നിലനില്ക്കുകയോ ചെയ്യുന്നു. ചൈതന്യത്തിന്റെ പ്രകാശം തന്നെയാണ് ലോകം നിലനില്ക്കുന്നതും ഇല്ലാതാകുന്നതും; ലോകം ഉണ്ട്, ഇല്ല, കാരണം അതൊന്നും ചൈതന്യാകാശത്തുള്ള ശൂന്യത മാത്രമാണ്. ലോകം, ചൈതന്യപ്രകാശത്തിന്റെ മഹാരൂപമായി, ഉണ്ട്, ഇല്ല; ചൈതന്യവായുവിന്റെ ഘനസ്പന്ദനമായി ലോകം ഉണ്ട്, ഇല്ല. ലോകം, ചൈതന്യത്തിന്റെ ഇരുണ്ടതയുടെ കറുപ്പായി, ഉണ്ട്, ഇല്ല; ചൈതന്യസൂര്യന്റെ പകലായി ലോകം ഉണ്ട്, ഇല്ല. ചൈതന്യത്തിന്റെ പൊടിയാണ് ലോകമെന്ന മായാജാലം പര്വ്വതമോ അണുവോ ആയി; ചൈതന്യാഗ്നിയുടെ ചൂടാണ് ലോകത്തിന്റെ തേജസ്; ചൈതന്യശംഖിന്റെ വെള്ളപ്പൊലിയാണ് ലോകത്തിന്റെ പ്രകാശം. ലോകം ചൈതന്യപര്വ്വതത്തിന്റെ കുടയിലാണു നിലകൊള്ളുന്നത്; വെള്ളത്തിന്റെ ദ്രവത്വം ചൈതന്യത്തിലെ ലോകമാണ്; കശുവണ്ടിയുടെ മധുരം ചൈതന്യത്തിലെ ലോകം; പാലിന്റെ മൃദുത്വം ചൈതന്യത്തിലെ ലോകം. പനിനീർപ്പൊലിയുടെ തണുപ്പാണ് ചൈതന്യത്തിലെ ലോകം; അഗ്നിയുടെ ജ്വാലയാണ് ചൈതന്യത്തിലെ ലോകം; നെയ്യിന്റെ എണ്ണപ്പൊലിയാണ് ചൈതന്യത്തിലെ ലോകം; നദിയിലെ തിരമാലയാണ് ചൈതന്യത്തിലെ ലോകം. ലോകം ചൈതന്യാമധുരത്തിന്റെ മധുരമാണ്; ലോകം ചൈതന്യത്തിന്റെ സ്വര്ണ്ണാഭരണമാണ്; ലോകം ചൈതന്യപുഷ്പത്തിന്റെ സുഗന്ധമാണ്; ലോകം ചൈതന്യവല്ലിയുടെ ഫലമാണ്. ചൈതന്യത്തിന്റെ സത്ത്വം തന്നെയാണ് ലോകത്തിന്റെ സത്ത്വം; ലോകത്തിന്റെ സത്ത്വം തന്നെയാണ് ചൈതന്യത്തിന്റെ രൂപം. ഇവിടെ വ്യത്യാസവും മാറ്റവും നിലനില്ക്കുന്നില്ല, ആകാശത്തില് മലിനതയില്ലാത്തതുപോലെ. അങ്ങനെ, സത്ത്വത്തിന്റെ യാഥാര്ത്ഥ്യത്തിലൂടെ, മൂന്നു ലോകങ്ങളും—സത്യമോ അസത്യമോ—വ്യത്യാസമില്ലാത്തവയാണ്, കാരണം അവയുടെ സാരവും വ്യത്യാസമില്ലാത്തതാണ്; അതുകൊണ്ട് സത്ത്വവും അസത്ത്വവും അതേ ഒന്നാണ്. 'ഭാഗം' എന്നും 'പൂര്ണ്ണം' എന്നും പറയുന്ന വാക്കുകളുടെ അര്ത്ഥം, മുയലിന് കൊമ്പുണ്ടെന്നു കല്പിക്കുന്നതുപോലെയാണ്—പ്രത്യക്ഷാനുഭവത്തെ നിഷേധിക്കാനാഗ്രഹിക്കുന്നവരുടെ കല്പന; അവരെ അപമാനിക്കട്ടെ. പര്വ്വതങ്ങളും ഭൂമിയും നദികളും അധികാരികളും ഉള്ള ലോകം ഇല്ലാത്തിടത്ത്, കാരണം അവിടെ ചൈതന്യം ഒന്നേയുള്ളൂ, അവിടെ ഈയൊന്നും ആയൊന്നും എന്ന ഭ്രമം എങ്ങനെയാണ് ഉരുത്തിരിയുക? ചൈതന്യം കല്ലിന്റെ ഹൃദയത്തോളം ഘനമായാലും, അതിന്റെ സ്വന്തം ആകാശത്തില് അത് സുതാര്യമാണ്, അതിനുള്ളില് എല്ലാ ശാന്തമായ ക്രമീകരണങ്ങളും കല്ലുപോലെ നിലനില്ക്കും. വസ്തുക്കളുടെ വിശാലതയില് നീ ആകാശത്തിലെ ഒരു കണംപോലെയാണ്; നിന്നെക്കുറിച്ച് 'നീ', 'അത്', 'ഞാന്', 'സ്വയം', 'സത്ത്വം', 'അസത്ത്വം' എന്ന ആശയങ്ങള് ഇല്ല. ഒരു ഇലയിലെ പല വരികള് ക്രമീകരിച്ചിരിക്കുന്നതുപോലെ, ഈ ചൈതന്യം സ്വഭാവപ്രകാരം വ്യത്യസ്തവും അവ്യത്യസ്തവുമായതിനെ തന്നെ ഉള്ക്കൊള്ളുന്നു. പ്രത്യക്ഷാനുഭവത്തിലൂടെ അറിയുക: എല്ലാ കാരണകൂട്ടങ്ങളുടെ മൂലകാരണം ചൈതന്യമാണ്, സ്രഷ്ടാവിനെയും സൃഷ്ടിക്കുന്നതും അതാണ്, അതിന്റെ സ്വഭാവം കാരണരഹിതമാണ്. ഈ ചൈതന്യത്തിന്റെ അസത്ത്വം, അത് ഒരു വസ്തുവല്ലാത്തതിനാല്, വാക്കുകളിലുപോലും സ്ഥാപിക്കാനാവില്ല; എന്തെങ്കിലും ഉണ്ട് എങ്കില് അത് വിത്തില് നിന്ന് മുളപ്പുപോലെ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നുവല്ലോ.