ಸಮ್ಪಶ್ಯತೀತರಾನ್ ಕಶ್ಚಿದ್ ಬಹೀರೂಪೇಣ ಚಿದ್ಘನಾನ್ । ಸರ್ವಗತ್ವಾದ್ ಅನಾಶತ್ವಾದ್ ದೃಶ್ಯಬೀಜಸ್ಯ ವೈ ಚಿತೇಃ
ಯಾರೋ ಹೊರಗಿನ ರೂಪಗಳನ್ನು ಕೂಡ ಚೇತನದ ಘನವಾಗಿರುವಂತೆ ನೋಡುತ್ತಾರೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಚೇತನ ಎಲ್ಲೆಡೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವದು, ನಾಶವಾಗದದು ಮತ್ತು ಕಾಣುವ ಎಲ್ಲದರ ಮೂಲವಾಗಿದೆ.
ಅನ್ತರ್ ಏವಾಖಿಲಂ ಕಶ್ಚಿತ್ ಪಶ್ಯತ್ಯ್ ಅವಿಕಲಂ ಜಗತ್ । ತತ್ರಾತಿಕಾಲಂ ಕಲನಾದ್ ಉನ್ಮಜ್ಜತಿ ನಿಮಜ್ಜತಿ
ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ಎಲ್ಲಾ ಜಗತ್ತನ್ನೂ ತನ್ನೊಳಗೆ, ಯಾವುದೇ ವಿಭಜನೆ ಇಲ್ಲದೆ ನೋಡುತ್ತಾನೆ; ಅಲ್ಲಿ ಕಾಲದ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರದ ಮೂಲಕ ಏಳುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಇಳಿಯುತ್ತಾನೆ.
ಸ್ವಪ್ನಾತ್ ಸ್ವಪ್ನಾನ್ತರಂ ತತ್ರ ತಥಾ ಪಶ್ಯನ್ ಪುನಃ ಪುನಃ । ಮಿಥ್ಯಾವಟೇಷು ಲುಠಿತಶ್ ಶಿಲೇವ ಶಿಖರಚ್ಯುತಾ
ಅಲ್ಲಿಯೇ, ಒಬ್ಬನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಒಂದು ಕನಸಿನಿಂದ ಇನ್ನೊಂದು ಕನಸಿಗೆ ನೋಡುತ್ತಾ, ಸುಳ್ಳು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಪರ್ವತದ ಶಿಖರದಿಂದ ಬಿದ್ದ ಕಲ್ಲಿನಂತೆ ಎದೆಯಾಡುತ್ತಾನೆ.
ಕೇಚಿತ್ ಸಮ್ಮೀಲಿತಾಃ ಕೇಚಿದ್ ಆತ್ಮನ್ಯ್ ಏವ ಭ್ರಮೇ ಸ್ಥಿತಾಃ । ಮಗ್ನಾಸ್ ಸ್ವಸಂವಿದ್ರಸತಸ್ ಸ್ಫುರನ್ತೋ ದೇಹಿಷಣ್ಡಕಾಃ
ಕೆಲವರು ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡಿರುವರು, ಕೆಲವರು ತಮ್ಮೊಳಗಿನ ಗೊಂದಲದಲ್ಲೇ ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ; ತಮ್ಮ ಸ್ವಂತ ಅರಿವಿನಲ್ಲಿ ಲೀನರಾದ ಈ ಜೀವಿಗಳ ಗುಂಪುಗಳು ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿವೆ.
ಸ್ವಯಮ್ ಅನ್ತಃ ಪ್ರಪಶ್ಯನ್ತಿ ಯೇ ಜಗಜ್ಜೀವಸಮ್ಭ್ರಮಮ್ । ತೈಃ ಕೈಶ್ಚಿತ್ ತತ್ ತಥಾ ದೃಶ್ಯಮ್ ಅಸತ್ಸ್ವಪ್ನವದ್ ಆಶ್ರಿತಮ್
ಯಾರು ತಮ್ಮೊಳಗೆ ಈ ಜಗತ್ತಿನ ಮತ್ತು ಜೀವಿಗಳ ಗೊಂದಲವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ, ಅವರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರಿಗೆ ಅದು ನಿಜವಲ್ಲ, ಕನಸಿನಂತಿದೆ ಎಂದು ಕಾಣುತ್ತದೆ.
ಸರ್ವಾತ್ಮತ್ವಾತ್ ಸ್ವಭಾವಸ್ಯ ತದ್ ದೃಶ್ಯಂ ಸತ್ಯಮ್ ಆತ್ಮನಿ । ಸರ್ವಗೋ ವಿದ್ಯತೇ ಯತ್ರ ತತ್ರ ಸರ್ವಮ್ ಉದೇತಿ ಹಿ
ಎಲ್ಲದರ ಸ್ವಭಾವವು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹಬ್ಬಿದೆ ಎಂಬುದರಿಂದ, ನೋಡಿದುದೆಲ್ಲವೂ ತನ್ನೊಳಗೆ ಸತ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹಬ್ಬಿರುವದು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಎಲ್ಲವೂ ಉದಯವಾಗುತ್ತದೆ.
ಜೀವಾನ್ತಃ ಪ್ರತಿಭಾಸಸ್ಯ ಸರ್ಗಸ್ಯ ಪುನರ್ ಅನ್ತರೇ । ಜೀವಷಣ್ಡ ಉದೇತ್ಯ್ ಉಚ್ಚೈಸ್ ತಸ್ಯಾನ್ತರ್ ಇತರೋ ಽಪಿ ಚ
ಜೀವಿಯೊಳಗಿನ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಪ್ರಭೆಯ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಜೀವಿಗಳ ಗುಂಪು ಜೋರಾಗಿ ಉದಯವಾಗುತ್ತದೆ; ಅದರೊಳಗೆ ಮತ್ತೊಂದು ಗುಂಪೂ ಕೂಡ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
ಜೀವಾನ್ತರ್ ಜಾಯತೇ ಜೀವಸ್ ತಸ್ಯಾನ್ತರ್ ಅಪಿ ಜೀವಕಃ । ಸರ್ವತ್ರ ರಮ್ಭಾದಲವಜ್ ಜೀವಬೀಜಂ ಪ್ರಜೀವತಿ
ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಜೀವಿಯೊಳಗೂ ಮತ್ತೊಂದು ಜೀವಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ; ಅದರೊಳಗೂ ಇನ್ನೊಂದು ಜೀವಿ ಜೀವಿಸುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲೆಡೆ, ಬಾಳೆ ಎಲೆಯ ಹಾಳುಗಳಂತೆ, ಜೀವದ ಬೀಜ ಸದಾ ಮೊಳೆಯುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತದೆ.
ದೃಶ್ಯಬುದ್ಧಿಪರಾವೃದ್ಧಿ ಸಮಮ್ ಏತದ್ ಅನನ್ತಕಮ್ । ಹೇಮ್ನೀವ ಕಟಕಾದಿತ್ವಂ ಪರಿಜ್ಞಪ್ತ್ಯೈವ ನಶ್ಯತಿ
ನೋಡುವ ಬುದ್ಧಿಯ ವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಕ್ಷಯ ಎರಡೂ ಒಂದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಿರಂತರವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತವೆ; ಹಸಿವಿನಂತೆ ಆಭರಣಗಳ ರೂಪ ತಾಳುವ ಚಿನ್ನದಂತೆ, ಕೇವಲ ಕಲ್ಪನೆಯಿಂದಲೇ ಅವು ಅಸ್ತಿತ್ವ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.
ವಿಚಾರೋ ಯಸ್ಯ ನೋದೇತಿ ಕೋ ಽಹಂ ಕಿಮ್ ಇದಮ್ ಇತ್ಯ್ ಅಲಮ್ । ತಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತಾವಿಮುಕ್ತೋ ಽಸೌ ದೀರ್ಘೋ ಜೀವಜ್ವರಭ್ರಮಃ
‘ನಾನು ಯಾರು? ಇದು ಏನು?’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಉದಯಿಸದವನಿಗೆ, ಆರಂಭವೂ ಇಲ್ಲದೆ ಅಂತ್ಯವೂ ಇಲ್ಲದ ಜೀವದ ಜ್ವರದ ಭ್ರಮೆ ದೀರ್ಘ ಕಾಲ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ.
ವಿಚಾರಃ ಫಲಿತಸ್ ತಸ್ಯ ವಿಜ್ಞೇಯೋ ಯಸ್ಯ ಸನ್ಮತೇಃ । ದಿನಾನುದಿನಮ್ ಆಯಾತಿ ತಾನವಂ ಭೋಗಗೃಧ್ನುತಾ
ಯಾರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವಿಚಾರ ಪಕ್ವವಾಗಿದೆ, whose understanding is established, ಅವರಲ್ಲಿ ಭೋಗದ ಆಸೆ ದಿನದಿಂದ ದಿನಕ್ಕೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತ ಹೋಗುತ್ತದೆ.
ಯಥಾ ದೇಹೋಪಯುಕ್ತಂ ಹಿ ಕರೋತ್ಯ್ ಆರೋಗ್ಯಮ್ ಔಷಧಮ್ । ತಥೇನ್ದ್ರಿಯಜಯೇ ನ್ಯಸ್ತೋ ವಿವೇಕಃ ಫಲಿತೋ ಭವೇತ್
ಹೆಗಲಿಗೆ ಸರಿಯಾದ ಔಷಧಿ ನೀಡಿದರೆ ಹೇಗೆ ಆರೋಗ್ಯ ಬರುತ್ತದೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲು ವಿವೇಕವನ್ನು ಬಳಸಿದರೆ ಅದರ ಫಲ ಸಿಗುತ್ತದೆ.
ವಿವೇಕೋ ಽಸ್ತಿ ವಚಸ್ಯ್ ಏವ ಚಿತ್ರೇ ಽಗ್ನಿರ್ ಇವ ಭಾಸುರಃ । ಯಸ್ಯ ತೇನ ಪರಿತ್ಯಕ್ತಾ ದುಃಖಾಯೈವ ವಿವೇಕಿತಾ
ಯಾರಿಗಾದರೂ ವಿವೇಕವು ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಹೊಳೆಯುವ ಬೆಂಕಿಯಂತೆ ಇದ್ದರೆ, ಅದನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಟ್ಟವರಿಗೆ ಅದು ದುಃಖವೇ ತರುತ್ತದೆ.
ಯಥಾ ಸ್ಪರ್ಶೇನ ಪವನಸ್ ಸತ್ತಾಮ್ ಆಯಾತಿ ನೋ ಗಿರಾ । ತಥೇಚ್ಛಾತಾನವೇನೈವ ವಿವೇಕೋ ಽಸ್ಯೇತಿ ಬುಧ್ಯತೇ
ಹಗುರವಾದ ಗಾಳಿಯನ್ನು ನಾವು ಮಾತಿನಿಂದ ಅಲ್ಲ, ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ಅರಿಯುವಂತೆ, ಹಾರುವ ಆಸೆಗಳ ಕಡಿಮೆಯಿಂದಲೇ ವಿವೇಕವಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬಹುದು.
ಚಿತ್ರಾಮೃತಂ ನಾಮೃತಮ್ ಏವ ವಿದ್ಧಿ ಚಿತ್ರಾನಲಂ ನಾನಲಮ್ ಏವ ವಿದ್ಧಿ । ಚಿತ್ರೇ ಽಙ್ಗನಾ ನೂನಮ್ ಅನಙ್ಗನೈವ ವಾಚಾ ವಿವೇಕಸ್ ತ್ವ್ ಅವಿವೇಕ ಏವ
ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿರುವ ಅಮೃತವು ನಿಜವಾದ ಅಮೃತವಲ್ಲ, ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿರುವ ಬೆಂಕಿಯೂ ನಿಜವಾದ ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲ. ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿರುವ ಹೆಂಗಸಿನಲ್ಲಿ ನಿಜವಾಗಿ ಹೆಂಗಸು ಇಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ, ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ವಿವೇಕವಿದ್ದರೆ ಅದು ನಿಜವಾದ ವಿವೇಕವಲ್ಲ.
ಪೂರ್ವಂ ವಿವೇಕೇನ ತನುತ್ವಮ್ ಏತಿ ರಾಗೋ ಽಥ ವೈರಂ ಚ ಸಮೂಲಮ್ ಏವ । ಪಶ್ಚಾತ್ ಪರಿಕ್ಷೀಯತ ಏವ ಯತ್ರ ಸ ಪಾವನಸ್ ತತ್ರ ವಿವೇಕಿತಾಸ್ತಿ
ಮೊದಲು ವಿವೇಕದಿಂದ ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ದ್ವೇಷ ಎರಡೂ ಬೇರುಸಹಿತ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತವೆ; ನಂತರ ಅವು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ. ಈ ರೀತಿ ಮನಸ್ಸು ಶುದ್ಧವಾಗುವ ಜಾಗದಲ್ಲೇ ನಿಜವಾದ ವಿವೇಕ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.
ಅಥೋತ್ಪತ್ತಿಪ್ರಕರಣಾದ್ ಅನನ್ತರಮ್ ಇದಂ ಶೃಣು । ಸ್ಥಿತಿಪ್ರಕರಣಂ ರಾಮ ಜ್ಞಾತಂ ನಿರ್ವಾಣಕಾರಿ ಯತ್
ಹೀಗಾಗಿ, ಉದ್ಭವದ ಭಾಗದ ನಂತರ ಈಗ ಈ ಭಾಗವನ್ನು ಕೇಳು ರಾಮಾ; ಇದು ಸ್ಥಿತಿಯ ಭಾಗ, ಇದನ್ನು ತಿಳಿದರೆ ಮುಕ್ತಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ.
ಚಿದ್ಘನೈಕಘನಾತ್ಮತ್ವಾಜ್ ಜೀವಾನ್ತರ್ ಜೀವಜಾತಯಃ । ಕದಲೀದಲವತ್ ಸನ್ತಿ ಕೀಟಾ ಇವ ನರೋದರೇ
ಚೈತನ್ಯವೆಂಬುದು ಒಟ್ಟು ಒಂದು ಘನವಾಗಿ ಇರುವುದರಿಂದ, ಅದರೊಳಗೆ ವಿವಿಧ ಜೀವಿಗಳು ಬಾಳೆಹಣ್ಣಿನ ಹಾಳುಗಳಂತೆ ಅಥವಾ ಮನುಷ್ಯನ ದೇಹದೊಳಗಿನ ಹುಳಗಳಂತೆ ಇದ್ದಾರೆ.
ಯೋ ಯೋ ರಾಮ ಯಥಾ ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ಕಲ್ಕಸ್ವೇದಾದ್ ಭವೇತ್ ಕ್ರಿಮಿಃ । ತತ್ತನ್ನಾಮ ತಥಾ ಚಿತ್ತ್ವಾತ್ ಖಂ ಜೀವೀಭವತಿ ಸ್ವತಃ
ರಾಮಾ, ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಬೆವರು ಮತ್ತು ಅಜಾಗರೂಕತೆಯಿಂದ ಹುಳಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆಯೋ, ಅದೇ ರೀತಿ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಜೀವಿಗಳು ತಾನೇ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ರೂಪಗಳು ಮತ್ತು ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತವೆ.
ಯಥಾ ಯಥಾ ಯತನ್ತೇ ತೇ ಜೀವಕಾಸ್ ಸ್ವಾತ್ಮಸಿದ್ಧಯೇ । ತಥಾ ತಥಾ ಭವನ್ತ್ಯ್ ಆಶು ವಿಚಿತ್ರೋಪಾಸನಕ್ರಮೈಃ
ಯಾವ ಹದಿಗೆ ಈ ಜೀವಿಗಳು ತಮ್ಮ ನಿಜ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಅರಿಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾರೋ, ಆ ಹದಿಗೆ ಅವರ ಅವರ ವಿಭಿನ್ನ ಉಪಾಸನೆಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಬೇಗನೆ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಫಲಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ.
ದೇವಾನ್ ದೇವಯಜೋ ಯಕ್ಷಯಜೋ ಯಕ್ಷಾನ್ ವ್ರಜನ್ತಿ ಹಿ । ಬ್ರಹ್ಮ ಬ್ರಹ್ಮಯಜೋ ಯಾನ್ತಿ ಯದ್ ಅತುಚ್ಛಂ ತದ್ ಆಶ್ರಯೇತ್
ಯಾರು ದೇವರನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೋ ಅವರು ದೇವರಾಗುತ್ತಾರೆ; ಯಾರು ಯಕ್ಷರನ್ನು ಆರಾಧಿಸುತ್ತಾರೋ ಅವರು ಯಕ್ಷರಾಗುತ್ತಾರೆ; ಯಾರು ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಆರಾಧಿಸುತ್ತಾರೋ ಅವರು ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಯಾರು ಯಾವ ಮಹತ್ವಪೂರ್ಣವಾದುದನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾರೋ ಅದನ್ನೇ ಅವರು ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ.
ಸ ಶುಕ್ರೋ ಭೃಗುಪುತ್ರೋ ಹಿ ನಿರ್ಮಲತ್ವಾತ್ ಸ್ವಸಂವಿದಃ । ಬದ್ಧಃ ಪ್ರಥಮದೃಷ್ಟೇನ ದೃಶ್ಯೇನಾಶು ಸ್ವಭಾವತಃ
ಭೃಗುಮುನಿಯ ಮಗ ಶುಕ್ರನು ತನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನ ಸ್ವಚ್ಛತೆಯಿಂದ ಮೊದಲಿಗೆ ಕಾಣುವ ವಸ್ತುವಿಗೆ ಬಂಧನವಾಗಿದ್ದರೂ, ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೇ ಬೇಗನೆ ಮುಕ್ತನಾದನು.
ಅಭಿಜಾತಾಪರಿಮ್ಲಾನಾ ಬಾಲಾ ಯತ್ ಪ್ರಥಮಂ ಪುರಃ । ಸಂವಿತ್ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ ತದ್ರೂಪಾ ಭವತ್ಯ್ ಅನ್ಯಾ ನ ಕಾಚನ
ಯಾವ ರೂಪವನ್ನು ಶುದ್ಧವಾದ, ಮಾಲಿನ್ಯವಿಲ್ಲದ ಜ್ಞಾನವು ಉದಾತ್ತ ಮಕ್ಕಳಲ್ಲೋ ಅಥವಾ ಅಜ್ಞಾನ ಮಕ್ಕಳಲ್ಲೋ ಮೊದಲಿಗೆ ಪಡೆಯುತ್ತದೋ, ಅದೇ ಅವರ ಸ್ವಭಾವವಾಗುತ್ತದೆ; ಬೇರೆ ಯಾವ ರೂಪವೂ ಅಲ್ಲಿಯೆ ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ.
ಜಾಗ್ರತ್ಸ್ವಪ್ನದಶಾಭೇದಂ ಭಗವನ್ ವಕ್ತುಮ್ ಅರ್ಹಸಿ । ಕಥಂ ಚ ಜಾಗ್ರಜ್ ಜಾಗ್ರತ್ ಸ್ಯಾತ್ ಸ್ವಪ್ನೋ ಽಜಾಗ್ರತ್ ಕಥಂ ಭವೇತ್
ಭಗವಂತನೆ, ಜಾಗೃತ ಮತ್ತು ಸ್ವಪ್ನ ಸ್ಥಿತಿಗಳ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ದಯವಿಟ್ಟು ವಿವರಿಸಬೇಕು. ಜಾಗೃತ ಸ್ಥಿತಿ ಹೇಗೆ ಜಾಗೃತವಾಗುತ್ತದೆ? ಸ್ವಪ್ನ ಸ್ಥಿತಿ ಯಾವಾಗ ಜಾಗೃತವಲ್ಲದಂತೆ ಆಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಹೇಳಿ.
ಸ್ಥಿರಪ್ರತ್ಯಯಯುಕ್ತಂ ಯತ್ ತಜ್ ಜಾಗ್ರದ್ ಇತಿ ಕಥ್ಯತೇ । ಅಸ್ಥಿರಪ್ರತ್ಯಯಂ ಯತ್ ಸ್ಯಾತ್ ಸ ಸ್ವಪ್ನಸ್ ಸಮುದಾಹೃತಃ
ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ದೃಢವಾದ ನಂಬಿಕೆ ಇರುತ್ತದೋ ಅದನ್ನು ಜಾಗೃತ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ನಂಬಿಕೆ ಸ್ಥಿರವಿರದೆ ಅಸ್ಥಿರವಾಗಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ಸ್ವಪ್ನ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಜಾಗ್ರಚ್ ಚೇತ್ ಕ್ಷಣದೃಷ್ಟಂ ಸ್ಯಾತ್ ಸ್ವಪ್ನಃ ಕಾಲಾನ್ತರಸ್ಥಿತಃ । ತಜ್ ಜಾಗ್ರತ್ ಸ್ವಪ್ನತಾಮ್ ಏತಿ ಸ್ವಪ್ನೋ ಜಾಗ್ರತ್ತ್ವಮ್ ಋಚ್ಛತಿ
ಜಾಗೃತ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರ ಕಾಣಿಸಿದುದೇ, ಬೇರೆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿದರೆ, ಆ ಜಾಗೃತ ಸ್ವಪ್ನದ ರೂಪ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ, ಸ್ವಪ್ನವೂ ಜಾಗೃತ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತದೆ.
ಜಾಗ್ರತ್ಸ್ವಪ್ನದಶಾಭೇದೋ ನ ಸ್ಥಿರಾಸ್ಥಿರತಾಂ ವಿನಾ । ಸಮಸ್ ಸದೈವ ಸರ್ವತ್ರ ಸಮಸ್ತಾನುಭವೋ ಽನಯೋಃ
ಜಾಗೃತ ಮತ್ತು ಸ್ವಪ್ನ ಸ್ಥಿತಿಗಳ ವ್ಯತ್ಯಾಸವು ದೃಢತೆ ಮತ್ತು ಅಸ್ಥಿರತೆ ಇಲ್ಲದೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಎರಡೂ ಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಎಲ್ಲ ಅನುಭವವೂ ಮೂಲತಃ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಒಂದೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ.
ಯದ್ ಏವ ಸ್ಥಿರತಾಮ್ ಏತಿ ತಜ್ ಜಾಗ್ರದ್ ಇತಿ ಕಥ್ಯತೇ । ಕ್ಷಣಭಙ್ಗಾತ್ಮಕಸ್ ಸ್ವಪ್ನೋ ಯಥಾ ಭವತಿ ತಚ್ ಛೃಣು
ಯಾವುದು ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ ಅದನ್ನು ಜಾಗೃತ ಸ್ಥಿತಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಈಗ ಕನಸು ಕ್ಷಣಕ್ಷಣವೂ ಕಳೆದುಹೋಗುವ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಕೇಳು.
ಜೀವಧಾತುಶ್ ಶರೀರೇ ಽನ್ತರ್ ವಿದ್ಯತೇ ಯೇನ ಜೀವ್ಯತೇ । ತೇಜೋ ವೀರ್ಯಂ ಜೀವಧಾತುರ್ ಇತ್ಯಾದ್ಯಭಿಧಮ್ ಅಙ್ಗ ತತ್
ದೇಹದೊಳಗೆ ಜೀವಿಸುವ ಶಕ್ತಿ ಇದೆ, ಅದರಿಂದಲೇ ಜೀವಿಸುತ್ತೇವೆ. ಆ ಜೀವಶಕ್ತಿ, ಪ್ರಿಯನೇ, ತೇಜಸ್ಸು ಅಥವಾ ವೀರ್ಯ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕೂಡಾ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.
ವ್ಯವಹಾರೀ ಯದಾ ಕಾಯೋ ಮನಸಾ ಕರ್ಮಣಾ ಗಿರಾ । ಭವೇತ್ ತದಾ ಸ ಸಮ್ಪನ್ನೋ ಜೀವಧಾತುಃ ಪ್ರಸರ್ಪತಿ
ಯಾವಾಗ ದೇಹವು ಮನಸ್ಸು, ಕ್ರಿಯೆ ಅಥವಾ ಮಾತಿನ ಮೂಲಕ ವ್ಯವಹರಿಸುತ್ತದೆ, ಆಗ ಆ ಜೀವಶಕ್ತಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಹರಡುತ್ತದೆ.