ഭരദ്വാജന് മഹാരാജാവായ രാമന്റെ അനുയായികളായ ശത്രുഘ്നനും ലക്ഷ്മണനും പ്രസിദ്ധയായ സീതയും മന്ത്രിമാരുടെ മഹാത്മാക്കളായ പുത്രന്മാരും എങ്ങനെ ദുഃഖങ്ങളില് നിന്ന് മോചിതരായി എന്നതിനെക്കുറിച്ച് അദ്ദേഹം ആവേശപൂര്വ്വം ചോദിച്ചു. "ദയവായി ഇതെനിക്ക് വ്യക്തമായി പറഞ്ഞുതരിക, ഞാനും ജനങ്ങളുമായി കൂടെ ഈ ദുരിതസമുദ്രം കടന്ന് പോകാന്," എന്നാണ് ഭരദ്വാജന് ചോദിച്ചത്. ഭരദ്വാജന് വിനയപൂര്വ്വം "തീരുമെന്നു" സമ്മതിച്ചതിനുശേഷം, ഞാന് ഭഗവാന്റെ ആജ്ഞ അനുസരിച്ച് സംസാരിക്കാന് ആരംഭിച്ചു. "പ്രിയ ഭരദ്വാജാ, നീ ചോദിച്ചതുപോലെ ഞാന് വിശദമായി പറയാം; ഇത് കേട്ടാല് എല്ലാ മായയും നീക്കപ്പെടും," എന്ന് ഞാന് പറഞ്ഞു. അതിനാല്, രാമന് ചെയ്തതുപോലെ, അശക്തമായ മനസ്സോടെ വിവേകത്തോടെ നീയും പ്രവര്ത്തിച്ചാല് സുഖത്തോടെ ജീവിക്കാം. അതിനുപോലെ തന്നെ, ലക്ഷ്മണന്, ഭാരതന്, ഉന്നതബുദ്ധിയുള്ള ശത്രുഘ്നന്, കൗസല്യ, സുമിത്ര, സീത, ദശരഥന് എന്നിവരും, അവരോടൊപ്പം വസിഷ്ഠന്, വാമദേവന് തുടങ്ങിയ മന്ത്രിമാരും, ഘൃഷ്ടി, വികുക്ഷി, ഭാമ, സത്യവര്ധന, വിഭീഷണന്, സുശേനന്, ഹനുമാന്, ഇന്ദ്രജിത് എന്നിവരും, ഈ ഇരുപത്തിയെട്ടുപേരും അശക്തമായ മനസ്സോടെ, ജീവിതത്തില് ലഭിക്കുന്നതെല്ലാം സ്വീകരിച്ച്, ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോള് തന്നെ മോക്ഷം പ്രാപിച്ച മഹാത്മാക്കളായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. നീയും അങ്ങനെ തന്നെ, നല്കുകയും സ്വീകരിക്കുകയും വാസം ചെയ്യുകയും ഓര്മ്മിക്കുകയും ചെയ്യുമ്പോള് അശക്തതയോടെ ജീവിക്കണം; അപ്പോഴാണ് നീയുമവരുപോലെ ദുഃഖങ്ങളില് നിന്ന് പൂര്ണമായി മോചിതനാവുക. ഉത്തമസ്വഭാവമുള്ളവന് ഈ അനന്തമായ സംസാരസമുദ്രം കടന്ന് പരമശാന്തി നേടുമ്പോള് പിന്നെ ദുഃഖം കാണുകയോ നിരാശയിലാവുകയോ ഇല്ല; അവന് എപ്പോഴും സന്തുഷ്ടനാണ്. ഭരദ്വാജന് വീണ്ടും ചോദിച്ചു: "ബ്രഹ്മന്, രാഘവന് ആദ്യമായി എങ്ങനെ ജീവന്മുക്തനായി എന്നത് ക്രമമായി വിശദീകരിച്ചു പറയുക. ഞാന് എപ്പോഴും സന്തോഷത്തോടെ ജീവിക്കാനായി ആ നില അറിയണം." ഈ ലോകത്തിന്റെ മായ, ആകാശംപോലുള്ള നിറമില്ലാത്തത്, വീണ്ടും വീണ്ടും ഓര്ക്കുന്നതിനേക്കാള് മറക്കുന്നതാണ് ഉത്തമം എന്നു ഞാന് കരുതുന്നു. അറിയപ്പെടുന്നതിന്റെ പൂര്ണ്ണമായ അഭാവം അറിയാതെ യഥാര്ത്ഥത്തില് അതിനെ അനുഭവിക്കാനാവില്ല; അതിനാല് ആരെങ്കിലും ഒരിക്കല് അതിനെ അന്വേഷിക്കണം. അതിനായാണ് ഈ ശാസ്ത്രം അവതരിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നത്; ഇത് ശ്രദ്ധയോടെ കേട്ടാല് സത്യത്തെ നേടാം, അല്ലെങ്കില് അല്ല. ഈ ലോകമായ, കാണപ്പെടുന്ന പോലെ തോന്നുന്നതെങ്കിലും യഥാര്ത്ഥത്തില് ഇല്ലാത്തതാണ്; ഈ അന്വേഷണം കൊണ്ടുതന്നെ അത് ആകാശത്തിലെ നിറംപോലെ അപ്രത്യക്ഷമാകും. അറിയപ്പെടുന്നതിന്റെ അഭാവം മനസ്സോടെ മനസ്സിലാക്കുമ്പോള് മനസ്സിന്റെ ആശക്തി ശുദ്ധമാകുന്നു; അപ്പോള് പരമനിര്വാണാനന്ദം ഉണരുന്നു. അല്ലാതെ, ഗ്രന്ഥങ്ങളുടെ ആഴങ്ങളിലൊതുങ്ങി നടക്കുന്നവര്ക്ക് സ്വാഭാവികമായ അറിവോ മോക്ഷമോ അനന്തകാലം പോലും ലഭിക്കില്ല. പരമമോക്ഷം എന്നത് വാസനകളെ ഉപേക്ഷിക്കുകയാണെന്ന് പറയുന്നു; ഇതാണ് ശുദ്ധമായ മാര്ഗം, ജ്ഞാനപ്രദായകമായത്. വാസനകള് ക്ഷയിച്ചാല് മനസ്സ് ഉടന് ലയിക്കുന്നു; തണുത്ത ജലധാര നിര്ത്തുമ്പോള് ഹിമകണവും അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നതുപോലെയാണ് അത്. ഈ ശരീരം, പഞ്ചഭൂതങ്ങളുടെ പഞ്ചരാഹിത്യം, വാസനകള് കൊണ്ടാണ് നിലനില്ക്കുന്നത്, ഒരുമുതിരയില് കടന്നിരിക്കുന്ന തന്തുവിനെപ്പോലെ. വാസനകള്ക്ക് രണ്ടു വിധം ഉണ്ട്: ശുദ്ധവും അശുദ്ധവും. അശുദ്ധവാസന പുനര്ജന്മത്തിന് കാരണമാകുന്നു; ശുദ്ധം ജന്മാന്തരങ്ങള് അവസാനിപ്പിക്കുന്നു. അശുദ്ധവാസന അജ്ഞാനത്താല് കനലും അഹങ്കാരത്താല് ശക്തവുമാണ്; അതാണ് പുനര്ജന്മത്തിന് കാരണം. ശുദ്ധവാസന ജന്മത്തിന്റെ വിത്ത് ഉപേക്ഷിച്ചതിനാല് വറുത്ത വിത്തുപോലെ ശരീരാന്ത്യം വരെ നിലനില്ക്കുന്നു; അറിഞ്ഞതും അറിയുന്നവനും ഒരുമിച്ച് സാക്ഷാത്കരിക്കപ്പെട്ടതിനാല് അതിനെ 'ശുദ്ധം' എന്നു വിളിക്കുന്നു. ജീവിച്ചിരിക്കെ മോക്ഷം പ്രാപിച്ചവരില് ജന്മത്തിന് കാരണമാകാത്ത ശുദ്ധവാസന മാത്രം ശേഷിക്കുന്നു; അത് ശരീരത്തില് ചക്രം തിരിയുന്നതുപോലെയാണ്. വാസനകള് ശുദ്ധവും ജന്മത്തിനും ദുഃഖത്തിനും കാരണമാകാത്തതുമാകുമ്പോള് അറിഞ്ഞതും അറിയുന്നവനും സാക്ഷാത്കരിച്ചവരെ 'ജീവന്മുക്തന്മാര്' എന്നും സത്യജ്ഞാനികള് എന്നും വിളിക്കുന്നു. ഇനി, മഹാത്മാവായ രാമന് പ്രാപിച്ച ജീവന്മുക്താവസ്ഥ എങ്ങനെ എന്നത്, ജരാമരണങ്ങള് അവസാനിപ്പിക്കുന്നതിനായി, ഞാന് വിശദീകരിക്കാം. ഭരദ്വാജാ, നീ ശ്രദ്ധയോടെ കേള്ക്കു; ഈ രാമന്റെ പവിത്രമായ മാര്ഗം അറിയുമ്പോള് എല്ലാം പൂര്ണമായി അറിയാം. പത്മാക്ഷനായ രാമന് വിദ്യാലയത്തെ വിട്ട് വീട്ടില് സന്തോഷപൂര്വ്വം, ഭയമില്ലാതെ, കളികളില് ഏര്പ്പെട്ട് ദിവസങ്ങള് ചെലവഴിച്ചു. സമയം കടന്നുപോയപ്പോള്, രാജാവ് ഭൂമിയെ ഭരിക്കുമ്പോള്, ജനങ്ങള് ദുഃഖരഹിതരായി സ്ഥിരതയോടെ സന്തോഷത്തോടെ ജീവിച്ചു. അപ്പോഴാണ് ധര്മ്മസമ്പന്നനായ രാമന് തന്റെ മനസ്സില് തീര്ത്തു പരിശുദ്ധക്ഷേത്രങ്ങളും, സന്യാസികളുടെ ആശ്രമങ്ങളും സന്ദര്ശിക്കണമെന്നാഗ്രഹം ഉണർത്തിയത്. അങ്ങിനെയൊരു ആലോചനയോടെ, രാഘവന് തന്റെ പിതാവിന്റെ പാദങ്ങള് ഹംസം പുതുമുല്ലിന്റെ നാരുകള് പിടിക്കുന്നതുപോലെ ആദരപൂര്വ്വം സ്പര്ശിച്ചു. "പിതാവേ, എന്റെ മനസ്സിന് തീര്ത്തു തപോഭൂമികള്, ദേവാലയങ്ങള്, കാടുകള്, പുണ്യസ്ഥലങ്ങള് എന്നിവ കാണാന് വലിയ ആഗ്രഹമുണ്ട്. അതിനാല് എന്റെ ഈ പഴയ അഭ്യര്ത്ഥന നീ നിറവേറ്റണം; ലോകത്ത് ആരും നിന്നോട് ചോദിച്ച് നിരാശരായിട്ടില്ല," എന്നു രാമന് പറഞ്ഞു. അങ്ങനെ അഭ്യര്ത്ഥനയുയര്ന്ന രാജാവ് വസിഷ്ഠനോടൊപ്പം ആലോചിച്ച്, ആദ്യം ചോദിച്ച രാമന് അനുമതി നല്കി. ശുഭനക്ഷത്രത്തില് ശുഭദിനത്തില്, രാഘവന് ശോഭയുള്ളാഭരണങ്ങള് ധരിച്ച്, ബ്രാഹ്മണരുടെ അനുഗ്രഹം വാങ്ങി, തന്റെ രണ്ട് സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം യാത്രയ്ക്ക് പുറപ്പെട്ടു. വേദപാരായണശാസ്ത്രജ്ഞരായ ബ്രാഹ്മണന്മാരും, വസിഷ്ഠന് അയച്ച കുറച്ചു വിശിഷ്ടനായ രാജകുമാരന്മാരും കൂടെ ഉണ്ടായിരുന്നു. മാതാക്കളുടെ ആശീർവാദവും സ്നേഹാഭിമുഖ്യവും ഏറ്റുവാങ്ങി, രാമന് ആ യാത്രയ്ക്ക് ഉദ്ദേശിച്ച് ആ ഭവനം വിട്ടു. നഗരത്തിലെ വാദ്യഘോഷങ്ങള് ഉയരുമ്പോള്, കണ്മണിപോലുള്ള നഗരവനിതകള് രാമനെ നോക്കി നിന്നു. ഗ്രാമസ്ത്രികള് തങ്ങളുടെ താമരപ്പൂവുപോലുള്ള കൈകള് നീട്ടി, രാമന്റെ വഴി അരിയും വിതറി; അതിനാല് രാമന്റെ ശരീരം ഹിമപര്വ്വതം പോലെ അരികണങ്ങള് വീണതുപോലെ ശോഭിച്ചു.