രാമാ, നിന്റെ മനസ്സ് സ്വഭാവികമായി ശുദ്ധവും തെളിഞ്ഞും ഉള്ളതാണു്; അതു് ഒരു ദോഷരഹിതമായ കണ്ണാടിപോലെ ആണ്, അതിനാല് അതിനെ ശുദ്ധീകരിക്കാന് അല്പം മാത്രം ശ്രമം മതിയാകും. വ്യാസപുത്രനായ ശുകന്റെ മനസ്സുപോലെയാണ് നിന്റെ മനസ്സും — അവന് അറിയേണ്ടതെല്ലാം അറിഞ്ഞശേഷം പോലും, അവന്റെ മനസ്സിന് അകത്തുള്ള വിശ്രമം മാത്രമാണ് ആഗ്രഹം. എങ്കില്, മഹാനായവനേ, വ്യാസപുത്രന് ശുകന്റെ മനസ്സ് ആദ്യം അശാന്തമായിരുന്നതിനും, പിന്നീട് വീണ്ടും ശാന്തമായതും എങ്ങനെ സംഭവിച്ചു? ഈ സംശയത്തിന് ഉത്തരം നല്കാം. രാമാ, ഞാൻ ഇപ്പോൾ നിനക്കു് വ്യാസപുത്രന്റെ കഥ പറയാം; അതു് എന്റെ ആത്മാവിന്റെ അന്തിമാവസ്ഥയെപ്പോലെയും, ജന്മങ്ങളുടെ അവസാനം എങ്ങനെ വരുന്നു എന്നതിന്റെ കാരണവും വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. നിന്റെ പിതാവായ വ്യാസന്റെ സമീപത്ത് ഇരിക്കുന്ന, കജലത്തിന്റെ നിറംപോലെയുള്ള, പൊന്നിന്റെ സിംഹാസനത്തില് അഭിഷിക്തനായി ദീപ്തമാനനായ മഹർഷിയാണ് ആ മഹാനു്. അദ്ദേഹത്തിന് ചന്ദ്രനുപോലെയുള്ള മുഖമുള്ള, ജ്ഞാനത്തില് പ്രാവീണ്യമുള്ള, യജ്ഞസ്വരൂപനായ ശുക എന്ന മഹർഷി പുത്രനുണ്ടായിരുന്നു. നീ എങ്ങനെ ലോകത്തിന്റെ ഗതിയെ ഹൃദയത്തില് ആഴമായി പരിശോധിച്ചോ, അതുപോലെ ശുകനും ആലോചിച്ചു; അവനിലും ശക്തമായ വിവേകം ഉദിച്ചു. ഈ വിവേകത്തിന്റെ അദ്ധ്വാനത്തിലൂടെ, നീയേപ്പോലെ, അവന് ദീര്ഘകാലം അന്വേഷിച്ച് സത്യം കണ്ടെത്തി. അവന്റെ മനസ്സ് സ്വയം അത്യന്തം സത്യത്തെത്തിയപ്പോള്, 'ഇതല്ല സത്യം' എന്നൊരു സംശയവും അവനില്ലായിരുന്നു; എങ്കിലും സ്വയത്തില് വിശ്രമം അവന് പ്രാപിച്ചില്ല. അവന്റെ മനസ്സ് അശാന്തതകളില് നിന്ന് പിന്മാറി, നിത്യനഷ്ടമായ ആനന്ദങ്ങളില് നിന്ന് വിട്ടുനിന്നു്, ഭൂമിയില്നിന്ന് പിന്മാറുന്ന ചാതകപക്ഷിയെപ്പോലെ, ശാന്തമായി നിന്നു്. ഒരിക്കൽ, ആ ശുദ്ധമനസ്സുള്ള ശുകന് ഏകാന്തമായി മേരുപര്വ്വതത്തില് വസിക്കുമ്പോള്, ഭക്തിയോടെ തന്റെ പിതാവായ കൃഷ്ണദ്വൈപായനനെ ചോദിച്ചു: "മഹർഷേ, ഈ ലോകവ്യവഹാരം എങ്ങനെ ഉദിച്ചു? എങ്ങനെ അതിന് വിശ്രമം ലഭിക്കുന്നു? എത്രകാലം, ആര്ക്കു്, എപ്പോഴാണിത് സംഭവിക്കുന്നത്?" പുത്രന് ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചപ്പോള്, ആത്മജ്ഞാനിയായ വ്യാസന് അവനു് ശുദ്ധവും യുക്തിയുക്തവുമായ വാക്കുകള് പറഞ്ഞു. ഈ വാക്കുകള് ഞാന് എന്റെ പിതാവില് നിന്ന് മുമ്പേ അറിഞ്ഞതായിരുന്നു; എങ്കിലും ശുദ്ധബുദ്ധിയുള്ള ശുകന് അവയെ അത്ര പ്രധാന്യമില്ലാത്തവയെന്നു് കണ്ടു. അതു് മനസ്സിലാക്കിയ മഹാത്മാവായ വ്യാസന്, പുത്രന്റെ ഉദ്ദേശം മനസ്സിലാക്കി വീണ്ടും പറഞ്ഞു: "ഞാന് ഇതു് യഥാര്ത്ഥത്തില് അറിയുന്നില്ല." "ഭൂമിയില് ജനക എന്നൊരു രാജാവുണ്ട്; അവനു് ഈ വിഷയത്തില് പൂര്ണ്ണമായ അറിവുണ്ട്. നീ അവനില് നിന്ന് എല്ലാം പ്രാപിക്കും." അങ്ങനെ പിതാവിന്റെ ഉപദേശം അനുസരിച്ച്, ശുകന് മേരുപര്വ്വതം വിട്ട് ജനകന്റെ രാജ്യം, വിദേഹനഗരിയിലേയ്ക്ക് എത്തി. അവിടെ വാതിലില് നിന്നു് വാതില്കാവല്ക്കാരന് മഹാത്മാവായ ജനകനെ അറിയിച്ചു: "മഹാരാജാവേ, വ്യാസപുത്രന് ശുകന് വാതിലില് നില്ക്കുന്നു." ശുകനെ പരീക്ഷിക്കണമെന്ന് ആഗ്രഹിച്ച ജനകന്, അവനെ അവഗണനയോടെ "കാത്തിരിക്കട്ടെ" എന്നു് പറഞ്ഞ്, ഏഴു് ദിവസം അവനെ കാണാതെ വെയ്ക്കുകയും മൗനമായി ഇരിക്കുകയും ചെയ്തു. പിന്നെ, ശുകനെ അരങ്ങിലേക്ക് കൊണ്ടുവന്നു, അവിടെ അവന് വീണ്ടും ഏഴു് ദിവസം ആകുലതയോടെ പ്രതീക്ഷിച്ചു. അതിനുശേഷം ജനകന് ശുകനെ അകത്തുള്ള മുറികളിലേക്ക് കൊണ്ടുവന്നു, എങ്കിലും അവനെ നേരില് കാണാതെ വീണ്ടും ഏഴു് ദിവസം അവിടെ വെച്ചു്. അവിടെ, ജനകന് ശുകനെ മനോഹരമായ സ്ത്രീകളാല്, വിഭവങ്ങളാല്, ആനന്ദപ്രദമായ ഭക്ഷ്യങ്ങളാല് ആസ്വദിപ്പിക്കാന് ശ്രമിച്ചു. എങ്കിലും, ഈ ആനന്ദങ്ങള് വ്യാസപുത്രന്റെ മനസ്സിന് ദുഃഖം പോലെ തോന്നി; അവനെ തറച്ചിരിക്കുന്ന മലകളെപ്പോലെ ഒരു സുന്ദരമായ കാറ്റ് പോലും അലറിച്ചില്ല. അവന് അവിടെ ശാന്തനും ശുദ്ധനും മൗനവാനുമായും, സന്തോഷഭരിതനായും, പൂര്ണ്ണചന്ദ്രനെപ്പോലെ സമ്പൂര്ണ്ണനായി നില്ക്കുന്നു. ജനകന് ശുകന്റെ യഥാര്ത്ഥ സ്വഭാവം മനസ്സിലാക്കി, അവനെ അടുത്തുവരുത്തി, സന്തോഷഹൃദയത്തോടെ വന്ദിച്ചു. ലോകത്തിലെ എല്ലാ കര്മ്മങ്ങളും പൂർത്തിയാക്കി, ആഗ്രഹങ്ങൾ സാക്ഷാത്കരിച്ചവനായി, ജനകന് ശുകനെ സ്വാഗതം ചെയ്തു ചോദിച്ചു: "നിനക്ക് എന്താണ് വേണ്ടത്?" "ഗുരുവേ, ഈ ലോകവ്യവഹാരം എങ്ങനെ ഉദിക്കുന്നു? യഥാർത്ഥമായ ശാന്തി എങ്ങനെ ലഭിക്കുന്നു? ദയവായി എനിക്കു് ഇതു് വ്യക്തമായി വേഗം പറഞ്ഞു തരിക." ജനകന്റെ ഈ ചോദ്യം കേട്ട്, ശുകന് തന്റെ മഹാനായ പിതാവ് മുമ്പ് പറഞ്ഞതുപോലെ തന്നെ ഉത്തരം പറഞ്ഞു. "ഞാന് തന്നെ ഈ സത്യം എന്റെ വിവേകത്തിലൂടെ തിരിച്ചറിഞ്ഞിരിക്കുന്നു; പിതാവ് എന്നോട് ചോദിച്ചപ്പോള്, ഞാന് ഇത്രയേറെ മാത്രം ഉത്തരം പറഞ്ഞു. മഹാനായവനേ, നിങ്ങളും ഇതേ അര്ത്ഥം തന്നെയാണ് സംസാരിച്ചത്; ഇതാണ് ശാസ്ത്രങ്ങളിലും കാണുന്നത്." "യഥാര്ത്ഥത്തില്, ഈ ലോകം സ്വകല്പ്പനയില് നിന്ന് ഉദിക്കുന്നു; ആ കല്പ്പന അവസാനിക്കുമ്പോള്, ലോകവും ഇല്ലാതാകുന്നു. അങ്ങനെ കത്തിപ്പോയ ലോകം അര്ത്ഥശൂന്യമാണെന്ന് ഉറപ്പാക്കാം." "അതുകൊണ്ട്, മഹാബാഹുവേ, ദയവായി സത്യവും ശുദ്ധവുമായ ഉത്തരം പറയുക; നിന്നില് നിന്നാണ് എന്റെ മനസ്സിന് വിശ്രമം ലഭിക്കുന്നത്—ഇതിനെ ലോകത്തില് അലഞ്ഞു പോകാൻ അനുവദിക്കരുത്." "ഇതിലുമൊന്നും വലിയ ഉറപ്പ് ഇല്ല, മഹർഷേ; നീ ഇതു് സ്വയം അറിഞ്ഞിരിക്കുന്നു, ഗുരുവില് നിന്നു് വീണ്ടും കേട്ടിരിക്കുന്നു." "ഇവിടെ, ഏകചൈതന്യാത്മാവാണ് ഉള്ളത്, വേറൊന്നുമില്ല; ചിന്തയുടെ ശക്തിയില് അവന് ബന്ധിക്കപ്പെടുന്നു, ചിന്ത അവസാനിക്കുമ്പോള് മോചിതനാവുന്നു." "ഇതിനെ വ്യക്തമായി അറിയുന്ന മഹാത്മാവിന് എല്ലാ ആനന്ദങ്ങളില് നിന്നും, കാണപ്പെടുന്നവയില് നിന്നും വൈരാഗ്യം ലഭിക്കുന്നു." "നിനക്കും, മഹാവീരനേ, ആനന്ദങ്ങളില് നിന്നും അനുദിനദു:ഖങ്ങളില് നിന്നും മനസ്സിന് വൈരാഗ്യം ലഭിച്ചിരിക്കുന്നു; ഇനി നീ എന്തിനാണ് ചോദിക്കുന്നത്?" "ഇത്ര പൂര്ണ്ണത നിന്റെ പിതാവിനും ഉണ്ടായിട്ടില്ല; അദ്ദേഹം മഹാതപസ്സുകാരനാണെങ്കിലും, സർവ്വജ്ഞാനത്തിന്റെ ധനമായിരുന്നാലും, നിനക്കുണ്ടായതുപോലെ അല്ല." "ഞാന് വ്യാസനേക്കാള് വലിയവനാണ്, എങ്കിലും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശിഷ്യനും പുത്രനുമാണ്; എങ്കിലും, നിന്റെ ആനന്ദാഗ്രഹം അത്ര കുറയുന്നതിനാല് നീ എന്നിലും ഉന്നതനാണ്." "നിനക്ക് പ്രാപിക്കേണ്ടതെല്ലാം പ്രാപിച്ചു; മനസ്സു് പൂര്ണ്ണമായി; നീ ദൃശ്യമാവുന്നതിലേക്ക് വീഴുന്നില്ല, ബ്രഹ്മനേ, നീ മോചിതനാണ്—മോഹം ഉപേക്ഷിക്കു." ഇങ്ങനെ മഹാത്മാവായ ജനകന്റെ ഉപദേശങ്ങള് കേട്ട്, ശുകന് ശുദ്ധവും പരമവും ആയ സത്യത്തില് ശാന്തമായി മൗനത്തില് വിശ്രമിച്ചു.