ತಸ್ಯಾಂ ಧ್ಯಾನನಿಷಣ್ಣಾಯಾಂ ಕಿರಾತಜನಮಣ್ಡಲೇ । ಅನಾಯಾನ್ತ್ಯಾಂ ಚಿರಂ ಕಾಲಂ ಜನದೋಷಪ್ರಶಾನ್ತಯೇ
ಅವಳು ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಕೊಂಡು ಕಿರಾತ ಜನರ ನಡುವೆ ಬಹುಕಾಲ ಹೊರಗೆ ಬಾರದಿದ್ದಾಗ, ಜನರ ದೋಷಗಳು ಶಾಂತಿಯಾಗುತ್ತವೆ.
ಸಾ ದೇವೀ ಕನ್ದರಾನಾಮ್ನೀ ಮಙ್ಗಲೇತರನಾಮಿಕಾ । ಸಮ್ಪ್ರಸ್ಥಾಪಿತಾ ಪ್ರೋಚ್ಚೈಃ ಪುರೇ ಗಹನಕೋಟರೇ
ಆ ದೇವಿ, ಕಂದರಾ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೂ, ಮಂಗಳೇತರಾ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧಳಾಗಿದ್ದಳು. ಆಕೆಯನ್ನು ನಗರದಲ್ಲಿರುವ ಆಳವಾದ ಗುಹೆಯೊಳಗೆ ಬಹಳ ಗೌರವದಿಂದ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಲಾಯಿತು.
ತತಃ ಪ್ರಭೃತಿ ತತ್ರಾನ್ಯೋ ಯೋ ಯೋ ಭವತಿ ಭೂಮಿಪಃ । ಸ ಕನ್ದರಾಂ ಭಗವತೀಂ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಯತಿ ಸ್ವಯಮ್
ಆ ಸಮಯದಿಂದ ನಂತರ, ಅಲ್ಲಿಗೆ ಯಾವ ರಾಜನು ಬಂದರೂ, ಅವನು ಸ್ವತಃ ಆ ಕಂದರಾ ದೇವಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಯಃ ಕನ್ದರಾಂ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಂ ವಾ ನ ಕರೋತಿ ನೃಪೋ ಽಧಮಃ । ತಸ್ಯೋಪತಾಪನಿಚಯಾಃ ಪ್ರಜಾ ನಿಘ್ನನ್ತಿ ಯತ್ನತಃ
ಯಾವ ರಾಜನು ಆ ಕಂದರಾ ದೇವಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸದೆ ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ, ಅವನ ಪ್ರಜೆಗಳು ಅನೇಕ ವಿಪತ್ತಿನ ಮೂಲಕ ಅವನನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತಾರೆ.
ತತ್ಪೂಜನಾದ್ ಅವಾಪ್ನೋತಿ ಜನಸ್ ತತ್ರೇಪ್ಸಿತಂ ಫಲಮ್ । ಸ್ವಭಾವನಾವಶೋಚ್ಛೂನಮ್ ಅನರ್ಥಾಯಾಪ್ರಪೂಜನಮ್
ಅವಳನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದರೆ ಜನರು ತಮ್ಮ ಇಚ್ಛಿತ ಫಲವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಸ್ವಭಾವದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಅವಳ ಪೂಜೆಯನ್ನು ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸಿದರೆ, ಅದರಿಂದ ದುಃಖ ಮತ್ತು ಅನರ್ಥಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.
ವಧ್ಯಲೋಕೋಪಚಾರೇಣ ಸಾ ದೇವೀ ಪರಿಪೂಜ್ಯತೇ । ಪ್ರತಿಮಾಯಾಂ ಸ್ಥಿತಾದ್ಯಾಪಿ ಚಿತ್ತಸ್ಥಫಲದಾಯಿನೀ
ಆ ದೇವಿಯನ್ನು ಅಪರಾಧಿಗಳಿಗೆ ಮಾಡುವ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಪೂಜೆಯಿಂದ ಪೂಜಿಸಿದರೂ, ಆಕೆ ಪ್ರತಿಮೆಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಇರುವ ಫಲವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾಳೆ.
ಸಕಲಲೋಕಸಮಙ್ಗಲಕಾರಿಣೀ ಕವಲಿತಾಖಿಲವಧ್ಯಮಹಾಜನಾ । ಜಯತಿ ಸಾತ್ರ ಕಿರಾತಜನಾಸ್ಪದಾ ಪರಮಬೋಧವತೀ ಚಿರದೇವತಾ
ಅರಣ್ಯವಾಸಿಗಳಿಗೆ ಆಶ್ರಯವಾಗಿರುವ ಆ ಪ್ರಾಚೀನ ದೇವಿ, ಪರಮ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳಿಗೂ ಶುಭವನ್ನು ತರುತ್ತಾಳೆ ಮತ್ತು ನಾಶವಾಗಬೇಕಾದ ದೊಡ್ಡ ಗುಂಪನ್ನೆಲ್ಲಾ ನುಂಗುತ್ತಾಳೆ—ಇಲ್ಲಿಯೇ ಆಕೆ ಜಯಶಾಲಿಯಾಗಿದ್ದಾಳೆ.
ಏತತ್ ತೇ ಕಥಿತಂ ಸರ್ವಮ್ ಉಪಾಖ್ಯಾನಮ್ ಅನಿನ್ದಿತಮ್ । ಕರ್ಕಟ್ಯಾ ವನರಾಕ್ಷಸ್ಯಾ ಯಥಾವದ್ ಅನುಪೂರ್ವಶಃ
ಈ ಕಥೆ ಎಲ್ಲವೂ ನಿಷ್ಕಳಂಕವಾಗಿ, ಸರಿಯಾದ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ, ಕರ್ಕಟಿಯೆಂಬ ವನರಾಕ್ಷಸಿಯ ಬಗ್ಗೆ ನಿನಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಹಿಮವದ್ಗಹ್ವರಪ್ರೋಕ್ತಾ ಸಾ ಕಥಂ ಕೃಷ್ಣರಾಕ್ಷಸೀ । ಕಥಂ ಚ ಕರ್ಕಟೀ ನಾಮ್ನಾ ಯಥಾವದ್ ವದ ಮೇ ಪ್ರಭೋ
ಹಿಮಾಲಯದ ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾದ ಆ ಕಪ್ಪು ರಾಕ್ಷಸಿ ಹೇಗೆ 'ಕರ್ಕಟಿ' ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಪಡೆದಳು ಎಂಬುದನ್ನು ನನಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳು ಸ್ವಾಮಿ.
ಕುಲಾನಿ ಸನ್ತ್ಯ್ ಅನೇಕಾನಿ ರಾಕ್ಷಸಾನಾಂ ಸ್ವಭಾವತಃ । ತಾನಿ ಕೃಷ್ಣಾನಿ ಶುಕ್ಲಾನಿ ಹರಿತಾನ್ಯ್ ಉಜ್ಜ್ವಲಾನಿ ಚ
ರಾಕ್ಷಸರ ವಂಶಗಳು ಅನೇಕವಾಗಿವೆ; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕಪ್ಪು, ಬಿಳಿ, ಹಸಿರು ಮತ್ತು ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದವುಗಳೂ ಇದ್ದವು.
ಕರ್ಕಟಪ್ರಾಣಿಸದೃಶಃ ಕರ್ಕಟೋ ನಾಮ ರಾಕ್ಷಸಃ । ಬಭೂವ ತಜ್ಜಾ ಸಾ ಕೃಷ್ಣಾ ಕರ್ಕಟೀ ಕರ್ಕಟಾಕೃತಿಃ
ಕರ್ಕಟ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸನು ಕಬ್ಬಳಿಯಂತೆ ಇದ್ದನು; ಅವನಿಂದ ಕಪ್ಪು ಬಣ್ಣದ, ಕರ್ಕಟಿ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ, ಕಬ್ಬಳಿಯ ರೂಪದ ಮಗಳು ಹುಟ್ಟಿದಳು.
ಕರ್ಕಟೀಪ್ರಶ್ನಸಂಸ್ಮೃತ್ಯಾ ಮಯೈಷಾ ಕಥಿತಾ ತವ । ಅಧ್ಯಾತ್ಮೋಕ್ತಿಪ್ರಸಙ್ಗೇನ ಚಿತ್ಸ್ವರೂಪನಿರೂಪಣೇ
ಕರ್ಕಟಿಯ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಂಡ ಕಾರಣದಿಂದ, ಆತ್ಮಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಚೈತನ್ಯ ಸ್ವರೂಪದ ವಿವರಣೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ನಾನು ಇದನ್ನು ನಿನಗೆ ಹೇಳಿದೆನು.
ಸಮ್ಪನ್ನಮ್ ಏವಮ್ ಏಕಸ್ಮಾದ್ ಅಸಮ್ಪನ್ನಮ್ ಅಪಿ ಸ್ಫುಟಮ್ । ಇದಂ ಜಗದ್ ಅನಾದ್ಯನ್ತಾತ್ ಪದಾತ್ ಪರಮಕಾರಣಾತ್
ಹೀಗೆ, ಒಂದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಪೂರ್ಣವಾದುದೂ, ಅಪೂರ್ಣವಾದುದೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ; ಈ ಪ್ರಪಂಚವು ಆದಿಯೂ ಅಂತ್ಯವೂ ಇಲ್ಲದೆ, ಕ್ರಮವಾಗಿ ಪರಮ ಕಾರಣದಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತದೆ.
ಭಾವಿನ್ಯೋ ವೀಚಯೋ ವಾರಿಣ್ಯ್ ಅನ್ಯಾನನ್ಯಾಸ್ ಸ್ಥಿತಾ ಯಥಾ । ವರ್ತಮಾನಾ ಅಪಿ ಪರೇ ಸೃಷ್ಟಯಸ್ ಸಂಸ್ಥಿತಾಸ್ ತಥಾ
ಹರಿದು ಬರುವ ಅಲೆಗಳು ನೀರಿನಲ್ಲೇ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡು, ಮತ್ತೆ ನೀರಿನಲ್ಲೇ ಲೀನವಾಗುವಂತೆ, ಅವು ಯಾವಾಗಲೂ ನೀರಿನಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆಯೇ, ಈ ಎಲ್ಲ ವಿಭಿನ್ನ ಸೃಷ್ಟಿಗಳೂ ಹೊರಗೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರೂ, ಅವು ನಿಜವಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲೇ ನೆಲೆಸಿವೆ.
ಅಜ್ವಲನ್ನ್ ಏವ ಕಾಷ್ಠೇಷು ವಹ್ನಿರ್ ಅರ್ಥಕ್ರಿಯಾಂ ಯಥಾ । ಕರೋತಿ ಮರ್ಕಟಾದೀನಾಂ ಶೀತಾಪಹರಣಾದಿಕಾಮ್
ಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಂಕಿ ಕಾಣಿಸದೆ ಇದ್ದರೂ, ಅದು ಅಲ್ಲಿ ಇದ್ದು, ಕೋತಿಗಳಂತೆಯವರ ಶೀತವನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕುವ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತದೆ.
ಸಮಂ ಸೌಮ್ಯತ್ವಮ್ ಅಜಹದ್ ಏವ ನಿತ್ಯೋದಿತಸ್ಥಿತಿ । ತಥಾ ಬ್ರಹ್ಮ ಕರೋತೀದಂ ನಾನಾಕರ್ತೇವ ಸಜ್ ಜಗತ್
ಹಾಗೆಯೇ, ಸದಾ ಶಾಂತವಾಗಿಯೂ, ಬದಲಾಗದೆ ಇರುವ ಬ್ರಹ್ಮ, ತನ್ನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸದೆ, ಅನೇಕ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಮಾಡುವಂತೆ ಕಾಣಿಸಿ, ಈ ಜಗತ್ತನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.
ಅಪ್ಯ್ ಅನಾಗತ ಏವಾಯಮ್ ಏವಂ ಸರ್ಗ ಉಪಾಗತಃ । ಭೋಸ್ ಸಾಲಭಞ್ಜಿಕಾಸಂವಿದ್ ದಾರುಣೀವ ಸುಬೋಧಿತಾ
ಈ ಸೃಷ್ಟಿ ಇನ್ನೂ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗದೆ ಇದ್ದರೂ ಸಹ, ಅದು ಈಗಾಗಲೇ ಈ ರೀತಿ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವುದು; ಇದು ಮರದೊಳಗಿನ ಶಿಲ್ಪದ ಹೆಂಗಸಿನ ಅರಿವಿನಂತೆ, ಮರದಲ್ಲೇ ಜಾಗೃತವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಹೋಲುತ್ತದೆ.
ಬೀಜಾದ್ ಯಥಾನನ್ಯದ್ ಅಪಿ ಫಲಾದ್ಯ್ ಅನ್ಯದ್ ಇವೋತ್ಥಿತಮ್ । ಚಿತೇಸ್ ತಥಾನನ್ಯದ್ ಅಪಿ ಚೇತ್ಯಮ್ ಅನ್ಯದ್ ಇವೋತ್ಥಿತಮ್
ಹುಳಿನಿಂದ ಹೇಗೆ ಹಣ್ಣು ಹುಟ್ಟಿದರೂ ಅದು ಬೇರೆ ಎಂದು ತೋರುತ್ತದೋ, ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಬೇರೆ ಅಲ್ಲವೋ, ಅದೇ ರೀತಿ ಚೇತನದಿಂದ ಕೂಡ ಚೇತನದ ವಸ್ತುಗಳು ಬೇರೆ ಎಂದು ಕಾಣಿಸಿದರೂ, ಅವು ಕೂಡ ಬೇರೆ ಅಲ್ಲ.
ಅಚ್ಛೇದಾದ್ ಏಕಸತ್ತಾಯಾ ನ ಭೇದಃ ಫಲಬೀಜಯೋಃ । ಚಿಚ್ಚೇತ್ಯಯೋಶ್ ಚ ವಾರ್ಯೂರ್ಮ್ಯೋರ್ ಇವ ವಸ್ತುನಿ ಕಶ್ಚನ
ಒಂದು ಸತ್ಯವು ಅಖಂಡವಾಗಿರುವುದರಿಂದ, ಹುಳಿ ಮತ್ತು ಹಣ್ಣು, ಅಥವಾ ಚೇತನ ಮತ್ತು ಅದರ ವಸ್ತುಗಳ ನಡುವೆ ನಿಜವಾದ ಬೇರ್ಪು ಇಲ್ಲ. ಇದು ನೀರಿನಲ್ಲಿನ ಅಲೆಗಳು ನೀರಿನಿಂದ ಬೇರೆ ಅಲ್ಲದಂತೆ.
ಅವಿಚಾರಾದ್ ಋತೇ ಭೇದೋ ನೈತಯೋರ್ ಉಪಪದ್ಯತೇ । ಯತಃ ಕುತಶ್ಚಿದ್ ಉದಿತಸ್ ಸ ವಿಚಾರೇಣ ನಶ್ಯತಿ
ಯೋಗ್ಯವಾದ ವಿಚಾರವಿಲ್ಲದೆ ಮಾತ್ರ ಈ ಎರಡು ಬೇರೆ ಎಂದು ತೋರುತ್ತದೆ; ಯಾಕೆಂದರೆ ಯಾವ ಬೇರಿತನವೂ ಎಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿದರೂ, ವಿಚಾರ ಮಾಡಿದಾಗ ಅದು ಅಡಗಿಹೋಗುತ್ತದೆ.
ಭ್ರಾನ್ತಿರ್ ಏಷಾ ಯಥಾಯಾತಾ ತಥಾ ಯಾತು ರಘೂದ್ವಹ । ಜ್ಞಾಸ್ಯಸ್ಯ್ ಏತತ್ ಪ್ರಬುದ್ಧಸ್ ತ್ವಮ್ ಏನಾಂ ಕೇವಲಮ್ ಉತ್ಸೃಜ
ರಘುವಂಶದವನೇ, ಈ ಭ್ರಮೆ ಹೇಗೆ ಬಂದಿತೋ ಹಾಗೆಯೇ ಹೋಗಲಿ. ನೀನು ಜಾಗೃತನಾದಾಗ ಇದನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತೀ. ಇದನ್ನು ಸರಳವಾಗಿ ಬಿಟ್ಟುಬಿಡು.
ಭ್ರಾನ್ತಿಗ್ರನ್ಥೌ ವಿತ್ರುಟಿತೇ ಮದುಕ್ತಿಶ್ರವಣಾತ್ ತವ । ಜ್ಞಾನಶಬ್ದಾರ್ಥಭೇದಾನಾಂ ವಸ್ತು ಜ್ಞಾಸ್ಯಸ್ಯ್ ಅಲಂ ಸ್ವಯಮ್
ನನ್ನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ, ಭ್ರಮೆಯ ಬಂಧನವು ತೊಡಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಆಗ ನೀನು ಸ್ವತಃ ಜ್ಞಾನ, ಶಬ್ದ ಮತ್ತು ಅರ್ಥಗಳ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳ ಸತ್ಯವನ್ನು ಅರಿಯುತ್ತೀ.
ಚಿತ್ತಾದ್ ಇಯಮ್ ಅನರ್ಥಶ್ರೀಸ್ ತಚ್ ಚ ಸಾ ಚೇತರಶ್ ಚ ತೇ । ಮದುಕ್ತಿಶ್ರವಣಾದ್ ಏವ ಶಾನ್ತಿಮ್ ಏಷ್ಯನ್ತ್ಯ್ ಅಸಂಶಯಮ್
ಈ ದುಃಖದ ಐಶ್ವರ್ಯವೂ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಅದರ ವಿರುದ್ಧವೂ ಅದೇ ರೀತಿ. ನನ್ನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದರೆ ಅವುಗಳೆಲ್ಲವೂ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಶಾಂತಿಯಾಗುತ್ತವೆ.
ಬ್ರಹ್ಮಣಸ್ ಸರ್ವಮ್ ಉತ್ಪನ್ನಂ ಸರ್ವಂ ಬ್ರಹ್ಮೈವ ಚೇತಿ ಚ । ಮದ್ಗೀರ್ಭಿಸ್ ಸಮ್ಪ್ರಬುದ್ಧಸ್ ಸಞ್ ಜ್ಞಾಸ್ಯಸ್ಯ್ ಅಲಮ್ ಅನಿನ್ದಿತ
ಎಲ್ಲವೂ ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ, ಎಲ್ಲವೂ ಬ್ರಹ್ಮನೇ ಆಗಿದೆ. ನನ್ನ ಮಾತುಗಳಿಂದ ನೀನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಈ ಸತ್ಯವನ್ನು ಅರಿಯುತ್ತೀ, ನಿರ್ದೋಷಿಯೇ.
ತಸ್ಮಾದ್ ಇದಮ್ ಇತಿ ಬ್ರಹ್ಮನ್ ವ್ಯತಿರೇಕಾರ್ಥಪಞ್ಚಮೀ । ನನು ಕಿಂ ವಕ್ಷಿ ದೇವೇಶಾದ್ ಅಭಿನ್ನಂ ಸರ್ವಮ್ ಇತ್ಯ್ ಅಪಿ
ಆದುದರಿಂದ, ಬ್ರಹ್ಮನೇ, 'ಇದು' ಎಂಬ ಪದ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ದೇವತೆಗಳ ಅಧಿಪತಿಯೇ, ಎಲ್ಲವೂ ಒಂದೇ ಎಂದು ನೀನು ಹೇಗೆ ಹೇಳುತ್ತೀಯೆ?
ಉಪದೇಶಾಯ ಶಾಸ್ತ್ರೇಷು ಜಾತಶ್ ಶಬ್ದೋ ಽಥವಾರ್ಥಜಃ । ಪ್ರತಿಯೋಗಿವ್ಯವಚ್ಛೇದಸ್ ಸಙ್ಖ್ಯಾಲಕ್ಷಣಪಕ್ಷವಾನ್
ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಬೋಧನೆಗಾಗಿ, ಪದವು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಧ್ವನಿಯಿಂದಲೂ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಅರ್ಥದಿಂದಲೂ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇದು ವಿರುದ್ಧವಾದವುಗಳನ್ನು ಬೇರ್ಪಡಿಸುವುದರಿಂದ ಮತ್ತು ಎಣಿಕೆಯ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಭೇದೋ ದೃಶ್ಯತ ಏವಾಯಂ ವ್ಯವಹಾರಾನ್ ನ ವಾಸ್ತವಃ । ವೇತಾಲೋ ಬಾಲಕಸ್ಯೇವ ಕಾರ್ಯಾರ್ಥಂ ಪರಿಕಲ್ಪಿತಃ
ಈ ಭೇದವು ನಿಜವಾಗಿ ಇಲ್ಲ, ಕೇವಲ ವ್ಯವಹಾರಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಕಲ್ಪಿಸುವ ಬೇತಾಳನಂತೆಯೇ, ಕೆಲಸಕ್ಕಾಗಿ ಕಲ್ಪಿತವಾದುದು.
ದ್ವೈತೈಕ್ಯಮ್ ಅಪಿ ನೋ ಯಸ್ಯಾಂ ಯಥಾಭೂತಾರ್ಥಸಂಸ್ಥಿತೌ । ಅಸ್ತಿ ತಸ್ಯಾಮ್ ಈದೃಶಸ್ ಸ್ಯಾತ್ ಕುತಸ್ ಸಙ್ಕಲ್ಪವಿಪ್ಲವಃ
ವಸ್ತುಗಳು ನಿಜವಾದ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದಾಗ, ಅಲ್ಲಿ ದ್ವೈತವೂ ಇಲ್ಲ, ಏಕತೆಯೂ ಇಲ್ಲ. ಅಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸಿನ ಅಶಾಂತಿ ಹೇಗೆ ಉಂಟಾಗಬಹುದು?
ಕಾರ್ಯಕಾರಣಭಾವೋ ಹಿ ಯಥಾ ಸ್ವಸ್ವಾಮಿಲಕ್ಷಣಃ । ಹೇತುಶ್ ಚ ಹೇತುಮಾಂಶ್ ಚೈವ ತಥೈವಾವಯವಕ್ರಮಃ
ಕಾರ್ಯ-ಕಾರಣ ಸಂಬಂಧವು ತನ್ನದೇ ಆದ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಕಾರಣ ಮತ್ತು ಕಾರಣವಿರುವವನು, ಭಾಗಗಳ ಕ್ರಮವೂ ಕೂಡ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ವ್ಯತಿರೇಕಾವ್ಯತಿರೇಕಪರಿಣಾಮಾದಿವಿಭ್ರಮಃ । ತಥಾ ಭಾವವಿಕಾರಾಶ್ ಚ ವಿದ್ಯಾವಿದ್ಯೇ ಸುಖಾಸುಖೇ
ಪರಿಣಾಮ, ಭೇದ ಮತ್ತು ಅಭೇದ, ಹಾಗು ಭಾವಗಳ ಬದಲಾವಣೆ, ಜ್ಞಾನ-ಅಜ್ಞಾನ, ಸುಖ-ದುಃಖ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಇದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ ಎಂಬ ಗೊಂದಲವುಂಟಾಗುತ್ತದೆ.