ലോകത്തിന്റെ നിലനില്പും അതിന്റെ ദൃഢതയും പരമാര്ഥത്തിൽ നിരന്തരമായ ശൂന്യതയിലാണെന്ന് മഹാത്മാവ് പറയുന്നു. അതിജാഗ്രതയുടെ മഹാസമുദ്രത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്ന അതാണ് പരമാത്മാവിന്റെ സ്വരൂപം. അവിടെ ദർശകൻ-ദർശ്യം എന്ന ക്രമം ഉണ്ടെങ്കിലും, അതിന്റെ സാന്നിധ്യം പൂര്ണ്ണമായും അപ്രത്യക്ഷമാണ്; അതിൽ അന്തരം ഇല്ലെങ്കിലും അതാണ് അന്തരം തന്നെ—ഇതാണ് പരമാത്മാവിന്റെ സ്വഭാവം. ശൂന്യമായതല്ലെങ്കിലും ശൂന്യതയായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നതും, ഈ ശൂന്യമായ ബ്രഹ്മാണ്ഡം അതിൽ തന്നെ നിലനിൽക്കുന്നതും, അനേകം സൃഷ്ടികളിലൂടെയും ശൂന്യതയായി നിലനിൽക്കുന്നതും അതാണ് പരമാത്മാവ്. അതിജ്ഞാനസ്വരൂപമായിട്ടുണ്ടെങ്കിലും വലിയ പാറപോലെ ദൃഢമായി നിലകൊള്ളുന്നതും, പുറത്തു നിർജ്ജീവമെങ്കിലും അകത്തുനിന്ന് സദാ ജാഗരൂകമായതും അതാണ്. അന്തര-ബാഹ്യങ്ങളിലെയും എല്ലായിടത്തെയും ആകമാനമായി അതാണ് നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നത്; അതിന്റെ സ്വരൂപം തന്നെ അതിൽ തെളിയുന്നു. പ്രകാശം വെളിച്ചത്തിനും ശൂന്യം അന്തരത്തിനും എങ്ങനെ ആധാരമോ, അതുപോലെ ഈ സകലവും അതിൽ നിലകൊള്ളുന്നു—ഇതാണ് പരമാത്മാവ്. എവിടെയും നിറഞ്ഞിരിക്കുന്ന ഈ പരമാത്മാവിനെ എങ്ങനെ തിരിച്ചറിയാനാവില്ല? ഈ ലോകവും അതിൽ കാണപ്പെടുന്നതെല്ലാം അതിൽ നിന്നാണ് ഉത്ഭവിക്കുന്നത്. പരമശൂന്യത്തിന്റെ വ്യക്തമായ ബോധത്തിൽ ഈ ലോകം, മായാജലത്തിലെ വെള്ളം പോലെയോ ആകാശത്തിലെ നിറം പോലെയോ, യഥാർത്ഥത്തിൽ ഉറപ്പോടെ നിലനിൽക്കുമെങ്കിൽ അങ്ങനെയാവട്ടെ. ബ്രഹ്മത്തിന്റെ ആ സ്വരൂപം ജ്ഞാനത്തിലൂടെയാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്; മറ്റ് പ്രവർത്തികളിലൂടെ അല്ല. ദർശ്യത്തിന്റെ പൂര്ണ്ണ അഭാവം ഒഴികെ മറ്റൊരു ശുഭമാർഗ്ഗം ഇല്ല. ദർശ്യത്തിൽ പരമശൂന്യാവസ്ഥയുണ്ടാകുമ്പോൾ, യഥാർത്ഥത്തിൽ, പരമാർത്ഥം മാത്രം ശേഷിക്കും; അപ്പോൾ അതിനെ മനസ്സിലാക്കാനും അനുഭവിക്കാനും കഴിയും. പ്രതിഫലനത്തിന് ഒരു വസ്തുവില്ലാതെ എവിടെയും ചൈതന്യത്തിന്റെ പ്രതിബിംബം ഉണ്ടാവില്ല; ഒരു പ്രതിബിംബമില്ലെങ്കിൽ കണ്ണാടി എങ്ങനെ നിലനിൽക്കും? ഈ ദൃശ്യലോകം എന്ന ബ്രഹ്മാണ്ഡത്തിന്റെ സാദ്ധ്യത ഇല്ലാതെ, ആരും പരമാർത്ഥം തിരിച്ചറിയുകയില്ല. ഈ ഭ്രമരൂപമായ ദൃശ്യലോകത്തിന്റെ സാന്നിദ്ധ്യത്തിൽ, ബ്രഹ്മാണ്ഡത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പുണ്ട് എന്ന് സത്യം; അതിനാൽ, ശൂന്യത എവിടെയാണ്? ഒരു കടുക് വിത്തിനുള്ളിൽ മഹാമേരു പർവ്വതം എവിടെയാണ്? രാമാ, കുറച്ച് ദിവസങ്ങൾ നീ ക്ഷീണമില്ലാതെ, സത്സംഗത്തിലും സത്യഗ്രന്ഥങ്ങളിലും മനസ്സോടെ നില്ക്കുകയാണെങ്കിൽ, ഞാൻ നിമിഷംകൊണ്ട്—നിന്റെ ദൃശ്യലോകം മുഴുവൻ നീക്കിക്കൊടുക്കാം; മായാജലത്തിലെ വെള്ളം ജ്ഞാനത്തിലൂടെ അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നതുപോലെ. ദർശ്യം ഇല്ലാതാകുമ്പോൾ ദർശകനും ഇല്ലാതാകും; ശുദ്ധജ്ഞാനമാത്രം ശേഷിക്കും. ദർശകൻ ദർശ്യം ഉണ്ടെങ്കിൽ മാത്രമാണ് ദർശകത്വം; ദർശകത്വം ഉണ്ടെങ്കിൽ മാത്രമാണ് ദർശ്യം. ദ്വൈതം ഏകത്വത്തോടൊപ്പം മാത്രമാണ് നിലനിൽപ്പുള്ളത്; ഏകത്വം ദ്വൈതത്തോടൊപ്പം മാത്രമാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്. ഒന്നിന് അഭാവം വരുമ്പോൾ രണ്ടിന്റെയും നിലനിൽപ്പ് ഇല്ല. ദ്വൈത-ഏകത്വങ്ങളുടെ, ദർശകൻ-ദർശ്യങ്ങളുടെ ബോധം അവസാനിക്കുമ്പോൾ ശുദ്ധസത്ത മാത്രം ശേഷിക്കും. ‘ഞാൻ’ തുടങ്ങിയ എല്ലാ ദൃശ്യലോകവും അവയുടെ പൂര്ണ്ണ അഭാവം എന്ന ജ്ഞാനത്തിലൂടെ ഞാൻ നിനക്കായി നീക്കിക്കൊടുക്കാം; കണ്ണാടിയിൽ കറുപ്പ് നീക്കം ചെയ്യുന്നപോലെ. അസത്വത്തിന് യാഥാർത്ഥ്യമായ നിലനിൽപ്പ് ഇല്ല; സത്വത്തിന് അഭാവം ഇല്ല. സ്വഭാവികമായി ഇല്ലാത്തതിനെ നീക്കം ചെയ്യാൻ എന്ത് ശ്രമം വേണം? ആദ്യത്തിൽ ലോകം സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടിരുന്നില്ല; ഇപ്പോൾ കാണപ്പെടുന്നത് ശുദ്ധാത്മാവായ ബ്രഹ്മം തന്നെ, അതിന്റെ ചൈതന്യത്താൽ വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു. ലോകം എന്നതിനെ ഉത്ഭവിച്ചതായി പറയാറില്ല, നിലവിലില്ല, കാണപ്പെടുന്നില്ല; സ്വർണ്ണത്തിൽ വലയത്തിന്റെ സ്വഭാവമില്ലാത്തതുപോലെ, അതിനെ നീക്കാൻ ശ്രമം എന്തിന്? ഇതെല്ലാം ഞാൻ വിശദമായി, നിരവധി കാരണങ്ങളോടുകൂടി വിശദീകരിക്കും, അതിനാൽ നേരിട്ട് സംശയരഹിതമായി നിനക്ക് മനസ്സിലാകും. ആദിയിൽ ഉത്ഭവിക്കാത്തത് എങ്ങനെ ഇപ്പോൾ ഇവിടെ ഉണ്ടാകും? മായാജലത്തിൽ നദി എവിടെയാണ്? രണ്ടാമത്തെ ചന്ദ്രനും ഗ്രഹം അവിടെ എവിടെയാണ്? പിണഞ്ഞ സ്ത്രീക്ക് മകനില്ലാത്തതുപോലെ, മായാജലത്തിൽ വെള്ളമില്ലാത്തതുപോലെ, ആകാശത്തിൽ വൃക്ഷം ഇല്ലാത്തതുപോലെ, ലോകഭ്രമം ഇല്ല. രാമാ, ഇവിടെ കാണപ്പെടുന്നതെല്ലാം ശുദ്ധ ബ്രഹ്മം മാത്രമാണ്; ഇത് ഞാൻ നിനക്കു മുന്നോട്ട് യുക്തിയോടെ വിശദീകരിക്കും—വാക്കുകൾ കൊണ്ട് മാത്രം അല്ല. യുക്തിയോടെ ജ്ഞാനികൾ ഇവിടെ പറയുന്നതിനെ, ഉന്നത ബുദ്ധിയുള്ളവർ അവഗണിക്കരുത്; യുക്തിക്ക് വിരുദ്ധമായി അവഗണിക്കുന്നവൻ അജ്ഞാനിയാണെന്നും, തന്റെ ദുഖത്തിനാണ് കാരണമെന്നുമാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്. ഇത് എങ്ങനെ അറിയപ്പെടുന്നു, എങ്ങനെ സ്ഥാപിതമാകുന്നു? യുക്തിയിലൂടെ അനുഭവപ്പെടുമ്പോൾ, അറിയേണ്ട ഒന്നുമില്ല. ലോകം എന്ന പേരിലുള്ള ഈ ദീര്ഘകാലത്തെ മിഥ്യാജ്ഞാനജ്വരം, അന്വേഷണത്തിലൂടെയല്ലാതെ, മന്ത്രോച്ചാരണത്തിലൂടെ ശമിക്കില്ല. രാമാ, ഞാൻ നിനക്കു കഥകൾ പറയും; അവ ബോധം നേടുവാൻ സഹായിക്കും. നീ അവ ശ്രദ്ധയോടെ കേട്ടാൽ, ഉത്തമനേ, സംശയമില്ലാതെ മോക്ഷവും ജ്ഞാനവും നേടും. അല്ലെങ്കിൽ, മനസ്സിന്റെ അശാന്തതയാൽ നീ ഇടയിൽ എഴുന്നേറ്റ് പോയാൽ, ഇന്നത്തെ ദിവസം, ഉന്നതന്മാരുടെ മാർഗ്ഗത്തിൽ നിന്നൊന്നും നിനക്ക് ലഭിക്കില്ല. ആഗ്രഹിക്കുന്ന ലക്ഷ്യത്തിനായി പരിശ്രമിക്കുന്നവൻ, unless ക്ഷീണിച്ചു മടങ്ങിയില്ലെങ്കിൽ, അതു നേടും. രാമാ, നീ സത്സംഗത്തിലും സത്യഗ്രന്ഥങ്ങളിലും സമർപ്പിതനാകുകയാണെങ്കിൽ, മാസങ്ങളില്ലാതെ ദിവസങ്ങൾക്കുള്ളിൽ പരമാവസ്ഥയിലേക്കെത്തും. സ്വജ്ഞാനബോധത്തിന് ഉണരാൻ, ഗ്രന്ഥജ്ഞാനത്തിൽ ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠമായത് ഏതാണ്—അത് അറിഞ്ഞാൽ ദുഃഖം ഉണ്ടാകില്ല? സ്വജ്ഞാനത്തിൽ മനസ്സുള്ളവർക്കായി, മഹാരാമായണം എന്നറിയപ്പെടുന്ന ഈ ഗ്രന്ഥം തന്നെയാണ് ശ്രേഷ്ഠമായ ഗ്രന്ഥം. ഈ പരമകഥയിൽ നിന്ന് ഉന്നതമായ ബോധം ഉത്ഭവിക്കുന്നു; ഇതാണ് എല്ലാ ഇതിഹാസങ്ങളുടെയും സാരാംശം. ഈ ഗ്രന്ഥത്തിൽ ജീവന്മുക്തിയുടെ അവസ്ഥ പൂർണ്ണമായി വിവരിച്ചിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ അത്ഭുതപരമായ ശുദ്ധിയും സ്വയം ഉദ്ഭവവുമാണ് അതിന്. അന്വേഷണത്തിലൂടെ, ദൃശ്യലോകം നിലനിൽക്കുന്നപോലും കാണപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ സ്വപ്നം തിരിച്ചറിയുമ്പോൾ സ്വപ്നവസ്തുക്കൾ അപ്രത്യക്ഷമാവുന്നതുപോലെ അതും അവസാനിക്കും. ഇവിടെ ഉള്ളതെല്ലാം എവിടെയും ഉണ്ട്; ഇവിടെ ഇല്ലാത്തത് എവിടെയും ഇല്ല. ജ്ഞാനശാസ്ത്രങ്ങളിലെ സമ്പത്ത് ഇതാണെന്ന് ജ്ഞാനികൾ പറയുന്നു. ഈ കഥയെ പ്രതിദിനം കേൾക്കുന്നവൻ, കുട്ടിയാണെങ്കിലും, പരമജ്ഞാനവും അത്ഭുതഭാവമുള്ള മനസ്സും നേടും—ഇതിൽ സംശയം ഇല്ല. അതിനോട് മനസ്സില്ലാത്തവർക്ക്, അതിന്റെ മുൻജന്മകൃത്യഫലത്താൽ മനസ്സു തയ്യാറായിട്ടില്ലെങ്കിൽ, അവൻ ഇച്ഛിക്കുന്ന മറ്റേതെങ്കിലും ജ്ഞാനഗ്രന്ഥം പഠിക്കട്ടെ.