ಅನುಭೂಯ ಕ್ಷಣಂ ಜೀವೋ ಮಿಥ್ಯಾಮರಣಮೂರ್ಛನಾಮ್ । ತದೈವೋನ್ಮೇಷಮಾತ್ರೇಣ ವ್ಯೋಮ್ನ್ಯ್ ಏವ ವ್ಯೋಮರೂಪ್ಯ್ ಅಪಿ
ಜೀವನು ಒಂದು ಕ್ಷಣವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದ ಮೇಲೆ, ಅದು ಸಾವು ಮತ್ತು ಪುನರ್ಜನ್ಮ ಎಂಬ ಭ್ರಮೆಗೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಮನಸ್ಸು ಜಾಗೃತಿಯಾದ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿಯೂ ಅದು ಆಕಾಶದ ರೂಪವನ್ನು ತಾಳುತ್ತದೆ.
ಆಧೇಯೋ ಽಹಮ್ ಇಹಾಧಾರೇ ಸ್ಥಿತೋ ಽಹಮ್ ಇತಿ ಚೇತತಿ । ಹಸ್ತಪಾದಾದಿಮಾನ್ ದೇಹೋ ಮಮಾಯಮ್ ಇತಿ ಪಶ್ಯತಿ
ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ನೆಲೆಸಿದ್ದೇನೆ, ನಾನು ಇಲ್ಲಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಮನಸ್ಸು ಯೋಚಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಕೈಕಾಲುಗಳಿರುವ ದೇಹ ನನ್ನದು ಎಂದು ಅದು ನೋಡುತ್ತದೆ.
ಯದೈವ ಚೇತತಿ ವಪುಸ್ ತದೈವೇದಂ ಸ ಚೇತತಿ । ಏತಸ್ಯಾಹಂ ಪಿತುಃ ಪುತ್ರೋ ವರ್ಷಾಣೀಮಾನಿ ಸನ್ತಿ ಮೇ
ಯಾವಾಗ ಮನಸ್ಸು ದೇಹವನ್ನು ನೆನೆಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೋ, ಆಗಲೇ ಅದು 'ಈ ತಂದೆಯ ಮಗನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಇಷ್ಟು ವರ್ಷಗಳಾದವು' ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತದೆ.
ಇಮೇ ಮೇ ಬಾನ್ಧವಾ ರಮ್ಯಾ ಮಮೇದಂ ರಮ್ಯಮ್ ಆಸ್ಪದಮ್ । ಜಾತೋ ಽಹಮ್ ಅಭವಂ ಬಾಲೋ ವೃದ್ಧಿಂ ಯಾತೋ ಽಹಮ್ ಈದೃಶಃ
'ಇವರೆಲ್ಲಾ ನನ್ನ ಆಪ್ತರು, ಈ ಮನೆ ನನಗೆ ಸುಖದ ತಾಣ. ನಾನು ಹುಟ್ಟಿದೆ, ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿದ್ದೆ, ಈಗ ಹೀಗೆ ಬೆಳೆದಿದ್ದೇನೆ' ಎಂದು ಮನಸ್ಸು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.
ಬಾನ್ಧವಾಶ್ ಚಾಸ್ಯ ತೇ ಸರ್ವೇ ತಥೈವ ವಿಹರನ್ತ್ಯ್ ಅಪಿ । ಚಿದಾಕಾಶಘನೈಕ್ಯತ್ವಾತ್ ಸ್ವಾತ್ಮನ್ಯ್ ಅಪಿ ಭವನ್ತಿ ತೇ
ಅವನ ಆಪ್ತರೂ ಕೂಡ ಹೀಗೆಯೇ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಚೈತನ್ಯವೆಂಬ ಆಕಾಶದ ಏಕತೆಯಿಂದ, ಅವರು ಅವನ ಸ್ವಂತ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಯೂ ಇದ್ದಾರೆ.
ಏವಂ ನಾಮೋದಿತೇ ಽಪ್ಯ್ ಅಸ್ಯಾಶ್ ಚಿತೇಸ್ ಸಂಸಾರಷಣ್ಡಕೇ । ನ ಕಿಞ್ಚಿದ್ ಅಪ್ಯ್ ಅಭ್ಯುದಿತಂ ಸ್ಥಿತಂ ವ್ಯೋಮೈವ ನಿರ್ಮಲಮ್
ಈ ರೀತಿ, ಈ ಹೆಸರುಗಳು ಸಂಸಾರದ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಉದಯಿಸುವದಕ್ಕೂ ಮುನ್ನ, ಏನೂ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಸ್ಥಿರವಾಗುವುದೂ ಇಲ್ಲ—ಶುದ್ಧ ಆಕಾಶ ಮಾತ್ರ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ.
ಸ್ವಪ್ನೇ ದ್ರಷ್ಟರಿ ಯದ್ವಚ್ ಚಿತ್ ತದ್ವದ್ ದೃಶ್ಯೇ ಚಿದ್ ಏವ ಸಾ । ಸರ್ವದೈಕತಯಾ ತಸ್ಮಾತ್ ಸಾ ಸ್ವಪ್ನೇ ದ್ರಷ್ಟೃದರ್ಶನಮ್
ಹಾಗೆ ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ನೋಡುವವನೂ ನೋಡುವ ವಸ್ತುವೂ ಎರಡೂ ಚೈತನ್ಯವೇ ಆಗಿರುವಂತೆ, ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿಯೂ ಯಾವಾಗಲೂ ಒಂದೇ ಚೈತನ್ಯವೇ ಇದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ನೋಡುವವನೂ ನೋಡುವುದೂ ಚೈತನ್ಯವೇ.
ಯಥಾ ಸ್ವಪ್ನೇ ತಥೋದೇತಿ ಪರಲೋಕದೃಶಾ ಚಿತಿಃ । ಪರಲೋಕೇ ಯಥೋದೇತಿ ತಥೈವೇಹಾಪ್ಯ್ ಉದೇತಿ ಸಾ
ಹೇಗೋ ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಚೈತನ್ಯವು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗುತ್ತದೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಪರಲೋಕದ ಅನುಭವದಲ್ಲಿಯೂ ಅದು ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ. ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅದು ಹೇಗೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತದೋ, ಇಲ್ಲಿ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಅದೇ ರೀತಿ ಹೊಳೆಯುತ್ತದೆ.
ತತ್ ಸ್ವಪ್ನಪರಲೋಕೇಹಲೋಕಾನಾಮ್ ಅಸತಾಂ ಸತಾಂ । ನ ಮನಾಗ್ ಅಪಿ ಭೇದೋ ಽಸ್ತಿ ವೀಚೀನಾಮ್ ಇವ ವಾರಿಣಿ
ಹೀಗಾಗಿ ಕನಸು, ಪರಲೋಕ, ಈ ಲೋಕ — ಇವುಗಳು ನಿಜವಾಗಿರಲಿ ಅಥವಾ ಅಸತ್ಯವಾಗಿರಲಿ, ಅವುಗಳ ನಡುವೆ ذرೇಷ್ಟೂ ಭೇದವಿಲ್ಲ; ಅದು ಹೇಗೆ ಅಲಗಳು ನೀರಿನಿಂದ ಬೇರೆ ಅಲ್ಲವೋ, ಹಾಗೆ.
ಅತೋ ಽಜಾತಮ್ ಇದಂ ವಿಶ್ವಮ್ ಅಜಾತತ್ವಾದ್ ಅನಾಶಿ ಚ । ಖರೂಪತ್ವಾಚ್ ಚ ನಾಸ್ತ್ಯ್ ಏವ ಯಚ್ ಚ ಭಾತಿ ಚಿದ್ ಏವ ಸಾ
ಆದುದರಿಂದ ಈ ವಿಶ್ವವು ಹುಟ್ಟಿಲ್ಲದದ್ದೇ, ಏಕೆಂದರೆ ಇದು ಹುಟ್ಟಿಲ್ಲದದ್ದೂ, ನಾಶವಾಗದದ್ದೂ ಆಗಿದೆ. ಇದು ಆಕಾಶದಂತೆಯೇ ಖಾಲಿಯಾಗಿರುವುದರಿಂದ ನಿಜವಾಗಿ ಇಲ್ಲ. ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದೆಂದರೆ ಚೈತನ್ಯವೇ.
ಯಥೈಷಾ ಚೇತ್ಯನಿರ್ಹೀನಾ ಪರಮವ್ಯೋಮರೂಪಿಣೀ । ಸಚೇತ್ಯಾಪಿ ತಥೈವೈಷಾ ಪರಮವ್ಯೋಮರೂಪಿಣೀ
ಹೆಗೊತ್ತಾದ ಆಕಾಶದ ಸ್ವರೂಪವಿರುವುದು, ವಿಷಯಗಳು ಇದ್ದರೂ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ಯಾವಾಗಲೂ ಅದೇ ಆಗಿದೆ.
ಯಸ್ಮಾಚ್ ಚೇತ್ಯಮ್ ಅತೋ ನಾನ್ಯದ್ ವೀಚಿತ್ವಾದ್ ಇವ ವಾರಿತಾ । ವೀಚಿತ್ವಂ ಚ ನ ಚೈವಾಸ್ತಿ ಶಶಶೃಙ್ಗವದ್ ಏವ ಹಿ
ವಿಷಯಗಳು ಇದರಿಂದಲೇ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತವೆ, ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಅಲೆಗಳು ಹೇಗೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆಯೋ ಹಾಗೆ. ಆದರೆ ಅಲೆಯ ಸ್ವರೂಪವೂ ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಇಲ್ಲ, ಮೊಲೆಗೆ ಕೊಂಬುಗಳಿರುವಂತೆ.
ಸೈವ ಚೇತ್ಯಮ್ ಇವಾಪನ್ನಾ ಸ್ವಭಾವಾದ್ ಅಚ್ಯುತಾಪ್ಯ್ ಅಲಮ್ । ತಸ್ಮಾನ್ ನಾಸ್ತ್ಯ್ ಏವ ದೃಶ್ಯೋ ಽರ್ಥಃ ಕುತೋ ಽತೋ ದ್ರಷ್ಟೃದೃಶ್ಯಧೀಃ
ಅದೇ ವಿಷಯಗಳಂತೆ ಕಾಣಿಸಿದರೂ, ತನ್ನ ಸ್ವಭಾವದಿಂದ ಎಂದಿಗೂ ಕಳೆದುಹೋಗದು. ಆದ್ದರಿಂದ ನೋಡಬಹುದಾದ ಯಾವ ವಸ್ತುವೂ ಇಲ್ಲ, ಹಾಗಾದರೆ ನೋಡುವವನೂ ನೋಡುವುದೂ ಎಂಬ ಭಾವನೆ ಹೇಗೆ ಬರುತ್ತದೆ?
ನಿಮೇಷೇಣೈವ ಜೀವಸ್ಯ ಮೃತಿಮೋಹಾದ್ ಅನನ್ತರಮ್ । ತ್ರಿಜಗತ್ಸರ್ಗದೃಶ್ಯಶ್ರೀಃ ಪ್ರತಿಭಾಮ್ ಉಪಗಚ್ಛತಿ
ಒಂದು ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ, ಜೀವಿಗೆ ಮರಣದ ಮೋಹವಾದ ಕೂಡಲೆ, ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಪ್ರಪಂಚವೂ ಕೇವಲ ಭ್ರಮೆಯಂತೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
ಯಥಾದೇಶಂ ಯಥಾಕಾಲಂ ಯಥಾರಮ್ಭಂ ಯಥಾಕ್ರಮಮ್ । ಯಥೋತ್ಪಾದಂ ಯಥಾಮಾತೃ ಯಥಾಪಿತೃ ಯಥೌರಸಮ್
ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ, ಕಾಲಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ, ಪ್ರಾರಂಭಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ, ಕ್ರಮಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ, ಹುಟ್ಟಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ, ತಾಯಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ, ತಂದೆಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ, ವಂಶಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ,
ಯಥಾವಯೋ ಯಥಾಸಂವಿದ್ ಯಥಾಸ್ಥಾನಂ ಯಥೇಹಿತಮ್ । ಯಥಾಬನ್ಧು ಯಥಾಭೃತ್ಯಂ ಯಥೇಹಾಸ್ತಮಯೋದಯಮ್
ವಯಸ್ಸಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ, ಅರಿವಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ, ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ, ಉದ್ದೇಶಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ, ಬಂಧುಗಳಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ, ಸೇವಕರಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ, ಪ್ರಯತ್ನದ ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ ಬದಲಾವಣೆಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ,
ಅಜಾತಮ್ ಏವ ಜಾತೋ ಽಹಮ್ ಇತಿ ಪಶ್ಯತಿ ಚಿದ್ವಪುಃ । ದೇಶಕಾಲಕ್ರಿಯಾದ್ರವ್ಯಮನೋಬುದ್ಧೀನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಚ
ಚೈತನ್ಯರೂಪವು 'ನಾನು ಹುಟ್ಟಿದ್ದೇನೆ, ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿಲ್ಲ' ಎಂದು ನೋಡುತ್ತದೆ; ಜೊತೆಗೆ ಸ್ಥಳ, ಕಾಲ, ಕ್ರಿಯೆ, ವಸ್ತು, ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ.
ಝಗಿತ್ಯ್ ಏವ ಮೃತೇರ್ ಅನ್ತೇ ವಪುಃ ಪಶ್ಯತಿ ಯೌವನಮ್ । ಏಷಾ ಮಾತಾ ಪಿತಾ ತ್ವ್ ಏಷ ಬಾಲೋ ಽಭೂವಮ್ ಅಹಂ ತ್ವ್ ಇತಿ
ಮರಣದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ದೇಹವು ಯೌವನವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತದೆ; 'ಈಕೆಯೇ ನನ್ನ ತಾಯಿ, ಈತನೇ ನನ್ನ ತಂದೆ, ನಾನು ಬಾಲಕನಾಗಿದ್ದೆ, ಈಗ ನಾನು ಇದುವೇ' ಎಂದು ಅದು ಯೋಚಿಸುತ್ತದೆ.
ನಾನುಭೂತೋ ಽನುಭೂತೋ ವಾ ಯಸ್ ಸ್ಯಾತ್ ಸ್ಮೃತಿಮಯಃ ಕ್ರಮಃ । ಪಶ್ಚಾದ್ ಉದೇತ್ಯ್ ಅಸೌ ತಸ್ಯ ಪುಷ್ಪಸ್ಯೇವ ಫಲೋದಯಃ
ಅನುಭವವಾಗಲಿ, ಆಗದಿರಲಿ, ಯಾವುದು ನೆನಪುಗಳಿಂದ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತದೋ, ಅದು ನಂತರ ಅವನಿಗೆ ಹೂವಿನಿಂದ ಹಣ್ಣು ಹುಟ್ಟುವಂತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.
ನಿಮೇಷೇಣೈವ ಸಕಲೋ ಗತ ಇತ್ಯ್ ಅನುಭೂಯತೇ । ರಾತ್ರಿರ್ ದ್ವಾದಶವರ್ಷಾಣಿ ಹರಿಶ್ಚನ್ದ್ರೇ ತಥಾಪ್ಯ್ ಅಭೂತ್
ಒಂದು ಕಣ್ಮುಚ್ಚಿನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಹೋದಂತಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅನಿಸುತ್ತದೆ; ಆದರೂ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನಿಗೆ ಒಂದು ರಾತ್ರಿ ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳಷ್ಟು ಉದ್ದವಾಗಿತ್ತು.
ಕಾನ್ತಾವಿರಹಿಣಾಮ್ ಏಕಂ ವಾಸರಂ ವತ್ಸರಾಯತೇ । ಮೃತೋ ಜಾತೋ ಽಹಮ್ ಅನ್ಯೋ ಮೇ ಪಿತೇತಿ ಸ್ವಪ್ನಧಾಮ್ನಿ ಚ
ಪ್ರಿಯತಮೆಯಿಂದ ದೂರವಾದವರಿಗೆ ಒಂದು ದಿನವೇ ಒಂದು ವರ್ಷವಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ; 'ನಾನು ಸತ್ತೆ, ಹುಟ್ಟಿದೆ, ಬೇರೆವನು ನನ್ನ ತಂದೆ' ಎಂಬ ಅನುಭವ ಕನಸಿನಲ್ಲೂ ಬರುತ್ತದೆ.
ಅಭುಕ್ತಸ್ಯೈವ ಭೋಗ್ಯಸ್ಯ ಭುಕ್ತಧೀರ್ ಉಪಜಾಯತೇ । ಭುಕ್ತೇ ಚಾಭುಕ್ತಧೀರ್ ದೃಷ್ಟಮ್ ಇತ್ಯ್ ಅಲಂ ಕಿತವಾದಿಷು
ಆನಂದಿಸದಿದ್ದರೂ ಆನಂದಿಸಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವನೆ ಬರುತ್ತದೆ; ಆನಂದಿಸಿದರೂ ಆನಂದಿಸಿಲ್ಲವೆಂದು ಅನಿಸುತ್ತದೆ—ಇದು ಜೂಜುಗಾರರು ಮತ್ತು ಇತರರಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು.
ಶೂನ್ಯಮ್ ಆಕೀರ್ಣತಾಮ್ ಏತಿ ತುಲ್ಯಂ ವ್ಯಸನಮ್ ಉತ್ಸವೈಃ । ವಿಪ್ರಲಮ್ಭೋ ಽಪಿ ಲಾಭಶ್ ಚ ಮದಸ್ವಪ್ನಾದಿಸಂವಿದಿ
ಖಾಲಿತನವು ಕೂಡ ತುಂಬಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ದುಃಖವೂ ಹಬ್ಬದಂತೆಯೇ ಸಮಾನವಾಗುತ್ತದೆ; ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ದೂರವಾದರೂ, ಲಾಭವಾದರೂ, ಮದ್ಯಪಾನ, ನಿದ್ರೆ ಮತ್ತು ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಒಂದೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ.
ತೈಕ್ಷ್ಣ್ಯಂ ಯಥಾ ಮರಿಚಬೀಜಕಣೇ ಸ್ಥಿತಂ ಸ್ವಂ ಸ್ತಮ್ಭೇ ಽಥವಾ ರಚಿತಪುತ್ರಕಜಾಲಮ್ ಅನ್ತಃ । ದೃಶ್ಯಂ ತ್ವ್ ಅನನ್ಯದ್ ಇದಮ್ ಏವಮ್ ಅಜೇ ಽಸ್ತಿ ಶಾನ್ತಂ ಕಸ್ಯಾಸ್ತಿ ಬನ್ಧನವಿಮೋಕ್ಷದೃಶಃ ಕುತಃ ಕಾಃ
ಹುಣಸೆಕಾಳಿನಲ್ಲಿರುವ ತೀಕ್ಷ್ಣತೆ, ಅಥವಾ ತನ್ನದೇ ಸ್ತಂಭದಲ್ಲಿ, ಅಥವಾ ಒಳಗೆ ಕಟ್ಟಿದ ಆಟದ ಮಕ್ಕಳ ಜಾಲದಲ್ಲಿ ಇರುವಂತೆ, ಈ ಪ್ರಪಂಚವೂ ಅದೇ ಆಗಿದೆ; ಜನನವಿಲ್ಲದ, ಶಾಂತನಾದವನಿಗೆ ಬಂಧನ ಅಥವಾ ಮುಕ್ತಿಯ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಇಲ್ಲ, ಅವು ಯಾರಿಗೆ, ಎಲ್ಲಿಂದ ಬರುತ್ತವೆ?
ಪ್ರತಿಭಾನ್ತಿ ಜಗನ್ತ್ಯ್ ಆಶು ಮೃತಿಮೋಹಾದ್ ಅನನ್ತರಮ್ । ಜೀವಸ್ಯೋನ್ಮೀಲನಾದ್ ಅಕ್ಷ್ಣೋ ರೂಪಾಣೀವಾಖಿಲಾನ್ಯ್ ಅಲಮ್
ಮರಣದ ಮೋಹದ ನಂತರ ಪ್ರಪಂಚಗಳು ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ; ಹೇಗೆಂದರೆ, ಜೀವಿಗೆ ಕಣ್ಣು ತೆರೆಯುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಎಲ್ಲ ರೂಪಗಳು ಕಾಣಿಸುವಂತೆಯೇ.
ದಿಕ್ಕಾಲಕಲನಾಕಾಶಧರ್ಮಕರ್ಮಮಯಾನಿ ಚ । ಪರಿಸ್ಫಾರಾಣ್ಯ್ ಅನನ್ತಾನಿ ಕಲ್ಪಾನ್ತಸ್ಥೈರ್ಯವನ್ತಿ ಚ
ಅವು ದಿಕ್ಕು, ಕಾಲ, ಲೆಕ್ಕಾಚಾರ, ಆಕಾಶ, ಸ್ವಭಾವ, ಕ್ರಿಯೆ ಇವುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿವೆ; ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಿಸಿ, ಯುಗಾಂತದವರೆಗೆ ಇರುತ್ತವೆ.
ನಾನುಭೂತಂ ನ ಯದ್ ದೃಷ್ಟಂ ತನ್ ಮಯಾ ಕೃತಮ್ ಇತ್ಯ್ ಅಪಿ । ತತ್ ಕ್ಷಣಾತ್ ಸ್ಮೃತಿತಾಮ್ ಏತಿ ಸ್ವಪ್ನೇ ಸ್ವಮರಣಂ ಯಥಾ
ನಾನು ಅನುಭವಿಸದಿದ್ದರೂ ಅಥವಾ ನೋಡದಿದ್ದರೂ, ನಾನು ಇದನ್ನು ಮಾಡಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದರೆ ಕೂಡ, ಅದು ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ನೆನಪಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ತಾನು ಸಾಯುವುದನ್ನು ನೆನಪಿಸುವಂತೆಯೇ ಇದು ಆಗುತ್ತದೆ.
ಭ್ರಾನ್ತಿರ್ ಏವಮ್ ಅನನ್ತೇಯಂ ಚಿದ್ವ್ಯೋಮವ್ಯೋಮ್ನಿ ಭಾಸುರಾ । ಅಪಕುಡ್ಯಾ ಜಗನ್ನಾಮ್ನೀ ನಗರೀಕಲ್ಪನಾತ್ಮಿಕಾ
ಈ ಅನಂತ ಭ್ರಮೆ ಚೈತನ್ಯ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದೆ. ಜಗತ್ತು ಎಂಬ ನಗರವೆಂಬುದು ಗೋಡೆಗಳಿಲ್ಲದೆ ಕೇವಲ ಕಲ್ಪನೆಯಾಗಿಯೇ ಇದೆ.
ಅಹಂ ಜಗದ್ ಇಯಂ ಸರ್ಗಸ್ಮೃತಿರ್ ಏವೇತಿ ಜೃಮ್ಭತಿ । ದೂರಕಲ್ಪಕ್ಷಣಾಭ್ಯಾಸವಿಪರ್ಯಾಸೈಕಕಾರಿಣೀ
ನಾನು, ಜಗತ್ತು ಮತ್ತು ಸೃಷ್ಟಿಯ ನೆನಪು ಎಲ್ಲವೂ ದೂರದ ಕಲ್ಪನೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಹಿಂತಿರುಗುವ ಅಭ್ಯಾಸದಿಂದ ಮಾತ್ರ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.
ನಾನುಭೂತಾನುಭೂತಾ ಚ ಜ್ಞಪ್ತಿರ್ ಇತ್ಥಂ ದ್ವಿರೂಪಿಣೀ । ಪೂರ್ವಂ ಕಾರಣರಿಕ್ತೇವ ಚಿದ್ರೂಪೈವ ಪ್ರವರ್ತತೇ
ಅನುಭವಿಸಿದ ಮತ್ತು ಅನುಭವಿಸದ ವಿಷಯಗಳ ಜ್ಞಾನ ಎರಡೂ ಇದೆ. ಮೊದಲಿಗೆ ಅದು ಕಾರಣದಂತೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿ ಚೈತನ್ಯವೇ ಎಲ್ಲವೂ ನಡೆಸುತ್ತದೆ.