ಭಾವಿನ್ಯಾ ಕ್ಷಣವಿಧ್ವಂಸಧಿಯಾನುತ್ಫುಲ್ಲರೂಪಯಾ । ಅಸತ್ಯಪ್ರತ್ಯಯತಯಾ ಯುಕ್ತಂ ಗರ್ಭನಿಷಣ್ಣಯಾ
ಒಂದು ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ನಾಶವಾಗುವ, ಇನ್ನೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅರಳದ, ನಿಜವಲ್ಲದ ಕಲ್ಪನೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಕೂಡಿರುವ ಮನಸ್ಸು ಗರ್ಭದಲ್ಲಿರುವ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಸೇರಿದೆ.
ಜಾಗ್ರದ್ ಏವಾನುಭೂತಂ ಯದ್ ಅಸತ್ಯಂ ಸತ್ಯಮ್ ಏವ ವಾ । ಮ್ಲಾನಮ್ ಆಬಿಲಬುದ್ಧಿತ್ವಾತ್ ಸ್ವಪ್ನಮ್ ಆಹುಸ್ ತಮ್ ಉತ್ತಮಾಃ
ಜಾಗೃತಿಯಲ್ಲಿ ಅನುಭವಿಸುವುದು ನಿಜವಾಗಿರಲಿ ಅಥವಾ ಸುಳ್ಳಾಗಿರಲಿ, ಮನಸ್ಸು ಮಂಕಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಅದು ಮಸುಕಾಗಿದ್ದರೆ, ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಅದನ್ನು ಕನಸು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.
ಜಾಗ್ರತ್ಸ್ವಪ್ನಾನುಭವಯೋರ್ ಅವಶ್ಯಮ್ಭಾವಿನೋḫ ಪುನಃ । ಕಮ್ ಅಪ್ಯ್ ಅಸ್ತಮಯẖ ಕಾಲಂ ಯಸ್ ತಮ್ ಆಹುಃ ಸುಷುಪ್ತಕಮ್
ಜಾಗೃತಿ ಮತ್ತು ಕನಸು ಎಂಬ ಅನುಭವಗಳ ನಂತರ, ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಬರುವ ಒಂದು ಅಸ್ತಮಯದ ಕಾಲವಿದೆ; ಅದನ್ನು ಅವರು ಗಾಢನಿದ್ರೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಬುದ್ಧತ್ವಾಚ್ ಛಾನ್ತಭೇದಂ ಯದ್ ಅಜಾಗ್ರತ್ಸ್ವಪ್ನಮ್ ಅಕ್ಷಯಮ್ । ಅಸುಷುಪ್ತಂ ಸ್ಥಿತಂ ಸ್ವಚ್ಛಂ ತತ್ ತುರ್ಯಮ್ ಇತಿ ಕಥ್ಯತೇ
ಎಲ್ಲಾ ಭೇದಗಳು ಶಾಂತವಾಗಿರುವ, ಜಾಗೃತಿ ಅಥವಾ ಕನಸು ಅಲ್ಲದ, ನಾಶವಾಗದ, ಸ್ವಚ್ಛವಾದ ಸ್ಥಿತಿಯು ಅರಿವಿನಿಂದ ತುಂಬಿರುವುದರಿಂದ, ಅದನ್ನು ತುರೀಯ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.
ಯತ್ ಪರಾಮೃಷ್ಟತತ್ತ್ವಾನಾಮ್ ಅಪದಾರ್ಥವಿಭಾವನಮ್ । ಅವಸ್ಥಾತ್ರಯನಿರ್ಮುಕ್ತಂ ತತ್ ತುರೀಯಮ್ ಇತಿ ಸ್ಥಿತಮ್
ಯಾರು ಪರಮ ಸತ್ಯವನ್ನು ಅರಿತಿದ್ದಾರೆ, ಅವರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳ ಅಭಾವವನ್ನು ಕಾಣುವುದು, ಮತ್ತು ಮೂರು ಸ್ಥಿತಿಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತವಾಗಿರುವುದು, ಅದೇ ನಾಲ್ಕನೇ ಸ್ಥಿತಿ ಎಂದು ಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆ.
ಏತದ್ದಶಾತ್ರಯಂ ಪೂರ್ವಂ ಸರ್ವೇಣೈವಾನುಭೂಯತೇ । ಜೀವನ್ಮುಕ್ತಾದ್ ಋತೇ ತ್ವ್ ಏಷಾ ತುರ್ಯಾವಸ್ಥಾ ನ ಲಭ್ಯತೇ
ಈ ಮೂರು ಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ಎಲ್ಲರೂ ಮೊದಲು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಜೀವಂತ ಮುಕ್ತರನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, ಈ ನಾಲ್ಕನೇ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಯಾರೂ ಪಡೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.
ಸಮ್ಯಗ್ಜ್ಞಾನವತೈವಾನ್ತರ್ ಅವಸ್ಥಾತ್ರಿತಯಕ್ಷಯೇ । ಚಿದಾಕಾಶಾತ್ಮನಾಚ್ಛೇನ ತುರ್ಯಾವಸ್ಥಾನುಭೂಯತೇ
ಯಾರಲ್ಲಿ ಸಮ್ಯಕ್ ಜ್ಞಾನವಿದೆ ಮತ್ತು ಒಳಗಿನ ಮೂರು ಸ್ಥಿತಿಗಳು ಶಾಂತವಾಗಿವೆ, ಅವರಲ್ಲಿ ಶುದ್ಧ ಚೈತನ್ಯದಿಂದಲೇ ನಾಲ್ಕನೇ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ವಿದೇಹಮುಕ್ತೈರ್ ಯಾವಸ್ಥಾ ತುರ್ಯಾತೀತಾನುಭೂಯತೇ । ತುರ್ಯಸ್ಥಿತಿಚಿರಾಭ್ಯಾಸೈರ್ ನ ವಾಗ್ಗೋಚರಮ್ ಏತಿ ಸಾ
ದೇಹವಿಲ್ಲದೆ ಮುಕ್ತರಾದವರು ಅನುಭವಿಸುವ ಸ್ಥಿತಿ ನಾಲ್ಕನೇ ಸ್ಥಿತಿಗಿಂತಲೂ ಮೀರಿದೆ; ನಾಲ್ಕನೇ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಎಷ್ಟು ಕಾಲ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಿದರೂ, ಆ ಸ್ಥಿತಿ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗದು.
ನ ಜೀವನ್ಮುಕ್ತವಿಷಯಾ ತುರ್ಯಾತೀತದಶಾ ಯತಃ । ತತೋ ಽಸ್ಯಾẖ ಕಥನಂ ನಾಸ್ತಿ ಬ್ರಹ್ಮತ್ವಾದ್ ಇತರತ್ ಕ್ವಚಿತ್
ಜೀವನದಲ್ಲೇ ಮುಕ್ತನಾದವನಿಗೆ ತುರೀಯಾತೀತ ಸ್ಥಿತಿ ಸೇರದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುವುದೇ ಇಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಶುದ್ಧ ಬ್ರಹ್ಮಸ್ವರೂಪವೇ ಹೊರತು ಬೇರೆ ಯಾವುದೂ ಅಲ್ಲ.
ನ ಸ್ವಪ್ನಸುಪ್ತತಾಜಾಗ್ರತ್ಕಾರಣಂ ಕಾರ್ಯಕೋವಿದ । ಜಾಗ್ರತ್ಸ್ವಪ್ನಸುಷುಪ್ತಾನಾಂ ಪರಮ್ ಏವ ಹಿ ತಿಷ್ಠತಿ
ಓ ಜ್ಞಾನಿ, ಜಾಗೃತ, ಸ್ವಪ್ನ, ಸುಷುಪ್ತಿ ಸ್ಥಿತಿಗಳಿಗೆ ಯಾವ ಕಾರಣವೂ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಜಾಗೃತ, ಸ್ವಪ್ನ, ಸುಷುಪ್ತಿಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಮೇಲಿರುವುದು ಪರಮಾತ್ಮನೇ.
ಜಾಗ್ರತ್ ಸ್ವಪ್ನತ್ವಮ್ ಆಯಾತಿ ಬುದ್ಧಿಶ್ಯಾಮಲತಾವಶಾತ್ । ಸ್ವಪ್ನಶ್ ಚ ಜಾಗ್ರದ್ ಭವತಿ ಬುದ್ಧಿನಿರ್ಮಲತೋದಯಾತ್
ಬುದ್ಧಿಯು ಅಸ್ಪಷ್ಟವಾದಾಗ ಜಾಗೃತ ಸ್ಥಿತಿ ಸ್ವಪ್ನವಾಗುತ್ತದೆ; ಬುದ್ಧಿ ಶುದ್ಧವಾಗಿದಾಗ ಸ್ವಪ್ನವೂ ಜಾಗೃತವಾಗುತ್ತದೆ.
ಘನಮೋಹತಯಾ ಜಾಗ್ರದ್ ಅಪಿ ಯಾತಿ ಸುಷುಪ್ತತಾಮ್ । ಸ್ವಪ್ನಶ್ ಚಾಪಿ ತಥೈವೈಷ ಸ್ವಭಾವೋ ರಾಮ ಸಂಸೃತೇಃ
ಗಾಢ ಮೋಹದಿಂದ ಜಾಗೃತವೂ ಸುಷುಪ್ತಿಯಾಗಬಹುದು; ಅದೇ ರೀತಿ ಸ್ವಪ್ನವೂ ಆಗಬಹುದು. ರಾಮಾ, ಇದು ಸಂಸಾರದ ಸ್ವಭಾವವೇ.
ನಿದ್ರಾಲೋರ್ ಅಪ್ಯ್ ಅನಿದ್ರಾಲೋ ರಾಘವೈತದ್ ದಶಾತ್ರಯಮ್ । ಭವತ್ಯ್ ಆ ತುರ್ಯಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತೇẖ ಕ್ರಮಾನ್ ನೋ ತುಲ್ಯಕಾಲತಃ
ರಾಘವ, ನಿದ್ರೆ, ಎಚ್ಚರ, ಮತ್ತು ಅವೆರಡರ ಮಧ್ಯದ ಸ್ಥಿತಿಗಳು ಒಂದಾದಮೇಲೆ ಒಂದಾಗಿ ಬರುತ್ತವೆ. ನಾಲ್ಕನೇ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಲುಪುವವರೆಗೆ ಇವು ಒಂದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸುವುದಿಲ್ಲ.
ತುರ್ಯಾವಸ್ಥಸ್ಯ ಚಾಭ್ಯಾಸಾದ್ ಅವಸ್ಥಾತ್ರಿತಯಂ ಶನೈಃ । ಶಾಮ್ಯತಿ ಪ್ರೌಢರೂಪಾಯಾಂ ಶರದೀವ ಘನಭ್ರಮಃ
ನಾಲ್ಕನೇ ಸ್ಥಿತಿಯ ಅಭ್ಯಾಸದಿಂದ, ಮೊದಲ ಮೂರು ಸ್ಥಿತಿಗಳು ಹತ್ತಿರ ಹತ್ತಿರವಾಗಿ ಶಾಂತವಾಗುತ್ತವೆ. ಇದು ಹಸಿವಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮೋಡಗಳ ಭ್ರಮೆ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಮಾಯವಾಗುವಂತೆ.
ತುರ್ಯಾವಸ್ಥಾಸ್ಥಿತೋ ಭೂಯೋ ನಾವಸ್ಥಾತ್ರಯಮ್ ಏತಿ ಹಿ । ಜೀವನ್ನ್ ಅಪಿ ಚಿರಂ ಭೃಷ್ಟಂ ಬೀಜಮ್ ಅಙ್ಕುರತಾಮ್ ಇವ
ಯಾರು ನಾಲ್ಕನೇ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರರಾಗಿರುತ್ತಾರೋ, ಅವರು ಮತ್ತೆ ಆ ಮೂರು ಸ್ಥಿತಿಗಳಿಗೆ ಹಿಂತಿರುಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರು ಎಷ್ಟು ಕಾಲ ಜೀವಿಸಿದ್ದರೂ, ಸುಟ್ಟ ಬೀಜ ಮತ್ತೆ ಮೊಳೆಯದಂತೆ ಆ ಸ್ಥಿತಿಗಳು ಮತ್ತೆ ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ.
ಭಾಸುರಾಕಾರಮ್ ಅಸ್ಕನ್ಧಸ್ತಮ್ಭಶಾಖಾದಲಾದಿಕಮ್ । ಛಾಯಾವೃಕ್ಷಂ ಜಗದ್ ವೇತ್ತಿ ಚತುರ್ಥೀಂ ಭೂಮಿಕಾಮ್ ಇತಃ
ಅವರು ಈ ಜಗತ್ತನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ರೂಪಗಳು, ದಿಂಡು, ಕೊಂಬೆ, ಎಲೆಗಳು ಇತ್ಯಾದಿಗಳೊಂದಿಗೆ, ನೆರಳಿನ ಮರದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಅವರು ನಾಲ್ಕನೇ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಅರಿಯುತ್ತಾರೆ.
ಅರ್ಥಶೂನ್ಯಸಮಾರಮ್ಭಂ ದೃಶ್ಯಮಾನಮ್ ಅಸನ್ಮಯಮ್ । ಬಾಲೇನೇವ ಕೃತಂ ಪಙ್ಕಾಜ್ ಜ್ಞḫ ಪಶ್ಯತಿ ಜಗತ್ತ್ರಯಮ್
ಜ್ಞಾನಿ ಈ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ, ಬಾಲಕನು ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ಮಾಡಿದ ಆಕಾರವನ್ನು ನೋಡಿದಂತೆ, ಅರ್ಥವಿಲ್ಲದ, ಖಾಲಿ, ನಿಜವಲ್ಲದವುಗಳೆಂದು ನೋಡುತ್ತಾನೆ.
ನಾನೇವೈತಾಮ್ ಅನಾನಾತ್ತಾಂ ತರಙ್ಗರಚನಾಮ್ ಇವ । ನಿರ್ವಾಸನಾಂ ಸ್ಪನ್ದಮಯೀಂ ಜ್ಞḫ ಪಶ್ಯತಿ ಜಗತ್ಸ್ಥಿತಿಮ್
ಜಗತ್ತಿನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಜ್ಞಾನಿ, ಅಲೆಗಳ ವಿನ್ಯಾಸದಂತೆ, ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಎಂದು ಕಾಣದೆ, ಯಾವ ಆಸೆಗಳೂ ಇಲ್ಲದ, ಕೇವಲ ಚಲನೆಯಷ್ಟೆ ಎಂದು ನೋಡುತ್ತಾನೆ.
ಅದೃಷ್ಟಮ್ ಇತರಾಚಾರಂ ಶ್ರುತಂ ದೂರೇ ಕ್ಷಣಕ್ಷಯಮ್ । ಅಜ್ಞೋ ದೇಶಮ್ ಇವಾಪೂರ್ವಂ ತಜ್ಜ್ಞಸ್ ಸರ್ವಂ ಪ್ರಪಶ್ಯತಿ
ಇತರರು ನೋಡದ, ಅನುಭವಿಸದ, ದೂರದ ಅಥವಾ ಕ್ಷಣಿಕವಾದ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಅಜ್ಞಾನಿ ಅಪರಿಚಿತ ಸ್ಥಳವೆಂದು ಭಾವಿಸಿದರೆ, ಜ್ಞಾನಿ ಅದನ್ನೆಲ್ಲಾ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಾನೆ.
ಅಜಿಹ್ವಸ್ವಪ್ನಕಥನಂ ಭಾವನಾನುಭವೋಪಮಮ್ । ಭ್ರಮಾಭ್ರಮಾತ್ರಂ ವಿಭ್ರಾನ್ತಂ ಜ್ಞḫ ಪಶ್ಯತಿ ಜಗತ್ತ್ರಯಮ್
ಜ್ಞಾನಿ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ, ನಾಲಿಗೆಯಿಲ್ಲದವನು ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಮಾತಾಡಿದಂತೆ, ಕಲ್ಪನೆಯ ಅನುಭವದಂತೆ, ಭ್ರಮೆ ಮತ್ತು ನಿಜವಲ್ಲದ ಗೊಂದಲವೆಂದು ನೋಡುತ್ತಾನೆ.
ನೀಹಾರಸದೃಶಂ ದೂರಾದ್ ದೃಶ್ಯಮಾನಬೃಹದ್ವಪುಃ । ನಕಿಞ್ಚಿನ್ ನಿಪುಣಾಲೋಕೇ ಜ್ಞḫ ಪಶ್ಯತಿ ಜಗತ್ತ್ರಯಮ್
ಜ್ಞಾನಿಗೆ ಮೂರು ಲೋಕಗಳು ದೂರದಿಂದ ಮುಸುಕಿನಂತೆ ದೊಡ್ಡದಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ಹತ್ತಿರವಾಗಿ, ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಗಮನಿಸಿದಾಗ, ಏನೂ ಇಲ್ಲವೆಂದು ಅವನು ನೋಡುವನು.
ಶರದಭ್ರಸಮಂ ಸ್ಫಾರಮ್ ಆಮೃಷ್ಟಂ ಸನ್ ನಕಿಞ್ಚನ । ನಕಾರ್ಯಕಾರಿ ಶೂನ್ಯಾತ್ಮ ಜ್ಞḫ ಪಶ್ಯತಿ ಜಗತ್ತ್ರಯಮ್
ಜ್ಞಾನಿಗೆ ಮೂರು ಲೋಕಗಳು ಶರದೃತುವಿನ ಮೋಡಗಳಂತೆ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿದಾಗ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಏನೂ ಇಲ್ಲ, ಯಾವುದೂ ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ಎಲ್ಲವೂ ಖಾಲಿಯಾಗಿಯೇ ಇದೆ ಎಂದು ಅವನು ನೋಡುವನು.
ಪರಾಮರ್ಶಾಸಹಾನೇಕರಾಗನಿರ್ಮಿತಮಣ್ಡಲಮ್ । ಬರ್ಹಿಬರ್ಹಸಮಾಕಾರಂ ಜ್ಞḫ ಪಶ್ಯತಿ ಜಗತ್ತ್ರಯಮ್
ಅನೇಕ ಆಸಕ್ತಿಗಳಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದ, ಹಿಡಿಯಲಾಗದ ವಲಯವಾಗಿ, ನವಿಲಿನ ಬೊಕ್ಕಸದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಜ್ಞಾನಿ ನೋಡುವನು.
ಅವಿದ್ಯಮಾನಂ ಭ್ರಮದಂ ಪ್ರೇಕ್ಷಿತಂ ಪ್ರಶಮಂ ಗತಮ್ । ತ್ರಸ್ತಬಾಲಕಯಕ್ಷಾಭಂ ಜ್ಞḫ ಪಶ್ಯತಿ ಜಗತ್ತ್ರಯಮ್
ಜ್ಞಾನಿಗೆ ಮೂರು ಲೋಕಗಳು ಇಲ್ಲದಂತೆಯೇ, ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಮರುಳುಗೊಳಿಸುವಂತೆಯೇ, ನೋಡಿದರೂ ಈಗ ಶಾಂತವಾಗಿರುವಂತೆಯೇ, ಭಯಪಟ್ಟು ನೊಡುವ ಮಗುವಿಗೆ ಯಕ್ಷನು ಕಾಣಿಸುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ.
ವಿಸ್ತೀರ್ಣಮ್ ಅಪ್ಯ್ ಅನಾಕ್ರಾನ್ತದೇಶಂ ಪಶ್ಯತಿ ಸರ್ಗಕಮ್ । ಆಖ್ಯಾಯಿಕಾರಮ್ಭಮ್ ಇವ ಚತುರ್ಥೀಂ ಭೂಮಿಕಾಮ್ ಇತಃ
ಸೃಷ್ಟಿಯು ಬಹಳ ವಿಶಾಲವಾಗಿದ್ದರೂ, ಯಾರೂ ನಿಜವಾಗಿ ಅದನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿಲ್ಲವೆಂಬಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಕಥೆಯ ನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದಂತೆ, ಆದರೆ ಅದು ಇನ್ನೂ ನಿಜವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿಲ್ಲವೆಂಬಂತೆ ಅವನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ.
ಅಸ್ಪೃಷ್ಟದೇಶಕಾಲಾಂಶಮ್ ಅಸತ್ಯಮ್ ಇವ ಸತ್ಯವತ್ । ಮಹಾರವಂ ಮೌನಮಯಂ ಮಹಾರಮ್ಭಮ್ ಅಪಕ್ರಿಯಮ್
ಅದು ಸ್ಥಳ, ಕಾಲ ಅಥವಾ ಭಾಗಗಳಿಂದ ಸ್ಪರ್ಶಿಸಲ್ಪಡದೆ, ಅಸತ್ಯವಿದ್ದರೂ ಸತ್ಯವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ದೊಡ್ಡ ಗರ್ಜನೆಯು ಮೌನದಿಂದ ತುಂಬಿರುವಂತೆ, ಮಹತ್ತರವಾದ ಕಾರ್ಯವು ಫಲವಿಲ್ಲದೆ ಇರುವಂತೆ ಅವನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ.
ಸ್ಥೂಲಂ ಕರ್ಮೇನ್ದ್ರಿಯಾಲಭ್ಯಂ ಜಗತ್ ಪಶ್ಯತ್ಯ್ ಅಸದ್ವಪುಃ । ಸಙ್ಕಲ್ಪಸೈನ್ಯಸಙ್ಕಾಶಂ ಚತುರ್ಥೀಂ ಭೂಮಿಕಾಮ್ ಇತಃ
ಈ ಲೋಕವು ಸ್ಥೂಲವಾಗಿಯೂ, ಕ್ರಿಯೆಗಾಗಿ ಅಂಗಗಳಿಂದ ಗ್ರಹಿಸಬಹುದಾದರೂ, ಅದರ ರೂಪವು ನಿಜವಲ್ಲ. ಅದು ಕಲ್ಪನೆಗಳ ಸೇನೆಯಂತೆ, ಮತ್ತೆ ನಾಲ್ಕನೇ ಸ್ಥಿತಿಯಂತೆ ಅವನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ.
ಚಿತ್ತಭಿತ್ತಿಗತಂ ಭಾವಿ ಚಿತ್ರತನ್ತ್ರಮ್ ಇವ ಸ್ಥಿತಮ್ । ಪಶ್ಯತ್ಯ್ ಅಸರ್ಗಕಂ ಸರ್ವಂ ಚತುರ್ಥೀಂ ಭೂಮಿಕಾಮ್ ಇತಃ
ಮನಸ್ಸಿನ ಗೋಡೆಯ ಮೇಲೆ ಬಿಡಿಸಿದ ಅದ್ಭುತ ಚಿತ್ರವನ್ನಂತೆ, ಸೃಷ್ಟಿಯೆಂದರೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲದೆ ಎಲ್ಲವೂ ಕೇವಲ ಕಲ್ಪನೆಯಷ್ಟೆ. ಇದು ನಾಲ್ಕನೇ ಸ್ಥಿತಿಯಂತೆ ಅವನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ.
ಇನ್ದ್ರಜಾಲಜಲಾದರ್ಶಪ್ರತಿಬಿಮ್ಬಮ್ ಇವಾಸ್ಥಿತಮ್ । ಸರ್ಗಂ ಸದಾನುಭವತಿ ಚತುರ್ಥೀಂ ಭೂಮಿಕಾಮ್ ಇತಃ
ಅವನು ಸದಾ ನಾಲ್ಕನೇ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ, ಈ ಲೋಕವು ಮಾಯೆಯಿಂದ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಪ್ರತಿಬಿಂಬದಂತೆ ಅವನಿಗೆ ತೋರುತ್ತದೆ.
ದ್ರವ್ಯಭಾವಕ್ರಿಯೇಹಾನಾಮ್ ಅಜ್ಞತ್ವಾನ್ ಮೂಕತಾಂ ಗತಃ । ದುರ್ದೇಶಮ್ ಇವ ವಿಕ್ರೀತೋ ಜ್ಞḫ ಪಶ್ಯತಿ ಜಗತ್ತ್ರಯಮ್
ಪದಾರ್ಥ, ಅಸ್ತಿತ್ವ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಅವನು ಮೌನವಾಗಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ; ಅನ್ಯ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಮಾರಾಟವಾದವನಂತೆ, ಜ್ಞಾನಿ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ.