പ്രിയരാമാ, എല്ലായിടത്തും, യാഥാര്ത്ഥ്യവും കല്പ്പനയും ഒരുമിച്ച് നിലകൊള്ളുന്നിടത്താണ് മനസ്സും നിലകൊള്ളുന്നത്. മനസ്സും കല്പ്പനയും ഒരിക്കലും വേർപെടുന്നില്ല. യഥാര്ത്ഥമോ അവ്യവസ്ഥയോ ആകട്ടെ, ഏതൊന്നാണെങ്കിലും, നാം കാണുന്നതെല്ലാം മനസ്സാണ്; ഇതാണ് സത്യം, ബ്രഹ്മാ. സൂക്ഷ്മശരീരത്തെയാണ് മനസ്സെന്ന് വിളിക്കുന്നത്; എന്നാല് ഈ ശരീരത്തോട് ബന്ധമുള്ള ബുദ്ധിയാണ് സ്ഥിരവും ദീര്ഘകാലവും നിലനില്ക്കുന്നത്. അജ്ഞാനം, സംസാരം, മനസ്സ്, ബദ്ധത, അശുദ്ധി, അന്ധകാരമെന്നിങ്ങനെ, നാം കാണുന്നതെല്ലാം ഈ പദങ്ങള്ക്കു പണ്ഡിതന്മാര് സമാനാര്ത്ഥം പറയുന്നു. കാണുന്നതില് വേറെയൊരു മനസ്സില്ല; ഈ കാണുന്നതും സ്വയം ഉദ്ഭവിച്ചിരിക്കുന്നു—ഇത് ഞാന് വീണ്ടും വിശദീകരിക്കാം. ഒരു താമര വിത്തിനുള്ളില് താമരപ്പൂവ് അടങ്ങിയിരിയ്ക്കുന്നതുപോലെ, അതിവിപുലമായ ചൈതന്യത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മകണത്തിനുള്ളില് ഈ കാണുന്ന ലോകം അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. പ്രകാശത്തിന്റെ പ്രഭയുപോലും, കാറ്റിന്റെ ചലനമുപോലും, വെള്ളത്തിന്റെ ദ്രവത്വംപോലും, ദൃശ്യത്തിന്റെ ദൃശ്യത്വംപോലും ഈ സ്വഭാവം ദ്രഷ്ടാവിനുണ്ട്. ഒരു ഭിക്ഷുകയുടെ രൂപം പൊന്നില് അടങ്ങിയിരിക്കുന്നതുപോലെ, മരുഭൂമിയിലെ നദിയില് വെള്ളം കാണുന്നതുപോലെ, സ്വപ്നനഗരത്തിലെ മതിലുപോലെ, ദൃശ്യത്തിന്റെ അനുഭവം ദ്രഷ്ടാവിനാണ്. ഈ ദൃശ്യത്തിന്റെ വ്യത്യസ്തത ദ്രഷ്ടാവില് പ്രത്യക്ഷമാകുമ്പോള്, ഞാന് നിന്റെ മനസ്സിന്റെ കണ്ണാടിയില് കാണിച്ച് അതിനെ ഒരു കറുപാടുപോലെ വേഗം നീക്കംചെയ്യുന്നു. കാണുന്നവന് ഇല്ലാതാകുമ്പോള്, ദൃശ്യത്തിന്റെ അഭാവം മൂലം ദ്രഷ്ടാവും ദ്രഷ്ടാവല്ലാതാകുമ്പോള്, അതാണ് സത്തിന്റെയും അസത്തിന്റെയും ശുദ്ധാവസ്ഥ. ആ അവസ്ഥയിലേക്കെത്തുമ്പോള്, ആകര്ഷണവും വിരോധവും ശമിക്കപ്പെടുന്നു; കാറ്റ് നിലച്ചു പോയാല് ചലനം നിലയ്ക്കുന്നതുപോലെ. എന്തും ഇല്ലാതാകുമ്പോള്, എല്ലാം ആകാശം, ദിശ, ഭൂമി എന്നിങ്ങനെയുള്ള സ്വഭാവമായിരിയ്ക്കുമ്പോള്, പ്രകാശത്തിന്റെ ശുദ്ധപ്രഭയ്ക്ക് എന്ത് രൂപം ഉണ്ടാവും? ഈ ദൃശ്യമായ മൂന്ന് ലോകങ്ങളും, നീയും ഞാനും ഇല്ലാതാകുമ്പോള്, ദ്രഷ്ടാവ് ശുദ്ധാവസ്ഥയിലേക്കുയരുന്നു; അതാണ് നിര്മലാത്മാവിന്റെ സ്വഭാവം. എത്രയും വസ്തുക്കളും പര്വ്വതങ്ങളും കണ്ണാടിയില് പ്രതിഫലിക്കുന്നപോലെയാണു ശുദ്ധാത്മാവിന്റെ യഥാര്ത്ഥസ്വഭാവം. ‘ഞാന്’, ‘നീ’, ‘ലോകം’ എന്നിങ്ങനെയുള്ള ദൃശ്യങ്ങളുടെ കലാപം ശമിച്ചാല്, ദ്രഷ്ടാവില് നിരീക്ഷണം ഇല്ലാതായി ശുദ്ധ ഏകത്വം ഉദിക്കുന്നു. ഇത് ശമിക്കാതെ പോയാല്, നിലവിലുള്ളതില് അസത്ത്വം ബാധകമല്ല; ഈ ദൃശ്യത്തില് നമുക്ക് അസത്ത്വം അറിയാനാവില്ല, കാരണം അത് ദോഷം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതിനാല്, ബ്രഹ്മാ, ഈ ദൃശ്യതയുടെ പിതൃഭാവം എങ്ങനെ ശമിപ്പിക്കാമെന്നത് പറയൂ—അതൊരു അവസാനിക്കാത്തതും, മായയും, നിരന്തരമായ ദുഃഖങ്ങളുടെ ശ്രേണിയും സൃഷ്ടിക്കുന്നതുമാണ്. രാമാ, ഈ ദൃശ്യതയുടെ അസുരനെ പൂര്ണമായും നശിപ്പിക്കുന്നതിനുള്ള മന്ത്രം കേള്ക്കൂ. എന്ത് ഉണ്ടെങ്കിലുമവന് നശിക്കുമെന്നത് ഉറപ്പാണ്; നശിച്ചാലും അതിന്റെ വിത്ത് ഹൃദയത്തില് ശേഷിയ്ക്കാം. ഓര്മ്മയുടെ വിത്ത് വീണ്ടും ചൈതന്യത്തിലെ ശൂന്യത്തില് ഉദിച്ചുയരുമ്പോള്, ദൃശ്യത്തിന്റെ ഭാവനയുണ്ടാവുന്നു; അതിന് യാഥാര്ത്ഥ്യമില്ലെങ്കിലും ലോകം, പര്വ്വതം, ആകാശം എന്നിങ്ങനെയുള്ള ദോഷം വ്യാപിപ്പിക്കുന്നു. അതിനാല് മോക്ഷം ലഭിക്കാത്തതിന്റെ ദോഷം തുടരുന്നു; അതിനാല് ദൈവീയമുനികളും ഋഷികളും മോക്ഷത്തിന്റെ പാത്രങ്ങളായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. ഈ ലോകവും അതിന്റെ ഉത്ഭവവും യഥാര്ത്ഥമായിരുന്നെങ്കില്, ആര്ക്കും മോക്ഷം നേടാനാവില്ലായിരുന്നു; ദൃശ്യം പുറത്തോ ഉള്ളിലോ ആയാലും, അതിന് നാശം മാത്രമാണ് നിശ്ചിതം. അതിനാല്, രാമാ, ഈ മഹാസത്യവാക്യം ശ്രവിക്കൂ; ഇതിലൂടെ നീ പൂര്ണമായി മനസ്സിലാക്കും. ഈ ‘ഞാന്’ എന്നത്, ആകാശത്തെയും ഭൂതങ്ങളെപ്പോലെയും രൂപംകൊണ്ടതെന്നു പറയപ്പെടുന്നുവെങ്കിലും, ഈ ‘ലോകം’ എന്ന പദവും യഥാര്ത്ഥത്തില് ഏതൊരു വസ്തുവിനും സൂചനയില്ല. നീ കാണുന്നതെല്ലാം, നിന്റെ മുമ്പിലുള്ള ദൃശ്യങ്ങളുടെ സമാഹാരമെല്ലാം, അവിടെയൊന്നും ഇല്ല—അത് പ്രായമില്ലാത്ത, അമരമായ, അചഞ്ചലമായ ഏക ബ്രഹ്മമാണ്. പൂര്ണ്ണത്തില് നിന്നും പൂര്ണമുയരുന്നു; സമാധാനത്തില് പരമശാന്തി നിലകൊള്ളുന്നു; ആകാശത്തില് നിന്നും ആകാശം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു; ബ്രഹ്മം ബ്രഹ്മത്തില് നിലകൊള്ളുന്നു. അവിടെ ദൃശ്യം ഇല്ല, ദ്രഷ്ടാവ് ഇല്ല, ദർശനമെന്ന പ്രവൃത്തി ഇല്ല; ശൂന്യവും ജഡവും ചൈതന്യവും ഇല്ല—ശാന്തി മാത്രമാണ് എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നത്. ബഞ്ചിന മകനെ കൊണ്ട് ഒരു പര്വ്വതം ചുരണ്ടുന്നു; മുയലിന്റെ കൊമ്പ് അളക്കുന്നു; ഒരു പാറ കൈവിരലുകള് നീട്ടി താണ്ഡവമാടുന്നു. മണല്തുള്ളികള് എണ്ണയില് ഒഴുകുന്നു; കല്ലിന്റെ പുത്രിമാര് ശാസ്ത്രം വായിക്കുന്നു; വരച്ച മേഘങ്ങള് ഇടിമിന്നുന്നു—ഇങ്ങനെ, പ്രഭോ, ഈ വാക്കുകള് വെറും മായയാണ്. മുതിര്ന്നവയുടെയും മരണമുടെയും ദുഃഖത്തിന്റെയും ആകാശത്തില് നിന്നുണ്ടായ ലോകം എന്നുള്ളത്—നീയും ഞാനും അതിനെ യാഥാര്ത്ഥ്യമെന്ന് എന്തിന് പറയണം? ഈ ലോകം neither നിലനില്ക്കുന്നു, nor ഉത്ഭവിക്കുന്നു, nor ഉണ്ടാകുന്നു—ഇത് എങ്ങനെ ഉറപ്പാക്കാമെന്ന് ബ്രഹ്മാ, എന്നോട് പറഞ്ഞുതരൂ. എനിക്ക് വാക്ക് ഇല്ല; രാഘവാ, കേള്ക്കൂ—ഇത് വിശദീകരിക്കുന്നു: ഈ ലോകം ഒരു മരുഭൂമിയിലെ ബഞ്ചിന മകനുപോലെ അസത്താണ്. ആദ്യത്തില് ഇതൊന്നും ഉത്ഭവിച്ചില്ല; അതിനാല്, ഒന്നുമില്ല. മനസ്സില് മാത്രമാണ് ഇതെല്ലാം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്—ഒരു സ്വപ്നനഗരംപോലെ. സൃഷ്ടിയുടെ ആരംഭത്തില് മനസ്സ് ഉത്ഭവിച്ചില്ല, അതിന് യാഥാര്ത്ഥ്യമില്ല. അതിനാല്, ഇത് എങ്ങനെ അനുഭവപ്പെടുന്നു എന്നത് ഞാന് വിശദീകരിക്കാം. മനസ്സ്, അനുഭവങ്ങളാല് നിര്മ്മിതമായതായതിനാല്, ക്ഷയസ്വഭാവമുള്ള ഈ ദോഷം സൃഷ്ടിക്കുന്നു; അതിന് യാഥാര്ത്ഥ്യമില്ല, അസത്തായ ഒരു സ്വപ്നത്തിനുള്ളില് മറ്റൊരു സ്വപ്നംപോലെയാണ്. മനസ്സ് സ്വയം തന്റെ ഇച്ഛാനുസരണം ശരീരം ഭാവനചെയ്യുന്നു; അതിലൂടെ ഈ മായയുടെ ഭംഗി വ്യാപിക്കുന്നു. മനസ്സ് പ്രകാശിക്കുന്നു, ചലിക്കുന്നു, നൃത്തം ചെയ്യുന്നു, ഭിക്ഷയെടുക്കുന്നു, രൂപംകൊള്ളുന്നു, മുങ്ങുന്നു, പിന്വാങ്ങുന്നു; അതു സ്വയം അമരത്വം നേടുന്നു, എങ്കിലും അതിന്റെ ചഞ്ചലത്വം കൊണ്ട് മാത്രം മാറിമാറുന്നു—ഇതെല്ലാം മനസ്സിന്റെ സ്വഭാവം. പ്രഭോ, ഋഷികളില് സിംഹമായവനേ, ഈ മനസ്സിന്റെ കലാപം എന്താണ്? ഇത് എങ്ങനെ ഉണ്ട്? മനസ്സ് എങ്ങനെ ഉത്ഭവിക്കുന്നു? ഈ മായാമയമായ മനസ്സ് എവിടെ നിന്നാണ് ഉദിക്കുന്നത്? പ്രഭോ, ദയവായി, ആദിയില് അതിന്റെ ഉത്ഭവം എങ്ങനെ എന്നത് ചുരുക്കത്തില് പറയൂ; പിന്നെ, ശേഷിച്ചവ വിശദീകരിക്കാം. മഹാപ്രളയം വരുമ്പോള് അസത്ത്വം മാത്രം നിലനില്ക്കുന്നു; സൃഷ്ടിയുടെ ആരംഭത്തില് സമാധാനമേ ശേഷിക്കുന്നു, എല്ലാ ദൃശ്യമാകലും അപ്രസക്തമാണ്.