ಬೀಜಂ ಜಹನ್ ನಿಜವಪುಃ ಫಲೀಭೂತಂ ವಿಲೋಕ್ಯತೇ । ಬ್ರಹ್ಮಾಜಹನ್ ನಿಜವಪುಃ ಫಲಂ ಬೀಜಂ ಚ ಸಂಸ್ಥಿತಮ್
ಬೀಜವು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹಣ್ಣಾಗಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ, ಬ್ರಹ್ಮನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹಣ್ಣು ಮತ್ತು ಬೀಜ ಎರಡರಲ್ಲಿಯೂ ಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ.
ಬೀಜಸ್ಯಾಕೃತಿಮತ್ ಸರ್ವಂ ತೇನಾನಾಕೃತಿ ತತ್ಪದಮ್ । ನ ಯುಜ್ಯತೇ ಸಮೀಕರ್ತುಂ ತಸ್ಮಾನ್ ನಾಸ್ತ್ಯ್ ಉಪಮಾ ಶಿವೇ
ಎಲ್ಲವೂ ರೂಪವಿಲ್ಲದ ಬೀಜದಿಂದ ಉದಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಪರಮ ಸ್ಥಿತಿಯೂ ರೂಪವಿಲ್ಲದ್ದು. ಅದನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಹೋಲಿಕೆ ಮಾಡಲಾಗದು, ಶಿವೇ, ಅದಕ್ಕೆ ಯಾವ ಉಪಮೆಯೂ ಇಲ್ಲ.
ಖಮ್ ಏವ ಜಾಯತೇ ಖಾಭಾನ್ ನ ಚ ತಜ್ ಜಾಯತೇ ಽನ್ಯದೃಕ್ । ಅತೋ ನ ಜಾತಂ ವಾ ಜಾತಂ ವಿದ್ಧಿ ಬ್ರಹ್ಮನಭೋ ಜಗತ್
ಆಕಾಶವೇ ಆಕಾಶದಂತೆ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ, ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಈ ಜಗತ್ತು ಹುಟ್ಟಿಲ್ಲದದ್ದಾಗಿರಬಹುದು ಅಥವಾ ಬ್ರಹ್ಮನ ಆಕಾಶದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದದ್ದಾಗಿರಬಹುದು ಎಂದು ತಿಳಿ.
ದೃಶ್ಯಂ ಪಶ್ಯನ್ ಸ್ವಮ್ ಆತ್ಮಾನಂ ನ ದ್ರಷ್ಟಾ ಸಮ್ಪ್ರಪಶ್ಯತಿ । ಪ್ರಪಞ್ಚಾಕ್ರಾನ್ತಸಂವಿತ್ತೇಃ ಕಸ್ಯೋದೇತಿ ನಿಜಾ ಸ್ಥಿತಿಃ
ನೋಡಬಹುದನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿರುವಾಗ, ತಾನು ನೋಡುವವನೆಂಬುದನ್ನು ಯಾರೂ ಗಮನಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಮನಸ್ಸು ತುಂಬಿರುವಾಗ, ಯಾರಿಗೆ ತನ್ನ ನಿಜ ಸ್ಥಿತಿ ಅರಿವಾಗುತ್ತದೆ?
ಮೃಗತೃಷ್ಣಾಜಲಭ್ರಾನ್ತೌ ಸತ್ಯಾಂ ಕೇವ ವಿದಗ್ಧತಾ । ವಿದಗ್ಧತಾಯಾಂ ಸತ್ಯಾಂ ತು ಕೇವಾಸೌ ಮೃಗತೃಷ್ಣಿಕಾ
ಮೃಗತ್ರಿಷ್ಣೆಯ ನೀರಿನ ಭ್ರಮೆ ನಿಜವಾದರೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆ ಇದೆ? ಆದರೆ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆ ನಿಜವಾದರೆ, ಆ ಮೃಗತ್ರಿಷ್ಣೆ ಎಂದರೇನು?
ಆಕಾಶವಿಶದೋ ದ್ರಷ್ಟಾ ಸರ್ವಗೋ ಽಪಿ ನ ಪಶ್ಯತಿ । ನೇತ್ರಂ ನಿಜಮ್ ಇವಾತ್ಮಾನಂ ದೃಶೀಭೂತಮ್ ಅಹೋ ಭ್ರಮಃ
ಆಕಾಶದಂತೆ ಶುದ್ಧನಾದ ಸಾಕ್ಷಿಯು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಇರುವವನಾದರೂ ನೋಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ — ಹೇಗಂದರೆ, ಕಣ್ಣು ತನ್ನನ್ನೇ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಲಾಗದು, ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ನೋಡುವ ವಸ್ತುವಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಅಯ್ಯೋ, ಈ ಮೋಹ ಎಷ್ಟು ಆಶ್ಚರ್ಯ!
ಆಕಾಶವಿಶದಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಯತ್ನೇನಾಪಿ ನ ಲಭ್ಯತೇ । ದೃಶ್ಯೇ ದೃಶ್ಯತಯಾದೃಷ್ಟೇ ತ್ವ್ ಅಸ್ಯ ಲಾಭಸ್ ಸುದೂರತಃ
ಆಕಾಶದಂತೆ ಶುದ್ಧವಾದ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಎಷ್ಟೇ ಪ್ರಯತ್ನಪಟ್ಟರೂ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ; ಕಾಣುವದನ್ನು ಕೇವಲ ಕಾಣುವ ವಸ್ತುವೆಂದು ಮಾತ್ರ ನೋಡಿದರೆ, ಅದನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು ತುಂಬಾ ದೂರದಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತದೆ.
ತ್ವಾದೃಕ್ಸ್ಥೂಲೋ ಽವಧಾನೇನ ವಿನಾ ಯತ್ರ ನ ದೃಶ್ಯತೇ । ತತ್ರಾತಿದೂರೋದಸ್ತೈವ ದ್ರಷ್ಟುಸ್ ಸೂಕ್ಷ್ಮಸ್ಯ ದೃಶ್ಯತಾ
ನೀನು ಹೀಗೇ ಸ್ಥೂಲವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಗಮನವಿಲ್ಲದೆ ನೋಡಲಾಗದಿದ್ದರೆ, ಅಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಸಾಕ್ಷಿಯು ಕಾಣಿಸುವುದು ಇನ್ನೂ ದೂರವಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ.
ದ್ರಷ್ಟಾ ದ್ರಷ್ಟೈವ ಭವತಿ ನ ತು ಸ್ಪೃಶತಿ ದೃಶ್ಯತಾಮ್ । ದೃಶ್ಯಂ ಚ ದೃಶ್ಯತೇ ತೇನ ದ್ರಷ್ಟಾ ರಾಮ ನ ದೃಶ್ಯತೇ
ಸಾಕ್ಷಿಯು ಯಾವಾಗಲೂ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿಯೇ ಉಳಿಯುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅವನು ನೋಡಲ್ಪಡುವವನಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಮತ್ತು ನೋಡಲ್ಪಡುವುದನ್ನು ಅವನೇ ನೋಡುತ್ತಾನೆ — ರಾಮಾ, ಹಾಗಾಗಿ ಸಾಕ್ಷಿಯು ಎಂದಿಗೂ ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ.
ದ್ರಷ್ಟೈವ ಸಮ್ಭವತ್ಯ್ ಏಕೋ ನ ತು ದೃಶ್ಯಮ್ ಇಹಾಸ್ತಿ ಹಿ । ದ್ರಷ್ಟಾ ಸರ್ವಾತ್ಮಕೋ ದೃಶ್ಯಂ ಸ್ಥಿತಶ್ ಚೇತ್ ಕೇವ ದೃಶ್ಯತಾ
ಇಲ್ಲಿ ನೋಡುವವನೇ ಸತ್ಯವಾಗಿ ಇದ್ದಾನೆ; ನೋಡುವಂತಹದು ಏನೂ ಇಲ್ಲ. ನೋಡುವವನು ಎಲ್ಲರಲ್ಲಿಯೂ ಇದ್ದರೆ, ನೋಡುವದಾಗಿ ಏನಾದರೂ ಇದ್ದರೂ, ನೋಡಲು ಉಳಿಯುವುದು ಏನು?
ಸರ್ವಶಕ್ತಿಮತಾ ರಾಜ್ಞಾ ಯದ್ ಯತ್ ಸಮ್ಪಾದ್ಯತೇ ಯಥಾ । ತತ್ ತತ್ ತಥಾ ಭವತ್ಯ್ ಆಶು ಸ ಏವೋದೇತಿ ತತ್ತಯಾ
ಎಲ್ಲಾ ಶಕ್ತಿಯುಳ್ಳ ರಾಜನು ಏನು ಮಾಡಿದರೂ, ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದರೂ, ಅದು ಕೂಡಲೇ ಆ ರೀತಿಯಲ್ಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ; ಅವನೇ ಆ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಯಥಾ ಮಧುರಸೋಲ್ಲಾಸಷ್ ಷಣ್ಡೋ ಭವತಿ ಭಾಸುರಃ । ರಸತಾಮ್ ಅಜಹಚ್ ಚೈವ ಫಲಪುಷ್ಪದಲೋನ್ನತಃ
ಹಾಲು ನೀಡದ ಮರವು ಸಿಹಿಯ ಆನಂದದಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗಿ, ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳದೆ ಹಣ್ಣು, ಹೂ, ಎಲೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿ ಬೆಳೆಯುವಂತೆ,
ಚಿದುಲ್ಲಾಸಸ್ ತಥಾ ಜೀವೋ ಭೂತ್ವಾ ಭವತಿ ದೇಹಕಃ । ಚಿನ್ಮಾತ್ರತಾಂ ತಾಮ್ ಅಜಹದ್ ಏವ ದರ್ಶನದೃಙ್ಮಯಃ
ಅದೇ ರೀತಿ, ಚೈತನ್ಯದ ಆನಂದದಿಂದ ಜೀವಿ ದೇಹವನ್ನು ಹೊಂದಿದವನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ತನ್ನ ಶುದ್ಧ ಚೈತನ್ಯವನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳದೆ, ಅರಿವಿನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೇ ಇರುವವನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.
ನಾನಾಷಣ್ಡಸಹಸ್ರೌಘೈರ್ ಅದ್ವಿತೀಯೈರ್ ನಿಜಾತ್ಮನಃ । ಯಥೋದೇತಿ ರಸೋ ಭೌಮಶ್ ಚಿತ್ ತಥೋದೇತ್ಯ್ ಅಹಮ್ಭ್ರಮೈಃ
ಹೆಚ್ಚು ಬೇರುಗಳ ಗುಂಪುಗಳಿಂದ ಭೂಮಿಯ ರುಚಿಯು ಹೇಗೆ ಉದಯವಾಗುತ್ತದೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಅನೇಕ ರೀತಿಯ ಭ್ರಮೆಗಳಿಂದ 'ನಾನು' ಎಂಬ ಭಾವನೆ ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
ಚಿದ್ರಸೋಲ್ಲಾಸವೃಕ್ಷಾಣಾಂ ಕಚತಾಮ್ ಆತ್ಮನಾತ್ಮನಿ । ದೃಶ್ಯಶಾಖಾಶತಾಢ್ಯಾನಾಮ್ ಇಹ ನಾನ್ತೋ ಽವಗಮ್ಯತೇ
ಜ್ಞಾನರಸದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಮನಸ್ಸು ಮರಗಳಂತೆ ಅನೇಕ ಕಾಣುವ ಶಾಖೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಅದರ ಗಡಿ ಅಥವಾ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ನಾವು ಇಲ್ಲಿ ಗ್ರಹಿಸಲಾಗದು.
ಷಣ್ಡಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಮ್ ಏವಾನ್ತರ್ ಯಥಾ ರಸಚಮತ್ಕೃತಿಮ್ । ಸ್ವಾದಯತ್ಯ್ ಏವಮ್ ಏಷಾ ಚಿತ್ ಪೃಥಕ್ ಪಶ್ಯತಿ ಸಂಸೃತೀಃ
ಹೆಚ್ಚು ಬೇರುಗಳು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ರುಚಿಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವಂತೆ, ಈ ಮನಸ್ಸು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಸೃಷ್ಟಿಯ ವಿವಿಧ ರೂಪಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತದೆ.
ಯಾ ಯೋದೇತಿ ಯಥಾ ಯಸ್ಯಾ ಜೀವಶಕ್ತೇಸ್ ಸ್ವಸಂಸೃತಿಃ । ತಾಮ್ ತಾಂ ತಥೈತಿ ಸಾ ಸ್ವಾನ್ತಶ್ ಚಿದ್ ಭೂತಭುವನಸ್ಥಿತಿಮ್
ಯಾವ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಜೀವಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಜೀವನ ಉದಯವಾಗುತ್ತದೋ, ಆ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನೇ ಮನಸ್ಸು ತನ್ನೊಳಗೆ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ಪ್ರಪಂಚ ಮತ್ತು ಜೀವಿಗಳ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ.
ಜೀವಸಂಸೃತಯಃ ಕಾಶ್ಚಿತ್ ಪ್ರಮಿಲನ್ತಿ ಪರಸ್ಪರಮ್ । ಸ್ವಯಂ ವಿಹೃತ್ಯ ಸಂಸಾರೇ ಶಾಮ್ಯನ್ತಿ ಚಿರಕಾಲತಃ
ಕೆಲವು ಜೀವಿಗಳ ಜೀವನಚಕ್ರಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಬೆರೆದುಹೋಗುತ್ತವೆ; ಅವುಗಳು ತಮ್ಮಂತೆ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿ, ಬಹು ಕಾಲದ ನಂತರ ಶಾಂತವಾಗುತ್ತವೆ.
ಸೂಕ್ಷ್ಮಯಾ ಪರಯಾ ದೃಷ್ಟ್ಯಾ ಸ್ವಂ ಪಶ್ಯಸ್ಯ್ ಅನಯಾ ತಥಾ । ಜಗಜ್ಜಾಲಸಹಸ್ರಾಣಿ ಪರಮಾಣ್ವನ್ತರೇಷ್ವ್ ಅಪಿ
ಈ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ, ಉನ್ನತ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೀನು ನಿನ್ನನ್ನೂ ಹಾಗೆಯೇ ನೋಡಬಹುದು; ಅತಿ ಸಣ್ಣ ಅಣುವಿನೊಳಗೂ ಸಾವಿರಾರು ಜಗತ್ತಿನ ಜಾಲಗಳನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು.
ಭಿತ್ತೌ ನಭಸಿ ಪಾಷಾಣೇ ಜ್ವಾಲಾಯಾಮ್ ಅನಿಲೇ ಜಲೇ । ಸನ್ತಿ ಸಂಸಾರಲಕ್ಷ್ಯಾಣಿ ತಿಲೇ ತೈಲಮ್ ಇವಾಖಿಲೇ
ಎಲ್ಲಾ ಎಳ್ಳುಗಳಲ್ಲಿ ಎಣ್ಣೆ ಇರುವಂತೆ, ಗೋಡೆಯಲ್ಲಿಯೂ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿಯೂ, ಕಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ, ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ, ಗಾಳಿಯಲ್ಲಿ, ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸಂಸಾರದ ಗುರುತುಗಳು ಇವೆ.
ಶುದ್ಧಿಮ್ ಏತಿ ಯದಾ ಚೇತಸ್ ತದಾ ಜೀವೋ ಭವೇಚ್ ಚಿತಿಃ । ಶುದ್ಧಾ ಚ ಸಾ ಸರ್ವಗತಾ ತೇನ ಸಮ್ಮೇಲನಂ ಮಿಥಃ
ಮನಸ್ಸು ಶುದ್ಧಿಯಾದಾಗ, ಜೀವನು ಶುದ್ಧ ಚೈತನ್ಯವಾಗುತ್ತಾನೆ; ಆ ಚೈತನ್ಯ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಇರುವುದರಿಂದ, ಪರಸ್ಪರ ಒಂದಾಗಿ ಬೆರೆದುಹೋಗುವುದು ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ.
ಸರ್ವೇಷಾಂ ಪದ್ಮಜಾದೀನಾಂ ಸ್ವಸತ್ತಾಭ್ರಮಪೂರಕಃ । ಜಗದ್ದೀರ್ಘಮಹಾಸ್ವಪ್ನಸ್ ಸ್ವಯಮ್ ಅನ್ತಸ್ ಸಮುತ್ಥಿತಃ
ಪದ್ಮದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಹಿಡಿದು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ತಮ್ಮ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಭ್ರಮೆಯನ್ನು ತುಂಬಿಸುವ ಈ ಜಗತ್ತಿನ ದೀರ್ಘವಾದ ಮಹಾಸ್ವಪ್ನವು ಸ್ವತಃ ಒಳಗಿನಿಂದಲೇ ಉದಯವಾಗುತ್ತದೆ.
ಸ್ವಪ್ನಾತ್ ಸ್ವಪ್ನಾನ್ತರಂ ಯಾನ್ತಿ ಕಾಶ್ಚಿದ್ ಭೂತಪರಮ್ಪರಾಃ । ತೇನೋಪಲಮ್ಭಃ ಕುಡ್ಯಾದಾವ್ ಆಸಾಂ ದೃಢತರಸ್ ಸ್ಥಿತಃ
ಕೆಲವು ಜೀವಿಗಳ ಸರಣಿಗಳು ಒಂದು ಕನಸಿನಿಂದ ಮತ್ತೊಂದು ಕನಸಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತವೆ; ಅದರಿಂದ ಅವರ ಗ್ರಹಿಕೆ ಗೋಡೆಗಳಂತಹ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಬಲವಾಗಿ ನೆಲೆಸಿರುತ್ತದೆ.
ಯದ್ ಯತ್ರ ಚಿದ್ ಭಾವಯತಿ ತತ್ ತತ್ರಾಶು ಭವತ್ಯ್ ಅಲಮ್ । ತಯಾ ಸ್ವಪ್ನೇ ಽಪಿ ಯದ್ ದೃಷ್ಟಂ ತತ್ಕಾಲೇ ಸತ್ಯಮ್ ಏವ ತತ್
ಯಾವಾಗ ಎಲ್ಲಿಯಲ್ಲಾದರೂ ಚೇತನವು ಏನನ್ನಾದರೂ ಕಲ್ಪಿಸಿದರೆ, ಅದು ಅಲ್ಲಿ ತಕ್ಷಣವೇ ಆಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ; ಹಾಗಾಗಿ ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಏನು ಕಂಡರೂ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅದು ನಿಜವಾಗಿಯೇ ಸತ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ.
ಚಿದಣೋರ್ ಅನ್ತರೇ ಸನ್ತಿ ಸಮಸ್ತಾನುಭವಾಣವಃ । ಯಥಾ ಬೀಜಾನ್ತರೇ ಪತ್ತ್ರಲತಾಪುಷ್ಪಫಲಾಣವಃ
ಚೇತನದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅಣುವಿನೊಳಗೆ ಎಲ್ಲ ಅನುಭವಗಳ ಸಣ್ಣ ರೂಪಗಳು ಇವೆ; ಹೀಗೆಯೇ ಬೀಜದೊಳಗೆ ಎಲೆ, ಬೆಳೆ, ಹೂ ಮತ್ತು ಹಣ್ಣಿನ ಸಣ್ಣ ರೂಪಗಳು ಇದ್ದಂತೆ.
ಪರಮಾಣುಂ ಜಗದ್ ಅನ್ತರ್ ಧತ್ತೇ ಚಿತ್ಪರಮಾಣುಕಃ । ಲೀನಮ್ ಆಕಾಶಮ್ ಆಕಾಶೇ ದ್ವೈತೈಕ್ಯಭ್ರಮಮ್ ಉತ್ಸೃಜ
ಚೇತನದ ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅಂಶವು ಈ ಜಗತ್ತನ್ನು ತನ್ನೊಳಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡಿದೆ. ಹೇಗೆ ಆಕಾಶವು ಆಕಾಶದಲ್ಲೇ ಲೀನವಾಗಿರುವದೋ ಹಾಗೆ. ನೀನು ದ್ವೈತ ಮತ್ತು ಏಕತೆಯ ಭ್ರಮೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡು.
ದೇಶಕಾಲಕ್ರಿಯಾದ್ಯಾಖ್ಯೈಸ್ ಸ್ವೈರ್ ಏವಾಣುಭಿರ್ ಏವ ಚಿತ್ । ಅಣೂನ್ ಅನುಭವತ್ಯ್ ಅನ್ತರ್ ಇತರಾಣೋರ್ ಅಸಮ್ಭವಾತ್
ಚೇತನ ತನ್ನ ಸ್ವಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅಂಶಗಳ ಮೂಲಕ ಸ್ಥಳ, ಕಾಲ, ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಇತರ ಭೇದಗಳನ್ನು ತನ್ನೊಳಗೆ ಅನುಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಒಂದು ಅಣು ಮತ್ತೊಂದು ಅಣುವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.
ಸ್ವಯಂ ಸರ್ವಸ್ಯ ಕಚಿತಸ್ ಸ್ವಚ್ಛಶ್ ಚಿದಣುಷಣ್ಡಕಃ । ಬ್ರಹ್ಮಾದೇಃ ಕೀಟನಿಷ್ಠಸ್ಯ ದೇಹದೃಷ್ಟ್ಯಾನುಭಾವಿತಃ
ಸರ್ವವ್ಯಾಪಕವಾಗಿಯೂ ಸ್ವಚ್ಛವಾಗಿಯೂ ಇರುವ ಚೇತನದ ಅಣುಗಳ ಗುಂಪು, ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಹಿಡಿದು ಚಿಕ್ಕ ಕೀಟವರೆಗೆ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಅವರದೇ ದೃಷ್ಟಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ದೇಹವಾಗಿ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ.
ಕಚಿತಂ ಕಿಞ್ಚಿದ್ ಏವೇಹ ವಸ್ತುತಸ್ ತು ನ ಕಿಞ್ಚನ । ಸ್ವಯಂ ಸ್ವತ್ವಂ ಸ್ವಾದಯನ್ತೇ ದ್ವೈತಂ ಚಿತ್ಪರಮಾಣವಃ
ಇಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವೇನು ರೂಪುಗೊಂಡಂತಿದೆ ಎಂದು ಕಾಣಬಹುದು, ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ಏನೂ ಇಲ್ಲ. ಚೇತನದ ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅಂಶಗಳು ತಮ್ಮ ಸ್ವಭಾವವನ್ನೂ ದ್ವೈತವನ್ನೂ ತಾವೇ ಅನುಭವಿಸುತ್ತವೆ.
ಸ್ವಯಂ ಪ್ರಕಚತಿ ಸ್ಫಾರದೇಹಶ್ ಚಿದಣುಷಣ್ಡಕಃ । ನೇತ್ರಾದಿಕುಸುಮದ್ವಾರೈಸ್ ಸಂವಿದಾಮೋದಮ್ ಉದ್ಗಿರನ್
ಚೇತನದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅಣುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ದೇಹವು ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಹೊಳೆಯುತ್ತದೆ; ಕಣ್ಣು ಮುಂತಾದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ಅರಿವಿನ ಆನಂದವನ್ನು ಹರಡುತ್ತದೆ.