ಪದ್ಮೋತ್ಪಲೌ ಯಥಾರ್ಕೇಣ ತಪತಾ ಪ್ರಕಟೀಕೃತೌ । ಪ್ರಕಾಶತಮಸೋಸ್ ಸತ್ತೇ ಚಿತೈವಂ ಪ್ರಕಟೀಕೃತೇ
ಹೂವಿನ ಹಬ್ಬು ಮತ್ತು ಕಮಲವು ಸೂರ್ಯನ ಬೆಳಕಿನಿಂದ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುವಂತೆ, ಬೆಳಕು ಮತ್ತು ಅಂಧಕಾರದ ಅಸ್ತಿತ್ವವೂ ಚೈತನ್ಯದಿಂದ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.
ಅರ್ಕಃ ಕುರ್ವನ್ನ್ ಅಹೋರಾತ್ರಂ ದರ್ಶಯತ್ಯ್ ಆಕೃತಿಂ ಯಥಾ । ಚಿತಿಸ್ ಸದಸತೀ ಕೃತ್ವಾ ದರ್ಶಯತ್ಯ್ ಆಕೃತಿಂ ತಥಾ
ಹಾಗೆ, ಸೂರ್ಯನು ಹಗಲು ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿ ಉಂಟುಮಾಡಿ ತನ್ನ ರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುವಂತೆ, ಚೇತನವೂ ಸತ್ತಿದ್ದೂ ಇಲ್ಲದಿದ್ದೂ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಉಂಟುಮಾಡಿ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
ಚಿದಣೋರ್ ಅನ್ತರೇ ಸನ್ತಿ ವಿಚಿತ್ರಾನುಭವಾಣವಃ । ಯಥಾ ಮಧುರಸಸ್ಯಾನ್ತಃ ಪತ್ತ್ರಪುಷ್ಪಫಲಶ್ರಿಯಃ
ಚೇತನದ ಕಣದೊಳಗೆ ಅನೇಕ ವಿಚಿತ್ರ ಅನುಭವಗಳಿವೆ; ಅದು ಹೇಗೆಂದರೆ, ಮಧುರವಾದ ಗಿಡದೊಳಗೆ ಎಲೆ, ಹೂವು, ಹಣ್ಣುಗಳ ಸೌಂದರ್ಯ ಇರುವಂತೆ.
ಉದ್ಯನ್ತಿ ಚಿದಣೋರ್ ಏತೇ ಸಮಗ್ರಾನುಭವಾಣವಃ । ಮಧುಮಾಸರಸಾಚ್ ಚಿತ್ರಾ ಇವ ಷಣ್ಡಪರಮ್ಪರಾಃ
ಈ ಎಲ್ಲ ವಿಭಿನ್ನ ಅನುಭವಗಳು ಚೇತನದ ಕಣದಿಂದಲೇ ಉದಯಿಸುತ್ತವೆ; ಅದು ಹೇಗೆಂದರೆ, ವಸಂತಕಾಲದ ರಸದಿಂದ ವಿವಿಧ ಹೂಗುಚ್ಛಗಳು ಮೂಡುವಂತೆ.
ಪರಮಾತ್ಮಾಣುರ್ ಅತ್ಯನ್ತಂ ನಿಸ್ಸ್ವಾದಸ್ ಸೂಕ್ಷ್ಮತಾವಶಾತ್ । ಸಮಗ್ರಸ್ವಾದಸತ್ತೈಕಜನಕಸ್ ಸ್ವದತೇ ಸ್ವಯಮ್
ಪರಮಾತ್ಮನ ಅತಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಕಣ ಸ್ವತಃ ರುಚಿಯಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ಅದೇ ಎಲ್ಲಾ ರುಚಿಗಳ ಮೂಲವೂ, ಅನುಭವಿಸುವವನೂ ಆಗಿದೆ.
ಯೋ ಯೋ ನಾಮ ರಸಃ ಕಶ್ಚಿತ್ ಸ್ವಸತ್ತಾಯಾಂ ಕೃತಸ್ಥಿತಿಃ । ಪ್ರತಿಬಿಮ್ಬಮ್ ಇವಾದರ್ಶೇ ತಾಂ ವಿನಾ ನಾಸ್ತ್ಯ್ ಅಸೌ ಸ್ವತಃ
ಯಾವದೇ ರುಚಿಯು ತನ್ನ ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ ಎಂದಾದರೂ, ಅದು ಆ ಪ್ರತಿಬಿಂಬದಂತೆ ಮಾತ್ರ ಇದೆ; ಕನ್ನಡಿಯಿಲ್ಲದೆ ಪ್ರತಿಬಿಂಬವಿಲ್ಲದಂತೆ, ಅದು ಅದಿಲ್ಲದೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.
ತ್ಯಜತಾ ಸಂಶ್ರಿತಂ ಸರ್ವಂ ಚಿನ್ಮಾತ್ರಪರಮಾಣುನಾ । ತ್ಯಕ್ತಂ ಜಗದ್ ಅಸಂವಿತ್ತ್ಯಾ ಸಂವಿತ್ತ್ಯಾ ಸರ್ವಮ್ ಆಶ್ರಿತಮ್
ಚೈತನ್ಯ ರೂಪದ ಅಣುವು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟುಬಿಟ್ಟಾಗ, ಜಗತ್ತು ಅಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ತೊರೆದಂತಾಗುತ್ತದೆ; ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಎಲ್ಲವೂ ಆಧಾರವಾಗಿರುತ್ತದೆ.
ಅಶಕ್ತಯಾಪ್ಯ್ ಆತ್ಮಗುಪ್ತೌ ಸರ್ವಮ್ ಆಚ್ಛಾದಿತಂ ಜಗತ್ । ಚಿತಾಣುತಾಮ್ ಏವ ಪರಾಂ ಸಮ್ಪ್ರಸಾರ್ಯ ವಿತಾನವತ್
ತಾನೇನು ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಶಕ್ತಿಯಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ಈ ಜಗತ್ತನ್ನೆಲ್ಲ ಚೇತನವು ತನ್ನ ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿ, ಒಂದು ಮರದ ನೆರಳಿನಂತೆ ಹಚ್ಚಿ ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡಿದೆ.
ಆತ್ಮಗುಪ್ತಿಂ ನ ಶಕ್ನೋತಿ ಪರಮಾತ್ಮಾಮ್ಬರಾಕೃತಿಃ । ಮನಾಗ್ ಅಪಿ ಕ್ಷಣಮ್ ಅಪಿ ಗಜೋ ದೂರ್ವಾವನೇ ಯಥಾ
ಪರಮಾತ್ಮನ ವಿಶಾಲತೆ ಆಕಾಶದಂತೆ, ಕ್ಷಣಮಾತ್ರವೂ ತಾನೇ ತೃಪ್ತಿಯಾಗಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ, ಆನೆಗೆ ಹಸಿರು ಹುಲ್ಲಿನ ಹೊಲದಲ್ಲಿ ಮೇಯುವುದು ಹೇಗೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲವೋ, ಹಾಗೆ.
ತಥಾಪ್ಯ್ ಆಕ್ರಾನ್ತವಾನ್ ವಿಶ್ವಂ ಜ್ಞತಾಂ ಗೋಪಯತಿ ಕ್ಷಣಾತ್ । ಜಗದ್ಧಾನಾಂ ಕಣಂ ಬಾಲ ಇವಾಹೋ ಘನಮಾಯಿತಾ
ಆದರೂ, ಎಲ್ಲವನ್ನು ಆವರಿಸಿಕೊಂಡು, ಅರಿವಿನವನು ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಅದನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಡುತ್ತಾನೆ; ಹಸುಗೂಡಿದ ಮಗುವೊಂದು ಆಹಾರದ ತುಂಡನ್ನು ನುಂಗಿದಂತೆ, ಈ ಜಗತ್ತಿನ ಗಾಢವಾದ ಮಾಯೆ ಕೂಡ ಹೀಗೆಯೇ.
ಚಿನ್ಮಾತ್ರಾಣುನಯೇನೇದಂ ಜಗತ್ ಸಮಭಿಜೀವತಿ । ವಸನ್ತರಸವೇಧೇನ ವಿಚಿತ್ರೇವ ವನಾವಲೀ
ಶುದ್ಧ ಚೈತನ್ಯದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದಲೇ ಈ ಜಗತ್ತು ಜೀವಂತವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ವಸಂತ ಋತುವಿನ ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ಅರಣ್ಯವು ಹಸಿರಾಗಿ ಬೆಳೆಯುವಂತೆ.
ಚಿತ್ಸತ್ತೈವೇಯಮ್ ಅಖಿಲಂ ಸ್ವತೋ ಜಗದ್ ಇವೋದಿತಾ । ಮಧುಮಾಸರಸೋಲ್ಲಾಸೀ ಚಿತ್ರೋ ಹಿ ವನಷಣ್ಡಕಃ
ಈ ಎಲ್ಲವೂ ಚೈತನ್ಯವೇ ಆಗಿದ್ದು, ಅದೇ ಜಗತ್ತಾಗಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ; ಮಧುರವಾದ ವಸಂತದಲ್ಲಿ ಅರಣ್ಯವು ಬಣ್ಣಬಣ್ಣವಾಗಿ ಉಲ್ಲಾಸಿಸುವಂತೆ.
ಸತ್ಯಂ ಚಿನ್ಮಯಮ್ ಏವೇದಂ ಜಗದ್ ಇತ್ಯ್ ಏವ ವಿದ್ಧ್ಯ್ ಅಲಮ್ । ವಸನ್ತರಸಮ್ ಏವೇದಂ ವಿದ್ಧಿ ಪಲ್ಲವಗುಲ್ಮಕಮ್
ಈ ಜಗತ್ತು ನಿಜಕ್ಕೂ ಚೈತನ್ಯದಿಂದಲೇ ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೋ; ಹೇಗೆಂದರೆ, ಮೊಗ್ಗು ತೊಳೆದ ಗಿಡಗಳು ವಸಂತದ ರಸದಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಂತೆ.
ಸರ್ವಾವಯವಿಸಾರತ್ವಾತ್ ಸಹಸ್ರಕರಲೋಚನಃ । ಪರಂಆಣುರ್ ಅಸಾವ್ ಏವ ನಿತ್ಯಾನವಯವೋದಯಃ
ಎಲ್ಲ ಸಂಯುಕ್ತ ವಸ್ತುಗಳ ಮೂಲಭೂತ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿರುವುದರಿಂದ, ಅದು ಸಾವಿರ ಕೈಗಳೂ ಸಾವಿರ ಕಣ್ಣುಗಳೂ ಇರುವವನು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪರಮ ಅಣುವೇ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ವಿಭಜಿಸಲಾಗದ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಪ್ರಪಂಚದ ಮೂಲವಾಗಿದೆ.
ನಿಮೇಷಾಂಶಾವಬೋಧೇ ಽಪಿ ಚಿದಣೋಃ ಪ್ರತಿಭಾಸತೇ । ಯತಃ ಕಲ್ಪಸಹಸ್ರೌಘಸ್ ಸ್ವಪ್ನವಾರ್ದ್ಧಕಬಾಲ್ಯವತ್
ಕ್ಷಣದ ಒಂದು ಭಾಗದ ಅರಿವಿನಲ್ಲೂ ಆ ಚೈತನ್ಯ ಅಣು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಸಾವಿರಾರು ಯುಗಗಳು ನಿದ್ರೆಯ ಕನಸು ಮತ್ತು ಬಾಲ್ಯದಂತೆ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಹಾದುಹೋಗುತ್ತವೆ.
ತತಸ್ ಸೋ ಽಪ್ಯ್ ನಿಮೇಷಾಣುಃ ಕಲ್ಪಕೋಟಿಶತಾನ್ಯ್ ಅಲಮ್ । ಸರ್ವಸತ್ತಾವಿಲಾಸೇನ ಪ್ರತಿಭೈಕಾ ಹಿ ಜೃಮ್ಭತೇ
ಆ ಕ್ಷಣದ ಅಣುವೂ ಸಹ ಅನೇಕ ಕೋಟಿ ಯುಗಗಳನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಒಂದೇ ಚೈತನ್ಯದ ಪ್ರಕಾಶವು ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಿಸುತ್ತಾ ವಿಸ್ತಾರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
ಅಭುಕ್ತವತ್ಯ್ ಏವ ಯಥಾ ಭುಕ್ತವಾನ್ ಅಹಮ್ ಇತ್ಯ್ ಅಲಮ್ । ಜಾಯತೇ ಪ್ರತ್ಯಯಸ್ ತದ್ವನ್ ನಿಮೇಷೇ ಕಲ್ಪನಿಶ್ಚಯಃ
ಯಾವುದೇ ಆಹಾರ ಸೇವಿಸದೆ 'ನಾನು ಊಟ ಮಾಡಿದ್ದೇನೆ' ಎಂಬ ಭಾವನೆ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ, ಅದೇ ರೀತಿ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿಯೇ ಅನೇಕ ಯುಗಗಳ ನಿರ್ಧಾರ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.
ಅಭುಕ್ತ್ವಾ ಭುಕ್ತವಾನ್ ಅಸ್ಮೀತ್ಯ್ ಏವಂ ಪ್ರತ್ಯಯಶಾಲಿನಃ । ದೃಶ್ಯನ್ತೇ ವಾಸನಾವಿಷ್ಟಾಸ್ ಸ್ವಪ್ನೇ ಸ್ವಮರಣಮ್ ಯಥಾ
ನಾನು ಅನುಭವಿಸದೆ ಅನುಭವಿಸಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಗಟ್ಟಿಯಾದ ನಂಬಿಕೆಯಿರುವವರು, ಮನಸ್ಸಿನ ಹಳೆಯ ವಾಸನೆಗಳಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತರಾಗಿ, ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಸಾವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ.
ಜಗನ್ತಿ ಪರಿತಿಷ್ಠನ್ತಿ ಪರಮಾಣೌ ಚಿದಾತ್ಮನಿ । ಪ್ರತಿಭಾಸಾಃ ಪ್ರವರ್ತನ್ತೇ ತತ ಏವ ಹಿ ಜಾಗತಾಃ
ಈ ಜಗತ್ತುಗಳು ಚೇತನದ ಅಣುವಿನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿವೆ; ಎಲ್ಲವೂ ಅಲ್ಲಿಂದಲೇ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಜಗತ್ತಿನ ಎಲ್ಲಾ ಘಟನೆಗಳು ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತವೆ.
ಯದ್ ಅಸ್ತಿ ಯತ್ರ ತತ್ ತಸ್ಮಾತ್ ಸಮುದೇತಿ ತದ್ ಏವ ತತ್ । ಆಕಾರಿಣಿ ವಿಕಾರಾದಿ ದೃಷ್ಟಂ ನ ಗಗನೇ ಽಮಲೇ
ಯಾವುದು ಎಲ್ಲಿಯಲ್ಲಿದೆಯೋ ಅದು ಅಲ್ಲಿಂದಲೇ ಹೊರಬರುತ್ತದೆ; ರೂಪವನ್ನು ಕೊಡುವವನಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಶುದ್ಧ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಹಾಗಿಲ್ಲ.
ಚಿತಿ ಭೂತಾನಿ ಭೂತಾನಿ ವರ್ತಮಾನಾನಿ ಸಮ್ಪ್ರತಿ । ಭವಿಷ್ಯನ್ತಿ ಭವಿಷ್ಯನ್ತಿ ಶಕ್ತಿಬೀಜೇ ದ್ರುಮಾ ಇವ
ಈಗ ಚೇತನದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳು, ತಮ್ಮ ಶಕ್ತಿಯ ಬೀಜದಿಂದ ಮರಗಳು ಬೆಳೆದು ಬರುತ್ತದಂತೆ, ಮುಂದೆಯೂ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.
ನಿಮೇಷಕಲ್ಪಾವ್ ಏತೇನ ತುಷೇಣಾನ್ನಕಣಾವ್ ಇವ । ವಲಿತೌ ನೈಷ ಚೈತಾಭ್ಯಾಮ್ ಅಣುಸ್ ಸ್ವಾಙ್ಗಾತ್ಮಕಶ್ ಚಿತಃ
ಹೆಬ್ಬೇಳೆ ಅಥವಾ ಅನ್ನದ ಕಣವು ಒಂದು ಕ್ಷಣದೊಳಗೆ ಒಂದೇ ರೀತಿಯದು; ಹಾಗೆಯೇ, ನೇರವಾಗಿರಲಿ ಅಥವಾ ವಕ್ರವಾಗಿರಲಿ, ಈ ಎರಡೂ ಚೈತನ್ಯರಸದ ಅಣುವಿನ ಸ್ವರೂಪವಲ್ಲ.
ಉದಾಸೀನವದ್ ಆಸೀನೋ ನ ಸಂಸ್ಪೃಷ್ಟೋ ಮನಾಗ್ ಅಪಿ । ಏಷ ಭೋಕ್ತೃತ್ವಕರ್ತೃತ್ವೈಃ ಖಾತ್ಮಾ ಕುರ್ವಞ್ ಜಗನ್ತ್ಯ್ ಅಪಿ
ಆಕಾಶದಂತೆ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿ ಕುಳಿತಿರುವ ಆತ್ಮನು, ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಸ್ಪರ್ಶವಾಗದೆ, ಭೋಕ್ತೃ ಮತ್ತು ಕರ್ತೃ ಎಂಬ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ನಿಭಾಯಿಸುತ್ತಲೇ ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಜಗತ್ಸತ್ತೋದಿತೇಯಂ ಹಿ ಶುದ್ಧಚಿತ್ಪರಮಾಣುತಃ । ಪರಾಮಣೋಶ್ ಚ ಭೋಕ್ತೃತ್ವಕರ್ತೃತ್ವೇ ಕ್ವೇವ ಸಂಸ್ಥಿತೇ
ಈ ಜಗತ್ತಿನ ಸ್ಥಿತಿಯು ಶುದ್ಧ ಚೈತನ್ಯದ ಅಣುವಿನಿಂದ ಉದಯಿಸುತ್ತದೆ; ಆ ಪರಮ ಅಣುವಿನಲ್ಲಿ ಭೋಕ್ತೃತ್ವ ಮತ್ತು ಕರ್ತೃತ್ವ ಎಂಬ ಸ್ಥಿತಿಗಳು ಎಲ್ಲಿವೆ?
ಜಗನ್ ನ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಕ್ರಿಯತೇ ಸರ್ವದೈವ ನ ಕೇನಚಿತ್ । ವಿಲೀಯತೇ ಚ ನೋ ಕಿಞ್ಚಿನ್ ಮಾತ್ರಸ್ಯಾದ್ಯ್ ಅಸ್ಯ ಖಣ್ಡನಮ್
ಈ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಯಾರಿಂದಲೂ ಯಾವಾಗಲೂ ಏನೂ ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ಏನೂ ಲೀನವೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಮೂಲ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ವಿಭಜಿಸಲಾಗದು.
ಸರ್ವಂ ಸಮರಸಾಭಾಸಮ್ ಇದಮ್ ಆಕಾಶಕೋಶಗಮ್ । ಜಗತ್ಪರ್ಯಾಯಶಬ್ದಾಖ್ಯಂ ವಿದ್ಧ್ಯ್ ಅನಾಖ್ಯಂ ಚ ರಾಕ್ಷಸಿ
ಓ ರಾಕ್ಷಸಿ, ಈ ಎಲ್ಲವೂ ಒಂದೇ ರೀತಿ ತೋರುವಂತೆ, ಆಕಾಶದಂತಿರುವ ವಿಶಾಲತೆಯೊಳಗೆ ಸೇರಿಕೊಂಡಿದೆ. ಇದನ್ನು 'ಜಗತ್ತಿನ ಚಲನೆ' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಇದಕ್ಕೆ ನಿಜವಾದ ಹೆಸರೇ ಇಲ್ಲ.
ಚಿದಣುರ್ ದೃಶ್ಯಸಿದ್ಧ್ಯರ್ಥಮ್ ಆನ್ತರೀಂ ಚಿಚ್ಚಮತ್ಕೃತಿಮ್ । ಬಹೀರೂಪತಯಾ ಧತ್ತೇ ಸ್ವಾತ್ಮನಾತ್ಮನಿ ಸಂಸ್ಥಿತಾಮ್
ಅಣುವಿನಷ್ಟು ಸಣ್ಣ ಚೈತನ್ಯವು, ಕಾಣುವ ಪ್ರಪಂಚವು ಉಂಟಾಗಲೆಂದು, ತನ್ನೊಳಗಿನ ಅದ್ಭುತವಾದ ಅರಿವನ್ನು ತನ್ನಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿರಪಡಿಸಿಕೊಂಡು, ಅದನ್ನು ಹೊರಗೆ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
ಏತದ್ ಬಹಿಸ್ಸ್ಥಮ್ ಅನ್ತಸ್ಸ್ಥಮ್ ಅಸ್ತಿ ಶಬ್ದೇ ನ ವಸ್ತುನಿ । ಉಪದೇಶಾಯ ಸತ್ತ್ವಾನಾಂ ಚಿದ್ರೂಪತ್ವಾಜ್ ಜಗತ್ತ್ರಯೇ
ಇದು ಹೊರಗಾಗಿಯೂ ಒಳಗಾಗಿಯೂ ಇದೆ ಎಂದು ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಹೇಳಬಹುದು, ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲ. ಜಗತ್ತಿನ ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ಚೈತನ್ಯ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿರುವುದರಿಂದ, ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಬೋಧನೆಗಾಗಿ ಹೀಗೆ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ದ್ರಷ್ಟಾ ದೃಶ್ಯಪದಂ ಗಚ್ಛನ್ನ್ ಆತ್ಮಾನಂ ಸಮ್ಪ್ರಪಶ್ಯತಿ । ನೇತ್ರಂ ದೃಶ್ಯಾಭಿಪಾತೀವ ಸದ್ ಏವಾಸದ್ ಇವ ಸ್ಥಿತಮ್
ನೋಡುವವನು ನೋಡುವದನ್ನು ಹತ್ತಿರವಾಗಿಸುವಾಗ, ಅವನು ತಾನೇ ತನ್ನನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಹೇಗೆಂದರೆ, ಕಣ್ಣು ವಸ್ತುಗಳ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಿದಾಗ ಅದು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಇದೆ ಅಥವಾ ಇಲ್ಲ ಎಂಬಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ.
ನ ಚ ಗಚ್ಛತಿ ದೃಶ್ಯತ್ವಂ ದ್ರಷ್ಟಾ ಹ್ಯ್ ಅಸದ್ ಅವಾಸ್ತವಮ್ । ಆತ್ಮನ್ಯ್ ಏವ ನ ಯತ್ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ತತ್ತಾಮ್ ಏತಿ ಕಥಂ ಪುರಃ
ನೋಡುವವನು ಎಂದಿಗೂ ನೋಡುವದಾಗಿ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ, ಯಾಕೆಂದರೆ ನೋಡುವವನು ನಿಜವಾದವನು ಅಲ್ಲ, ಅವನು ಸ್ಥಿರನೂ ಅಲ್ಲ. ಆತ್ಮದಲ್ಲಿ ಏನೂ ಇಲ್ಲದಿದ್ದಾಗ, ಅದು ಹೇಗೆ ಹೊರಗೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು?