ಇದಂ ತ್ವದೀಯಂ ಸದನಂ ತದ್ಗೇಹಾಕಾಶಕೋಶಗಮ್ । ವಿದ್ಧಿ ಮಾಂ ತ್ವಾಂ ಚ ಸರ್ವಂ ವಾ ತಚ್ ಚ ವ್ಯೋಮೈವ ಕೇವಲಮ್
ನಿನ್ನ ಮನೆ ಮತ್ತು ಆ ಮನೆಯೊಳಗಿನ ಆಕಾಶವನ್ನು ನೀನು ನೋಡುತ್ತೀಯಲ್ಲ, ನಾನು, ನೀನು, ಮತ್ತು ಈ ಎಲ್ಲವೂ—ಇವುಗಳೆಲ್ಲವೂ ಒಂದೇ ಆಕಾಶವೇ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೋ.
ಸ್ವಪ್ನಸಙ್ಗಮಸಙ್ಕಲ್ಪಸ್ವಾನುಭೂತಿಪರಮ್ಪರಾಃ । ಪ್ರಮಾಣಾನ್ಯ್ ಅತ್ರ ಮುಖ್ಯಾನಿ ಸಮ್ಬೋಧಾಯ ಪ್ರದೀಪವತ್
ಕನಸುಗಳು, ಸಂಪರ್ಕಗಳು, ಮನಸ್ಸಿನ ಸಂಕಲ್ಪಗಳು ಮತ್ತು ನೇರ ಅನುಭವಗಳು—ಇವುಗಳೆಲ್ಲವೂ ಇಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾದ ಮಾರ್ಗಗಳು, ಬೆಳಕಿನಂತೆ ತಿಳಿವಳಿಕೆಗೆ ಸಹಾಯಮಾಡುತ್ತವೆ.
ಸ್ಥಿತೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಗೇಹೇ ಽನ್ತರ್ ದ್ವಿಜಜೀವಸ್ ತದನ್ತರೇ । ಸಸಮುದ್ರವನಾ ಪೃಥ್ವೀ ಸ್ಥಿತಾಬ್ಜ ಇವ ಷಟ್ಪದೀ
ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಮನೆಯೊಳಗೆ, ಅವನ ಆತ್ಮವಿದೆ; ಅದರೊಳಗೆ ಸಮುದ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಕಾಡುಗಳಿರುವ ಭೂಮಿ ಇದೆ, ಅದು ಹೂವಿನೊಳಗೆ ಇರುವ ಜೇನುಹುಳಿಯಂತೆ.
ತಸ್ಯಾಃ ಕಸ್ಮಿಂಶ್ಚಿದ್ ಏಕಸ್ಮಿನ್ ಪೇಲವೇ ಕೋಟರೋದರೇ । ಇದಂ ಪತ್ತನಮ್ ಆಭಾತಿ ಕೇಶೋಣ್ಡುಕ ಇವಾಮ್ಬರೇ
ಆ ಭೂಮಿಯ ಒಂದು ಚಿಕ್ಕ ಬಿಳಿಯೊಳಗಿನ ಸಣ್ಣ ಗುಹೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಈ ನಗರವು ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ, ಅದು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ತೇಲುವ ಕೂದಲಿನ ತುದಿಯಂತೆ.
ತಸ್ಮಿನ್ನ್ ಅಸ್ಮಿನ್ ಪುರೇ ತನ್ವಿ ತವೇದಂ ಸದನಂ ಸ್ಥಿತಮ್ । ತಸ್ಮಾತ್ ಕಿಮ್ ಅಣುಮಾತ್ರೇ ಽನ್ತರ್ ಗಜವೃನ್ದಮ್ ಇವ ಸ್ಥಿತಮ್
ಈ ಊರಿನಲ್ಲಿ, ಸುಂದರಿಯೇ, ನಿನ್ನ ಮನೆ ಇದೆ. ಆದರೆ, ಇಷ್ಟು ಚಿಕ್ಕದಾದ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಆನೆಗಳ ಗುಂಪು ಇದ್ದಂತೆ, ಎಷ್ಟು ದೊಡ್ಡದಾದದು ಒಳಗೆ ಹೇಗೆ ಇರಬಹುದು ಎಂಬುದು ಆಶ್ಚರ್ಯ.
ಪರಮಾಣೌ ಪರಮಾಣೌ ಸನ್ತಿ ವತ್ಸೇ ಚಿದಾತ್ಮನಿ । ಅನ್ತರ್ ಅನ್ತರ್ ಜಗನ್ತೀತಿ ಕೇನೈತನ್ ನಾಮ ಸಙ್ಖ್ಯತೇ
ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಣುವಿನಲ್ಲೂ, ಪ್ರಿಯೆ, ಚೈತನ್ಯ ಇದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಣುವಿನೊಳಗೇ ಪ್ರಪಂಚಗಳಿವೆ. ಇದನ್ನು ಯಾರು ಎಣಿಸಬಹುದು ಹೇಳು.
ಅಷ್ಟಮಂ ದಿವಸಂ ವಿಪ್ರಸ್ ಸ ಮೃತಃ ಪರಮೇಶ್ವರಿ । ಗತೋ ವರ್ಷಗಣೋ ಽಸ್ಮಾಕಮ್ ಅತಃ ಕಥಮ್ ಇದಂ ಭವೇತ್
ಎಂಟನೇ ದಿನ ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಸತ್ತನು, ಪರಮೇಶ್ವರಿ. ಆದರೆ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ವರ್ಷಗಳು ಹೋದವು. ಇದು ಹೇಗೆ ಸಾಧ್ಯ ಎಂಬುದು ಆಶ್ಚರ್ಯ.
ದೇಶದೈರ್ಘ್ಯಂ ಯಥಾ ನಾಸ್ತಿ ಕಾಲದೈರ್ಘ್ಯಂ ತಥೈವ ಚ । ನಾಸ್ತ್ಯ್ ಏವೇತಿ ಯಥಾನ್ಯಾಯಂ ಕಥ್ಯಮಾನಂ ಮಯಾ ಶೃಣು
ಹೆಚ್ಚು ದೂರವಿರುವ ಜಾಗ ಎಂಬುದಿಲ್ಲದಂತೆ, ಕಾಲಕ್ಕೂ ಉದ್ದವಿರುವುದು ಇಲ್ಲ. ನಿಜವಾದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ನಾನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ, ಕೇಳು.
ಯಥೈತತ್ ಪ್ರತಿಭಾಮಾತ್ರಂ ಜಗತ್ಸರ್ಗಾವಭಾಸನಮ್ । ತಥೈತತ್ ಪ್ರತಿಭಾಮಾತ್ರಂ ಕ್ಷಣಕಲ್ಪಾವಭಾಸನಂ
ಹೇಗೋ ಈ ಜಗತ್ತಿನ ಸೃಷ್ಟಿಯೂ ಕೇವಲ ಮನಸ್ಸಿನ ಪ್ರತಿಬಿಂಬವಾಗಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಕ್ಷಣಗಳು ಮತ್ತು ಕಾಲಚಕ್ರಗಳೂ ಮನಸ್ಸಿನ ಪ್ರತಿಬಿಂಬವಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ.
ಕ್ಷಣಕಲ್ಪಜಗತ್ಸರ್ಗತ್ವತ್ತಾಮತ್ತಾತ್ಮಜನ್ಮನಾಮ್ । ಯಥಾವತ್ ಪ್ರತಿಭಾಸಸ್ಯ ವತ್ಸೇ ಕ್ರಮಮ್ ಇಮಂ ಶೃಣು
ಜಗತ್ತು, ಕ್ಷಣಗಳು, ಕಾಲಚಕ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹುಟ್ಟು ಎಲ್ಲವೂ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ಉದಯವಾಗುತ್ತವೆ. ಈ ಪ್ರತಿಬಿಂಬ ಹೇಗೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಕ್ರಮವನ್ನು, ಪ್ರಿಯನೇ, ನಿಜವಾಗಿ ಕೇಳು.
ಅನುಭೂಯ ಕ್ಷಣಂ ಜೀವೋ ಮಿಥ್ಯಾಮರಣಮೂರ್ಛನಾಮ್ । ತದೈವೋನ್ಮೇಷಮಾತ್ರೇಣ ವ್ಯೋಮ್ನ್ಯ್ ಏವ ವ್ಯೋಮರೂಪ್ಯ್ ಅಪಿ
ಜೀವನು ಒಂದು ಕ್ಷಣವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದ ಮೇಲೆ, ಅದು ಸಾವು ಮತ್ತು ಪುನರ್ಜನ್ಮ ಎಂಬ ಭ್ರಮೆಗೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಮನಸ್ಸು ಜಾಗೃತಿಯಾದ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿಯೂ ಅದು ಆಕಾಶದ ರೂಪವನ್ನು ತಾಳುತ್ತದೆ.
ಆಧೇಯೋ ಽಹಮ್ ಇಹಾಧಾರೇ ಸ್ಥಿತೋ ಽಹಮ್ ಇತಿ ಚೇತತಿ । ಹಸ್ತಪಾದಾದಿಮಾನ್ ದೇಹೋ ಮಮಾಯಮ್ ಇತಿ ಪಶ್ಯತಿ
ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ನೆಲೆಸಿದ್ದೇನೆ, ನಾನು ಇಲ್ಲಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಮನಸ್ಸು ಯೋಚಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಕೈಕಾಲುಗಳಿರುವ ದೇಹ ನನ್ನದು ಎಂದು ಅದು ನೋಡುತ್ತದೆ.
ಯದೈವ ಚೇತತಿ ವಪುಸ್ ತದೈವೇದಂ ಸ ಚೇತತಿ । ಏತಸ್ಯಾಹಂ ಪಿತುಃ ಪುತ್ರೋ ವರ್ಷಾಣೀಮಾನಿ ಸನ್ತಿ ಮೇ
ಯಾವಾಗ ಮನಸ್ಸು ದೇಹವನ್ನು ನೆನೆಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೋ, ಆಗಲೇ ಅದು 'ಈ ತಂದೆಯ ಮಗನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಇಷ್ಟು ವರ್ಷಗಳಾದವು' ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತದೆ.
ಇಮೇ ಮೇ ಬಾನ್ಧವಾ ರಮ್ಯಾ ಮಮೇದಂ ರಮ್ಯಮ್ ಆಸ್ಪದಮ್ । ಜಾತೋ ಽಹಮ್ ಅಭವಂ ಬಾಲೋ ವೃದ್ಧಿಂ ಯಾತೋ ಽಹಮ್ ಈದೃಶಃ
'ಇವರೆಲ್ಲಾ ನನ್ನ ಆಪ್ತರು, ಈ ಮನೆ ನನಗೆ ಸುಖದ ತಾಣ. ನಾನು ಹುಟ್ಟಿದೆ, ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿದ್ದೆ, ಈಗ ಹೀಗೆ ಬೆಳೆದಿದ್ದೇನೆ' ಎಂದು ಮನಸ್ಸು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.
ಬಾನ್ಧವಾಶ್ ಚಾಸ್ಯ ತೇ ಸರ್ವೇ ತಥೈವ ವಿಹರನ್ತ್ಯ್ ಅಪಿ । ಚಿದಾಕಾಶಘನೈಕ್ಯತ್ವಾತ್ ಸ್ವಾತ್ಮನ್ಯ್ ಅಪಿ ಭವನ್ತಿ ತೇ
ಅವನ ಆಪ್ತರೂ ಕೂಡ ಹೀಗೆಯೇ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಚೈತನ್ಯವೆಂಬ ಆಕಾಶದ ಏಕತೆಯಿಂದ, ಅವರು ಅವನ ಸ್ವಂತ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಯೂ ಇದ್ದಾರೆ.
ಏವಂ ನಾಮೋದಿತೇ ಽಪ್ಯ್ ಅಸ್ಯಾಶ್ ಚಿತೇಸ್ ಸಂಸಾರಷಣ್ಡಕೇ । ನ ಕಿಞ್ಚಿದ್ ಅಪ್ಯ್ ಅಭ್ಯುದಿತಂ ಸ್ಥಿತಂ ವ್ಯೋಮೈವ ನಿರ್ಮಲಮ್
ಈ ರೀತಿ, ಈ ಹೆಸರುಗಳು ಸಂಸಾರದ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಉದಯಿಸುವದಕ್ಕೂ ಮುನ್ನ, ಏನೂ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಸ್ಥಿರವಾಗುವುದೂ ಇಲ್ಲ—ಶುದ್ಧ ಆಕಾಶ ಮಾತ್ರ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ.
ಸ್ವಪ್ನೇ ದ್ರಷ್ಟರಿ ಯದ್ವಚ್ ಚಿತ್ ತದ್ವದ್ ದೃಶ್ಯೇ ಚಿದ್ ಏವ ಸಾ । ಸರ್ವದೈಕತಯಾ ತಸ್ಮಾತ್ ಸಾ ಸ್ವಪ್ನೇ ದ್ರಷ್ಟೃದರ್ಶನಮ್
ಹಾಗೆ ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ನೋಡುವವನೂ ನೋಡುವ ವಸ್ತುವೂ ಎರಡೂ ಚೈತನ್ಯವೇ ಆಗಿರುವಂತೆ, ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿಯೂ ಯಾವಾಗಲೂ ಒಂದೇ ಚೈತನ್ಯವೇ ಇದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ನೋಡುವವನೂ ನೋಡುವುದೂ ಚೈತನ್ಯವೇ.
ಯಥಾ ಸ್ವಪ್ನೇ ತಥೋದೇತಿ ಪರಲೋಕದೃಶಾ ಚಿತಿಃ । ಪರಲೋಕೇ ಯಥೋದೇತಿ ತಥೈವೇಹಾಪ್ಯ್ ಉದೇತಿ ಸಾ
ಹೇಗೋ ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಚೈತನ್ಯವು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗುತ್ತದೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಪರಲೋಕದ ಅನುಭವದಲ್ಲಿಯೂ ಅದು ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ. ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅದು ಹೇಗೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತದೋ, ಇಲ್ಲಿ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಅದೇ ರೀತಿ ಹೊಳೆಯುತ್ತದೆ.
ತತ್ ಸ್ವಪ್ನಪರಲೋಕೇಹಲೋಕಾನಾಮ್ ಅಸತಾಂ ಸತಾಂ । ನ ಮನಾಗ್ ಅಪಿ ಭೇದೋ ಽಸ್ತಿ ವೀಚೀನಾಮ್ ಇವ ವಾರಿಣಿ
ಹೀಗಾಗಿ ಕನಸು, ಪರಲೋಕ, ಈ ಲೋಕ — ಇವುಗಳು ನಿಜವಾಗಿರಲಿ ಅಥವಾ ಅಸತ್ಯವಾಗಿರಲಿ, ಅವುಗಳ ನಡುವೆ ذرೇಷ್ಟೂ ಭೇದವಿಲ್ಲ; ಅದು ಹೇಗೆ ಅಲಗಳು ನೀರಿನಿಂದ ಬೇರೆ ಅಲ್ಲವೋ, ಹಾಗೆ.
ಅತೋ ಽಜಾತಮ್ ಇದಂ ವಿಶ್ವಮ್ ಅಜಾತತ್ವಾದ್ ಅನಾಶಿ ಚ । ಖರೂಪತ್ವಾಚ್ ಚ ನಾಸ್ತ್ಯ್ ಏವ ಯಚ್ ಚ ಭಾತಿ ಚಿದ್ ಏವ ಸಾ
ಆದುದರಿಂದ ಈ ವಿಶ್ವವು ಹುಟ್ಟಿಲ್ಲದದ್ದೇ, ಏಕೆಂದರೆ ಇದು ಹುಟ್ಟಿಲ್ಲದದ್ದೂ, ನಾಶವಾಗದದ್ದೂ ಆಗಿದೆ. ಇದು ಆಕಾಶದಂತೆಯೇ ಖಾಲಿಯಾಗಿರುವುದರಿಂದ ನಿಜವಾಗಿ ಇಲ್ಲ. ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದೆಂದರೆ ಚೈತನ್ಯವೇ.
ಯಥೈಷಾ ಚೇತ್ಯನಿರ್ಹೀನಾ ಪರಮವ್ಯೋಮರೂಪಿಣೀ । ಸಚೇತ್ಯಾಪಿ ತಥೈವೈಷಾ ಪರಮವ್ಯೋಮರೂಪಿಣೀ
ಹೆಗೊತ್ತಾದ ಆಕಾಶದ ಸ್ವರೂಪವಿರುವುದು, ವಿಷಯಗಳು ಇದ್ದರೂ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ಯಾವಾಗಲೂ ಅದೇ ಆಗಿದೆ.
ಯಸ್ಮಾಚ್ ಚೇತ್ಯಮ್ ಅತೋ ನಾನ್ಯದ್ ವೀಚಿತ್ವಾದ್ ಇವ ವಾರಿತಾ । ವೀಚಿತ್ವಂ ಚ ನ ಚೈವಾಸ್ತಿ ಶಶಶೃಙ್ಗವದ್ ಏವ ಹಿ
ವಿಷಯಗಳು ಇದರಿಂದಲೇ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತವೆ, ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಅಲೆಗಳು ಹೇಗೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆಯೋ ಹಾಗೆ. ಆದರೆ ಅಲೆಯ ಸ್ವರೂಪವೂ ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಇಲ್ಲ, ಮೊಲೆಗೆ ಕೊಂಬುಗಳಿರುವಂತೆ.
ಸೈವ ಚೇತ್ಯಮ್ ಇವಾಪನ್ನಾ ಸ್ವಭಾವಾದ್ ಅಚ್ಯುತಾಪ್ಯ್ ಅಲಮ್ । ತಸ್ಮಾನ್ ನಾಸ್ತ್ಯ್ ಏವ ದೃಶ್ಯೋ ಽರ್ಥಃ ಕುತೋ ಽತೋ ದ್ರಷ್ಟೃದೃಶ್ಯಧೀಃ
ಅದೇ ವಿಷಯಗಳಂತೆ ಕಾಣಿಸಿದರೂ, ತನ್ನ ಸ್ವಭಾವದಿಂದ ಎಂದಿಗೂ ಕಳೆದುಹೋಗದು. ಆದ್ದರಿಂದ ನೋಡಬಹುದಾದ ಯಾವ ವಸ್ತುವೂ ಇಲ್ಲ, ಹಾಗಾದರೆ ನೋಡುವವನೂ ನೋಡುವುದೂ ಎಂಬ ಭಾವನೆ ಹೇಗೆ ಬರುತ್ತದೆ?
ನಿಮೇಷೇಣೈವ ಜೀವಸ್ಯ ಮೃತಿಮೋಹಾದ್ ಅನನ್ತರಮ್ । ತ್ರಿಜಗತ್ಸರ್ಗದೃಶ್ಯಶ್ರೀಃ ಪ್ರತಿಭಾಮ್ ಉಪಗಚ್ಛತಿ
ಒಂದು ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ, ಜೀವಿಗೆ ಮರಣದ ಮೋಹವಾದ ಕೂಡಲೆ, ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಪ್ರಪಂಚವೂ ಕೇವಲ ಭ್ರಮೆಯಂತೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
ಯಥಾದೇಶಂ ಯಥಾಕಾಲಂ ಯಥಾರಮ್ಭಂ ಯಥಾಕ್ರಮಮ್ । ಯಥೋತ್ಪಾದಂ ಯಥಾಮಾತೃ ಯಥಾಪಿತೃ ಯಥೌರಸಮ್
ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ, ಕಾಲಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ, ಪ್ರಾರಂಭಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ, ಕ್ರಮಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ, ಹುಟ್ಟಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ, ತಾಯಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ, ತಂದೆಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ, ವಂಶಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ,
ಯಥಾವಯೋ ಯಥಾಸಂವಿದ್ ಯಥಾಸ್ಥಾನಂ ಯಥೇಹಿತಮ್ । ಯಥಾಬನ್ಧು ಯಥಾಭೃತ್ಯಂ ಯಥೇಹಾಸ್ತಮಯೋದಯಮ್
ವಯಸ್ಸಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ, ಅರಿವಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ, ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ, ಉದ್ದೇಶಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ, ಬಂಧುಗಳಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ, ಸೇವಕರಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ, ಪ್ರಯತ್ನದ ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ ಬದಲಾವಣೆಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ,
ಅಜಾತಮ್ ಏವ ಜಾತೋ ಽಹಮ್ ಇತಿ ಪಶ್ಯತಿ ಚಿದ್ವಪುಃ । ದೇಶಕಾಲಕ್ರಿಯಾದ್ರವ್ಯಮನೋಬುದ್ಧೀನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಚ
ಚೈತನ್ಯರೂಪವು 'ನಾನು ಹುಟ್ಟಿದ್ದೇನೆ, ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿಲ್ಲ' ಎಂದು ನೋಡುತ್ತದೆ; ಜೊತೆಗೆ ಸ್ಥಳ, ಕಾಲ, ಕ್ರಿಯೆ, ವಸ್ತು, ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ.
ಝಗಿತ್ಯ್ ಏವ ಮೃತೇರ್ ಅನ್ತೇ ವಪುಃ ಪಶ್ಯತಿ ಯೌವನಮ್ । ಏಷಾ ಮಾತಾ ಪಿತಾ ತ್ವ್ ಏಷ ಬಾಲೋ ಽಭೂವಮ್ ಅಹಂ ತ್ವ್ ಇತಿ
ಮರಣದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ದೇಹವು ಯೌವನವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತದೆ; 'ಈಕೆಯೇ ನನ್ನ ತಾಯಿ, ಈತನೇ ನನ್ನ ತಂದೆ, ನಾನು ಬಾಲಕನಾಗಿದ್ದೆ, ಈಗ ನಾನು ಇದುವೇ' ಎಂದು ಅದು ಯೋಚಿಸುತ್ತದೆ.
ನಾನುಭೂತೋ ಽನುಭೂತೋ ವಾ ಯಸ್ ಸ್ಯಾತ್ ಸ್ಮೃತಿಮಯಃ ಕ್ರಮಃ । ಪಶ್ಚಾದ್ ಉದೇತ್ಯ್ ಅಸೌ ತಸ್ಯ ಪುಷ್ಪಸ್ಯೇವ ಫಲೋದಯಃ
ಅನುಭವವಾಗಲಿ, ಆಗದಿರಲಿ, ಯಾವುದು ನೆನಪುಗಳಿಂದ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತದೋ, ಅದು ನಂತರ ಅವನಿಗೆ ಹೂವಿನಿಂದ ಹಣ್ಣು ಹುಟ್ಟುವಂತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.
ನಿಮೇಷೇಣೈವ ಸಕಲೋ ಗತ ಇತ್ಯ್ ಅನುಭೂಯತೇ । ರಾತ್ರಿರ್ ದ್ವಾದಶವರ್ಷಾಣಿ ಹರಿಶ್ಚನ್ದ್ರೇ ತಥಾಪ್ಯ್ ಅಭೂತ್
ಒಂದು ಕಣ್ಮುಚ್ಚಿನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಹೋದಂತಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅನಿಸುತ್ತದೆ; ಆದರೂ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನಿಗೆ ಒಂದು ರಾತ್ರಿ ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳಷ್ಟು ಉದ್ದವಾಗಿತ್ತು.