ಗೃಹೀತಜಲಸಂವಿದ್ ಚಿದ್ವ್ಯೋಮ ವಾರಿ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಮ್ । ಸ್ವಪ್ನೇ ತಥಾ ಹಿ ಪುರುಷಃ ಪಶ್ಯತ್ಯ್ ಆತ್ಮನಿ ವಾರಿತಾಮ್
ನೀರಿನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಾಳಿದ ಚೇತನೆಯು, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನೀರಿನ ಅರಿವಾಗಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಹೀಗೆಯೇ, ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನು ತನ್ನೊಳಗೆ ನೀರನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ.
ಸ್ವಮರುತ್ಸಂವಿದಾ ಭಾತಿ ಭವತ್ಯ್ ಏಷಾ ಯಥಾಸ್ಥಿತಾ । ಚಿಚ್ಚಮತ್ಕಾರಚಾತುರ್ಯಮ್ ಅಸದ್ ಏತತ್ ಸಮೂಹತೇ
ತಾನು ಗಾಳಿಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಾಳಿದಾಗ, ಅದು ತನ್ನದೇ ಆದ ಅರಿವಿನಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಹೇಗಿದ್ದೂ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ; ಈ ಚೇತನೆಯ ಕುಶಲತೆ ಅಸತ್ಯವಾದುದನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತದೆ.
ಖತ್ವಂ ಮರುತ್ತ್ವಮ್ ಉರ್ವೀತ್ವಮ್ ಅಪ್ತ್ವಮ್ ಅಗ್ನಿತ್ವಮ್ ಅಪ್ಯ್ ಅಸತ್ । ವೇತ್ತ್ಯ್ ಅನ್ತಸ್ ಸ್ವಪ್ನಸಙ್ಕಲ್ಪಧ್ಯಾನೇಷ್ವ್ ಇವ ಚಿತಿಸ್ ಸ್ವಯಮ್
ಆಕಾಶ, ಗಾಳಿ, ಭೂಮಿ, ನೀರು, ಬೆಂಕಿ ಇವುಗಳೆಲ್ಲವೂ ನಿಜವಲ್ಲ ಎಂದು ಒಳಗೆಲ್ಲಿರುವ ಚೇತನ ಸ್ವತಃ ಅರಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಹಗಲು ಕನಸು, ಕಲ್ಪನೆ, ಧ್ಯಾನಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಅನಿಸಿತೋ ಹಾಗೆಯೇ.
ಮರಣಾನನ್ತರಂ ಕರ್ಮಫಲಾನುಭವನಕ್ರಮಮ್ । ಸರ್ವಕರ್ಮೇಹಶಾನ್ತ್ಯರ್ಥಂ ಶ್ರುತಂ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರಂ ಶೃಣು
ಮರಣದ ನಂತರ ಕರ್ಮಫಲ ಅನುಭವಿಸುವ ಕ್ರಮ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳ ಶಾಂತಿಯಿಗಾಗಿ ಉಪದೇಶಿಸಲಾದ ಹಿತವಾದ ವಿಷಯವನ್ನು ಕೇಳು.
ರೂಢಾದಿಸರ್ಗೇ ನಿಯತಿರ್ ಯೈಕದ್ವಿತ್ರಿಚತುರ್ಮಿತಾ । ಪುಷ್ಟ್ಯಾದಿಷ್ವ್ ಆಯುಷಃ ಪುಂಸಾಂ ತಸ್ಯಾಥ ನಿಯತಿಂ ಶೃಣು
ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಒಂದು, ಎರಡು, ಮೂರು ಅಥವಾ ನಾಲ್ಕು ವಿಧವಾದ ನಿಯಮವಿದೆ; ಆಹಾರಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಜೀವಿಗಳ ಆಯುಷ್ಯಕ್ಕೆ ಇರುವ ಕ್ರಮವನ್ನು ಈಗ ಕೇಳು.
ದೇಶಕಾಲಕ್ರಿಯಾದ್ರವ್ಯಶುದ್ಧ್ಯಶುದ್ಧೀ ಸ್ವಕರ್ಮಣಾಮ್ । ಊನತ್ವೇ ಚಾಧಿಕತ್ವೇ ಚ ನೃಣಾಂ ಕಾರಣಮ್ ಆಯುಷಃ
ಸ್ಥಳ, ಕಾಲ, ಕಾರ್ಯ, ವಸ್ತುಗಳ ಶುದ್ಧಿ-ಅಶುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಸ್ವಕರ್ಮಗಳ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಮಾನವರ ಆಯುಷ್ಯ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಾ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ.
ಸ್ವಕರ್ಮಧರ್ಮೇ ಹ್ರಸತಿ ಹ್ರಸತ್ಯ್ ಆಯುರ್ ನೃಣಾಮ್ ಇಹ । ವೃದ್ಧೇ ವೃದ್ಧಿಮ್ ಉಪಾಯಾತಿ ಸಮಮ್ ಏವ ಭವೇತ್ ಸಮೇ
ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸಿದಾಗ, ಇಲ್ಲಿ ಜನರ ಆಯುಷ್ಯವೂ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಕರ್ತವ್ಯ ಹೆಚ್ಚಿದರೆ ಆಯುಷ್ಯವೂ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ; ಕರ್ತವ್ಯ ಸ್ಥಿರವಾಗಿದ್ದರೆ ಆಯುಷ್ಯವೂ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ.
ಬಾಲಮೃತ್ಯುಪ್ರದೈರ್ ಬಾಲೋ ಯುವಾ ಯೌವನಮೃತ್ಯುದೈಃ । ವೃದ್ಧಮೃತ್ಯುಪ್ರದೈರ್ ವೃದ್ಧಃ ಕರ್ಮಭಿರ್ ಮೃತಿಮ್ ಋಚ್ಛತಿ
ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲೇ ಮರಣಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುವ ಕರ್ಮಗಳು ಇದ್ದರೆ ಅವರು ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲೇ ಸಾಯುತ್ತಾರೆ; ಯುವಕರಿಗೆ ಯುವಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಮರಣಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುವ ಕರ್ಮಗಳು ಇದ್ದರೆ ಅವರು ಆ ವಯಸ್ಸಲ್ಲೇ ಸಾಯುತ್ತಾರೆ; ವೃದ್ಧರಿಗೆ ವೃದ್ಧಾಪ್ಯದಲ್ಲಿ ಮರಣಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುವ ಕರ್ಮಗಳು ಇದ್ದರೆ ಅವರು ವೃದ್ಧಾಪ್ಯದಲ್ಲೇ ಸಾಯುತ್ತಾರೆ.
ಯೋ ಯಥಾ ಶಾಸ್ತ್ರಮ್ ಆರಬ್ಧಂ ಸ್ವಧರ್ಮಮ್ ಅನುತಿಷ್ಠತಿ । ಭಾಜನಂ ಭವತಿ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಸ ಯಥಾಶಾಸ್ತ್ರಮ್ ಆಯುಷಃ
ಯಾರು ಶಾಸ್ತ್ರದಂತೆ ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದ ನೆರವೇರಿಸುತ್ತಾರೋ, ಅವರು ಶಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಕಾರ ಐಶ್ವರ್ಯ ಮತ್ತು ಆಯುಷ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ.
ಏವಂ ಕರ್ಮಾನುಸಾರೇಣ ಜನ್ತುರ್ ಅನ್ತ್ಯಾಂ ದಶಾಮ್ ಇತಃ । ಭವತ್ಯ್ ಅಸ್ತಙ್ಗತವಚೋ ದೃಙ್ಮರ್ಮಚ್ಛೇದಿವೇದನಃ
ಹೀಗೆ, ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಜೀವಿಯು ತನ್ನ ಕರ್ಮದ ಪ್ರಕಾರ ಇಲ್ಲಿ ಅಂತಿಮ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ತಲುಕುತ್ತಾನೆ—ಅವನ ಮಾತು ನಿಂತುಹೋಗುತ್ತದೆ, ದೃಷ್ಟಿ ಕ್ಷೀಣವಾಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ದೇಹದ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ನೋವು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಮರಣಂ ಮೇ ಸಮಾಸೇನ ಕಥಯೇನ್ದುಸಮಾನನೇ । ಕಿಂ ಸುಖಂ ಮರಣಂ ಕಿಂ ವಾ ದುಃಖಂ ಮೃತ್ವಾ ಚ ಕಿಂ ಭವೇತ್
ಚಂದ್ರನಂತೆ ಮನೋಹರವಾದೆ, ನನಗೆ ಸಾವು ಬಗ್ಗೆ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಹೇಳು. ಸಾವು ಯಾವಾಗ ಸುಖಕರವಾಗುತ್ತದೆ, ಯಾವಾಗ ದುಃಖಕರವಾಗುತ್ತದೆ, ಸತ್ತಮೇಲೆ ಏನು ಆಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಸು.
ತ್ರಿವಿಧಾಃ ಪುರುಷಾಸ್ ಸನ್ತಿ ದೇಹಸ್ಯಾನ್ತೇ ಮುಮೂರ್ಷವಃ । ಮೂರ್ಖೋ ಽಥ ಧಾರಣಾಭ್ಯಾಸೀ ಯುಕ್ತಿಮಾನ್ ಪುರುಷಸ್ ತಥಾ
ದೇಹದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಾಯಲು ಇಚ್ಛಿಸುವವರು ಮೂರು ವಿಧ. ಒಬ್ಬನು ಅಜ್ಞಾನಿ, ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಏಕಾಗ್ರಗೊಳಿಸುವ ಅಭ್ಯಾಸವಿರುವವನು, ಮತ್ತೊಬ್ಬನು ವಿವೇಕಶೀಲನು.
ಅಭ್ಯಸ್ಯ ಧಾರಣಾಶ್ ಚೇಷ್ಟಾ ದೇಹಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಯಥಾಸುಖಮ್ । ಪ್ರಯಾತಿ ಧಾರಣಾಭ್ಯಾಸೀ ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತಸ್ ತಥೈವ ಚ
ಯಾರು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಏಕಾಗ್ರಗೊಳಿಸುವ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿರುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಯಾರು ವಿವೇಕವಿರುವವರು, ಅವರು ದೇಹವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಸುಖದಿಂದ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ.
ಧಾರಣಾ ಯಸ್ಯ ನಾಭ್ಯಾಸಂ ಪ್ರಾಪ್ತಾ ನೈವ ಸ ಮುಕ್ತಿಭಾಕ್ । ಮೂರ್ಖಸ್ ಸ್ವಮೃತಿಕಾಲೇ ಽಸೌ ದುಃಖಮ್ ಏತ್ಯ್ ಅವಶಾಶಯಃ
ಯಾರಿಗೆ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಏಕಾಗ್ರಗೊಳಿಸುವ ಅಭ್ಯಾಸವಿಲ್ಲವೋ, ಅವನು ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಲಾರನು. ಅಜ್ಞಾನಿಯು ತನ್ನ ಸಾವು ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಿರಾಶೆಯಿಂದ, ಅಸಹಾಯವಾಗಿ ದುಃಖ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ.
ವಾಸನಾವೇಶವೈವಶ್ಯಂ ಭಾವಯನ್ ವಿಷಯಾಶಯಃ । ದೀನತಾಂ ಪರಮಾಮ್ ಏತಿ ಪರಿಲೂನಮ್ ಇವಾಮ್ಬುಜಮ್
ವಿಷಯಗಳ ಮೇಲೆ ಆಸಕ್ತಿ ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡು, ಹಳೆಯ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳ ಬಲಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದವನು, ಆಳವಾದ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅದು ಒಣಗಿ ಹೋದ ತಾವರೆ ಹೂವಿನಂತಾಗುತ್ತದೆ.
ಅಶಾಸ್ತ್ರಸಂಸ್ಕೃತಮತಿರ್ ಅಸಜ್ಜನಪರಾಯಣಃ । ಮೃತಾವ್ ಅನುಭವತ್ಯ್ ಅನ್ತರ್ ದಾಹಮ್ ಅಗ್ನಾವ್ ಇವ ಚ್ಯುತಃ
ಧರ್ಮಗ್ರಂಥಗಳಿಂದ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಶುದ್ಧಿಪಡಿಸದೆ, ಕೆಟ್ಟವರ ಸಂಗವನ್ನು ಇಚ್ಛಿಸುವವನು, ಸಾಯುವಾಗ ಒಳಗೆ ಉರಿಯುವ ನೋವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅದು ಬೆಂಕಿಗೆ ಬಿದ್ದವನಂತಿರುತ್ತದೆ.
ಯದಾ ಘರ್ಘರಕಣ್ಠತ್ವಂ ವೈರೂಪ್ಯಂ ದೃಷ್ಟಿವರ್ಣಜಮ್ । ಗಚ್ಛತ್ಯ್ ಏಷ ವಿನಾಶಾತ್ಮಾ ತದಾ ಭವತಿ ದೀನಧೀಃ
ಗಂಟಲು ಕರಗುವುದು, ಕಣ್ಣುಗಳು ಸರಿಯಾಗಿ ಕಾಣಿಸದಿರುವುದು ಇವುಗಳು ಬಂದಾಗ, ಈ ಹಾಳಾದ ಸ್ಥಿತಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ದುಃಖದಿಂದ ತುಂಬಿಸುತ್ತದೆ.
ಪರಮಶ್ಯಾಮಲಾಲೋಕೋ ದಿವಾಭ್ಯುದಿತರಾತ್ರಿಕಃ । ಭ್ರಮದ್ದಿಙ್ಮಣ್ಡಲಾಭೋಗೋ ಘನಮೇಚಕಿತಾಮ್ಬರಃ
ಅವನ ರೂಪ ತುಂಬಾ ಕಪ್ಪಾಗಿ, ಹಗಲು ರಾತ್ರಿ ಆಗಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಅವನ ದೇಹ ದಿಕ್ಕು ತೋಚದಂತೆ ಅಲೆಯುತ್ತಾ, ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಮೋಡದಂತೆ ಕತ್ತಲಿನಿಂದ ಆವರಿಸಿರುತ್ತದೆ.
ಮರ್ಮವ್ಯಥಾವಿಧುರಿತಃ ಪ್ರಭ್ರಮದ್ವೃಕ್ಷಮಣ್ಡಲಃ । ಆಕಾಶೀಭೂತವಸುಧೋ ವಸುಧೀಭೂತಖಾನ್ತರಃ
ಮರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ನೋವಿನಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿದ್ದ ಅವನಿಗೆ ಮರಗಳ ನಡುವೆ ದೃಷ್ಟಿ ತಿರುಗುತ್ತಿತ್ತು; ಭೂಮಿ ಆಕಾಶವಾಗಿದೆಯೆಂದು, ಆಕಾಶ ಭೂಮಿಯಾಗಿದೆಯೆಂದು ಅವನಿಗೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು.
ಪರಿವೃತ್ತಕಕುಪ್ಚಕ್ರ ಉಹ್ಯಮಾನ ಇವಾರ್ಣವೇ । ನೀಯಮಾನ ಇವಾಕಾಶೇ ಘನನಿದ್ರೋನ್ಮುಖಾಶಯಃ
ಬಾವಿಯ ಚಕ್ರದಂತೆ ತಿರುಗುತ್ತಾ, ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಎತ್ತಲ್ಪಡುವವನಂತೆ, ಆಕಾಶದೊಳಗೆ ಎಳೆಯಲ್ಪಡುವವನಂತೆ ಅವನು ತೋರುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ಮನಸ್ಸು ದಟ್ಟವಾದ ಮೋಡಗಳ ನಿದ್ರೆಯ ಕಡೆ ಆಕರ್ಷಿತವಾಗಿದೆ.
ಅನ್ಧಕೂಪಮ್ ಇವಾಪನ್ನಶ್ ಶಿಲಾನ್ತರ್ ಇವ ಯೋಜಿತಃ । ಸ್ವಯಂ ಜಡೀಭವಜ್ಜಿಹ್ವೋ ವಿಕರ್ತಿತ ಇವಾಶಯೇ
ಅವನು ಕತ್ತಲೆಯ ಕುಳಿಯೊಳಗೆ ಬಿದ್ದವನಂತೆ, ಕಲ್ಲುಗಳ ನಡುವೆ ಸಿಕ್ಕಿಕೊಂಡವನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ನಾಲಿಗೆ ಸ್ವತಃ ಜಡವಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ, ಮನಸ್ಸು ಚೂರುಚೂರಾಗಿ ಹಿಂಡಲ್ಪಟ್ಟಂತೆ ಭಾಸವಾಗುತ್ತದೆ.
ಪತತೀವ ನಭೋಮಾರ್ಗಾದ್ ಘುಣಾವರ್ತ ಇವಾರ್ಪಿತಃ । ರಥದ್ರುತ ಇವಾರೂಢೋ ಹಿಮವದ್ಗಲನೋನ್ಮುಖಃ
ಅವನು ಆಕಾಶದ ಹಾದಿಯಿಂದ ಕೆಳಗೆ ಬೀಳುತ್ತಿರುವವನಂತೆ, ಭವ್ರದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಕೊಂಡವನಂತೆ, ವೇಗವಾಗಿ ಓಡುವ ರಥದಲ್ಲಿ ಹತ್ತಿ, ಹಿಮಾಲಯದ ಬಾಯಿಯ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವವನಂತೆ ತೋರುತ್ತಾನೆ.
ಜ್ಯೋತ್ಕುರ್ವನ್ನ್ ಇವ ಸಂಸಾರಂ ವಹ್ನಿಮಧ್ಯಂ ಸ್ಪೃಶನ್ನ್ ಇವ । ಭ್ರಮಿತಃ ಕ್ಷೇಪಣೇಣೇವ ವಾತಯನ್ತ್ರ ಇವ ಸ್ಥಿತಃ
ಅವನು ಲೋಕವನ್ನು ಬೆಳಗಿಸುವಂತೆ ತಿರುಗಿಸುತ್ತಾನೆ, ಬೆಂಕಿಯ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವವನಂತೆ, ಬಲವೊಂದು ಅವನನ್ನು ತಿರುಗಾಡಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ, ಗಾಳಿಯಿಂದ ಚಲಿಸುವ ಯಂತ್ರದಂತೆ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ.
ಭ್ರಮಿತೋ ವಾ ಭ್ರಮ ಇವ ಕೃಷ್ಟೋ ರಶನಯೇವ ವಾ । ಭ್ರಮನ್ನ್ ಇವ ಜಲಾವರ್ತೇ ಶಸ್ತ್ರಯನ್ತ್ರ ಇವಾರ್ಪಿತಃ
ಅವನು ಮೋಹದಂತೆ ತಿರುಗಾಡಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ, ಹಗ್ಗದಿಂದ ಎಳೆಯಲ್ಪಡುವವನಂತೆ, ನೀರಿನ ಸುತ್ತಿನಲ್ಲಿ ತಿರುಗುವವನಂತೆ, ಕತ್ತಿಯ ಯಂತ್ರದಲ್ಲಿ ಹಾಕಿದವನಂತೆ ಇದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರೋಹ್ಯಮಾನಸ್ ತೃಣಮ್ ಇವ ಮಹತ್ಯ್ ಅರ್ಣವಮಾರುತೇ । ದೂರೋಢೋ ವಾರಿಪೂರೇಣ ನಿಪತನ್ನ್ ಇವ ವಾಡವೇ
ಅವನು ಸಮುದ್ರದ ಬಲವಾದ ಗಾಳಿಯಲ್ಲಿ ಹುಲ್ಲಿನ ತುಂಡಿನಂತೆ ಎತ್ತಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ, ನೀರಿನ ಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ದೂರಕ್ಕೆ ಹೊತ್ತೊಯ್ಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ, ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಬೀಳುವವನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ.
ಅನನ್ತಗಗನೇ ಶ್ವಭ್ರೇ ಚಕ್ರಾವರ್ತೇ ಪತನ್ನ್ ಇವ । ಅದ್ರಿದ್ಯೂರ್ವೀವಿಪರ್ಯಾಸದಶಾಮ್ ಅನುಭವನ್ ಸ್ಥಿತಃ
ಅವನು ಅಂತ್ಯವಿಲ್ಲದ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ, ಆಳವಾದ ಬಿರುಕಿನಲ್ಲಿ, ಚಕ್ರದ ಸುತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಿರುವವನಂತೆ, ಪರ್ವತ ಮತ್ತು ಭೂಮಿಯ ಸ್ಥಿತಿಯು ಬದಲಾಗಿರುವುದನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ.
ಪತನ್ನ್ ಇವಾನವರತಂ ಪ್ರೋತ್ಪತನ್ನ್ ಇವ ವಾಭಿತಃ । ಘೂತ್ಕಾರಾಕರ್ಣನೋದ್ಭ್ರಾನ್ತಃ ಪೂರ್ಣಸರ್ವೇನ್ದ್ರಿಯವ್ರಜಃ
ಅವನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಕೆಳಗೆ ಬೀಳುತ್ತಿರುವವನಂತೆ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹಾರುತ್ತಿರುವವನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ; ಭಯಾನಕ ಗರ್ಜನೆಯ ಶಬ್ದದಿಂದ ಬೆಚ್ಚಿಬಿದ್ದಿದ್ದಾನೆ, ಅವನ ಎಲ್ಲಾ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಾಗೃತವಾಗಿವೆ.
ಕ್ರಮಾಚ್ ಛ್ಯಾಮಲತಾಂ ಯಾನ್ತಿ ತಸ್ಯ ಸರ್ವಾರ್ಥಸಂವಿದಃ । ಯಥಾಸ್ತಙ್ಗಚ್ಛನ್ತಿ ರವೌ ಮನ್ದಾಲೋಕತಯಾ ದಿಶಃ
ಹೆಚ್ಚು ಹೆಚ್ಚು ಅವನಿಗೆ ಎಲ್ಲವೂ ಅಂಧಕಾರವಾಗುತ್ತ ಹೋಗುತ್ತದೆ; ಹೇಗೆ ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತಮಿಸುವಾಗ ದಿಕ್ಕುಗಳು ಮಂಕಾಗುತ್ತವೆಯೋ ಹಾಗೆ.
ಪೂರ್ವಾಪರಂ ನ ಜಾನಾತಿ ಸ್ಮೃತಿಸ್ ತಾನವಮ್ ಆಗತಾ । ಯಥಾ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯಸನ್ಧ್ಯಾನ್ತೇ ನಷ್ಟಾ ದೃಷ್ಟಿರ್ ದಿಗಷ್ಟಕೇ
ಅವನ ನೆನಪು ಕ್ಷೀಣಗೊಂಡು, ಹಿಂದೆ ಏನು, ಮುಂದೆ ಏನು ಎಂಬುದನ್ನು ಅರಿಯಲಾಗದು; ಪಶ್ಚಿಮ ಸಂಧ್ಯೆಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ದೃಷ್ಟಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕಳೆದುಹೋಗುವಂತೆ.
ಮನಃಕಲ್ಪನಸಾಮರ್ಥ್ಯಂ ಜಹಾತ್ಯ್ ಅಸ್ಯ ವಿಮೋಹಿತಃ । ಅವಿವೇಕೇನ ತೇನಾಸೌ ಮಹಾಮೋಹೇ ನಿಮಜ್ಜತಿ
ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನ ಕಲ್ಪನೆ ಮಾಡುವ ಶಕ್ತಿ ಮಂಕಾಗುತ್ತದೆ; ವಿವೇಕದ ಕೊರತೆಯಿಂದ ಅವನು ಭಾರೀ ಮೋಹದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುತ್ತಾನೆ.