ಸಿದ್ಧಾನ್ತೋ ಽಧ್ಯಾತ್ಮಶಾಸ್ತ್ರಾಣಾಂ ಸರ್ವಾಪಹ್ನವ ಏವ ಚ । ನಾವಿದ್ಯಾಸ್ತೀಹ ನೋ ಮಾಯಾ ಶಾನ್ತಂ ಬ್ರಹ್ಮೇದಮ್ ಅಕ್ರಮಮ್
ಎಲ್ಲಾ ಆತ್ಮಜ್ಞಾನ ಗ್ರಂಥಗಳ ನಿಶ್ಚಿತ ತೀರ್ಮಾನವೇ ಸಂಪೂರ್ಣ ನಿರಾಕರಣೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅಜ್ಞಾನವೂ ಇಲ್ಲ, ಮಾಯೆಯೂ ಇಲ್ಲ—ಈ ಬ್ರಹ್ಮ ಶಾಂತವಾಗಿಯೂ ಕ್ರಮವಿಲ್ಲದದ್ದಾಗಿಯೂ ಇದೆ.
ಶಾನ್ತ ಏವ ಚಿದಾಭಾಸೇ ಸ್ವಚ್ಛೇ ಸಮಸಮಾತ್ಮನಿ । ಸಮಗ್ರಶಕ್ತಿಕಚಿತೇ ಬ್ರಹ್ಮೇತಿ ಕಲಿತಾಭಿಧೇ
ಇದು ಶಾಂತವಾಗಿದೆ, ಚೈತನ್ಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ, ಸ್ವಚ್ಛವಾಗಿಯೂ ಸಮಭಾವದಿಂದ ಆತ್ಮನಲ್ಲಿಯೂ, ಎಲ್ಲ ಶಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದರೂ, ಇದನ್ನು 'ಬ್ರಹ್ಮ' ಎಂದು ಸಂಪ್ರದಾಯದಂತೆ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.
ನಿರ್ಣೀಯ ಕೇಚಿಚ್ ಛೂನ್ಯತ್ವಂ ಕೇಚಿದ್ ವಿಜ್ಞಾನಮಾತ್ರತಾಮ್ । ಕೇಚಿದ್ ಈಶ್ವರರೂಪತ್ವಂ ವಿವದನ್ತೇ ಪರಸ್ಪರಮ್
ಕೆಲವರು ಯೋಚಿಸಿ ಶೂನ್ಯತೆಯೆಂದು, ಇನ್ನೂ ಕೆಲವರು ಶುದ್ಧ ಚೈತನ್ಯವೇ ಎಂದು, ಮತ್ತೊಬ್ಬರು ದೇವರ ರೂಪವೇ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ—ಇವರು ಪರಸ್ಪರ ವಾದಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಸಙ್ಕಲ್ಪ್ಯ ಜಗದ್ ಉಚ್ಛೂನಂ ನೀತ್ವಾ ಚ ಶತಶಾಖತಾಮ್ । ಚಾಲಯನ್ತಿ ವಿಚಾರೇಣ ಕೇಚಿತ್ ಸಾಙ್ಖ್ಯಮತಾದಿಕಮ್
ಕೆಲವರು ಜಗತ್ತನ್ನು ನಾಶವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಕಲ್ಪಿಸಿ, ನೂರಾರು ಶಾಖೆಗಳಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಿಸಿ, ತಮ್ಮ ವಿಚಾರದಿಂದ ಸಾಂಖ್ಯ ಮತ್ತಾದಿ ತತ್ವಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಕೇಚಿತ್ ಸರ್ವಮ್ ಇದಂ ಶಾನ್ತಂ ಬ್ರಹ್ಮೇತಿ ಘನನಿಶ್ಚಯಾಃ । ಶುದ್ಧಚಿದ್ವ್ಯೋಮತಾಮ್ ಏತ್ಯ ಸನ್ತೋ ಽಸನ್ತ ಇವ ಸ್ಥಿತಾಃ
ಕೆಲವರು ಈ ಎಲ್ಲವು ಶಾಂತವಾದ ಬ್ರಹ್ಮವೇ ಎಂದು ದೃಢವಾಗಿ ನಂಬಿ, ಶುದ್ಧವಾದ ಚೈತನ್ಯ ಆಕಾಶದ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ತಲುಗಿ, ಇದ್ದಾರೋ ಇಲ್ಲವೋ ಎಂಬಂತೆ ಶಾಂತವಾಗಿ ಇರುತ್ತಾರೆ.
ನ ಬ್ರಹ್ಮ ನ ಜಗನ್ ನಾನ್ಯದ್ ಇತಿ ನಿಶ್ಚಿತ್ಯ ಕೇಚನ । ಆಕಾಶವಿಶದಾಸ್ ಸ್ವಚ್ಛಾಸ್ ಸಂಸ್ಥಿತಾಸ್ ಸೌಗತಾದಯಃ
ಇನ್ನೂ ಕೆಲವರು ಬ್ರಹ್ಮವೂ ಇಲ್ಲ, ಜಗತ್ತೂ ಇಲ್ಲ, ಬೇರೆ ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ, ಆಕಾಶದಂತೆ ಪಾರದರ್ಶಕವಾಗಿ, ಶುದ್ಧವಾಗಿ, ಬುದ್ಧರಂತೆ ನೆಮ್ಮದಿಯಿಂದ ಇರುತ್ತಾರೆ.
ಕೇಚಿದ್ ಅಪ್ಯ್ ಅನ್ಯಥಾ ಕೃತ್ವಾ ನಾನಾಸಙ್ಕಲ್ಪಕಲ್ಪನಮ್ । ಸ್ಥಿತಾಶ್ ಶಾಮ್ಯನ್ತಿ ಜಾಯನ್ತೇ ಸಂಸರನ್ತಿ ಚ ವಾ ನ ವಾ
ಮತ್ತೊಬ್ಬರು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಕಲ್ಪನೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ, ಕೆಲವರು ಇದ್ದಾರೆ, ಕೆಲವರು ಶಾಂತವಾಗುತ್ತಾರೆ, ಹುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ, ಸಂಸಾರದಲ್ಲಿ ತಿರುಗಾಡುತ್ತಾರೆ, ಇಲ್ಲವೇ ಇವುಗಳನ್ನೂ ಮಾಡದೆ ಇರುತ್ತಾರೆ.
ಸಮಸ್ತಕಲನಾಹೀನಮ್ ಇತಿ ನಿರ್ಣೀಯ ಚಿದ್ಘನಮ್ । ಸಮಗ್ರಶಕ್ತಿಕಚಿತಂ ವಿವದನ್ತೇ ಹಿ ವಾದಿನಃ
ಯಾರೋ ಕೆಲವರು ಚೈತನ್ಯವೆಂಬುದು ಎಲ್ಲ ಕಲ್ಪನೆಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಎಲ್ಲ ಶಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ ಎಂದು ನಿರ್ಧರಿಸಿ, ಆ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ವಾದಿಸುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತಾರೆ.
ಏಕತ್ರ ವಸ್ತುನಿ ಸಮಸ್ತಕಲಾವಿಮುಕ್ತೇ ಸಙ್ಕಲ್ಪ್ಯ ಸಙ್ಕಲನಯಾ ವಿವಿಧಾಭಿಧಾಸ್ ಸ್ವಾಃ । ಸ್ವಂ ವಾಸನಾವಿಲಸಿತಂ ಸಮುದಾಹರನ್ತೋ ವಿದ್ಯಾವಿವಾದವಿಭವೈರ್ ವಿವದನ್ತಿ ವೈದ್ಯಾಃ
ಒಂದು ಮಾತ್ರವಿರುವ, ಎಲ್ಲ ಬದಲಾವಣೆಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತವಾದ ವಸ್ತುವಿನ ಮೇಲೆ, ಕಲ್ಪನೆ ಮತ್ತು ಸೇರಿಸುವಿಕೆಯ ಮೂಲಕ色色 ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಇಡುತ್ತಾರೆ. ತಮ್ಮ ಸ್ವಂತ ಮನೋವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಾ, ಜ್ಞಾನಿಗಳು ತತ್ವಚರ್ಚೆಗಳ ಮೂಲಕ ಪರಸ್ಪರ ವಾದಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಶರೀರೇನ್ದ್ರಿಯಬುದ್ಧ್ಯಾದಿಚೇತಸಾಂ ಸ್ಪನ್ದನಸ್ಯ ಚ । ಕಿಂ ಕಸ್ಮಾತ್ ಸಾರಮ್ ಉದಿತಂ ವ್ಯಾಪಕಂ ಶ್ರೇಯಸೇ ಭವೇತ್
ಈ ದೇಹ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿನ ಚಲನೆಗಳ ಸಾರವೇನು? ಅದು ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ ಉದಯಿಸುತ್ತದೆ? ಎಲ್ಲೆಡೆ ವ್ಯಾಪಿಸುವ ಹಿತವು ಯಾವುದು ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು.
ಯದ್ ಇದಂ ದೃಶ್ಯತೇ ಕಿಞ್ಚಿಜ್ ಜಗತ್ ತ್ವಮಹಮಾದಿಮತ್ । ಚಿತ್ತಮಾತ್ರಂ ಹಿ ತತ್ ಸರ್ವಂ ಜಲಮಾತ್ರಂ ಯಥಾರ್ಣವಃ
ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಎಲ್ಲವೂ—'ನಾನು', 'ನೀನು' ಎಂಬ ಭಾವನೆಗಳೊಡನೆ—ಇದು ಎಲ್ಲವೂ ಮನಸ್ಸಿನೇ. ಹೇಗೆ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ನೀರೇ ಆಗಿರುವದೋ, ಹೀಗೆಯೇ ಎಲ್ಲವೂ ಮನಸ್ಸೇ.
ದೇಹೇನ್ದ್ರಿಯಾದಿಭಾವೇನ ಚಿತ್ತಂ ಜಗದ್ ಇತಿ ಸ್ಥಿತಮ್ । ಷಡ್ಭಿರ್ ವಾ ಪಞ್ಚಭಿರ್ ದ್ವಾರೈಶ್ ಚೇತ್ಯಂ ಪತತಿ ದೇಹಿನಾಮ್
ದೇಹ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಈ ಜಗತ್ತು ಮನಸ್ಸಾಗಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ. ಆರು ಅಥವಾ ಐದು ಬಾಗಿಲುಗಳ ಮೂಲಕ ತಿಳಿಯಬೇಕಾದ ವಿಷಯಗಳು ದೇಹಧಾರಿಗಳೊಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತವೆ.
ಯತẖ ಕುತಶ್ಚಿತ್ ಸಮ್ಪನ್ನಂ ಚಿತ್ತಂ ದ್ವೀನ್ದುವಿಲಾಸವತ್ । ಯಥಾ ನಾನೇವ ಸಮ್ಪನ್ನಂ ತದ್ ಉಕ್ತಂ ಬಹುಶಸ್ ತವ
ಮನಸ್ಸು ಎಲ್ಲಿಂದ ಉದಯವಾಗಲಿ, ಅದು ಸೂರ್ಯಚಂದ್ರರ ಆಟದಂತಿದೆ. ಬಹಳ ವಿಧವಾದಂತೆ ಕಾಣಿಸಿದರೂ, ನಿಜವಾಗಿ ಹೀಗೆಲ್ಲವಲ್ಲ — ಇದನ್ನು ನಿನಗೆ ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಜೀವಾದಿಸಞ್ಜ್ಞಾವಲಿತಂ ಧೃತಸಂಸೃತಿವಿಭ್ರಮಮ್ । ಯಥಾ ತತ್ ಕ್ಷೀಯತೇ ಚಿತ್ತಂ ಶ್ರೇಯಸೇ ತದ್ ಇದಂ ಶೃಣು
ಜೀವಾದಿ ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತು, ಸಂಸಾರದ ಗೊಂದಲವನ್ನು ಹಿಡಿದಿರುವ ಮನಸ್ಸು ಹೇಗೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿ ಕರಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಈಗ ಕೇಳು.
ಚೇತೋ ಭಾವವಿಕಾರಾಢ್ಯಂ ಪಶ್ಯತೀದಂ ಶರೀರಕಮ್ । ಅವಿದ್ಯಮಾನಂ ಪ್ರೋಚ್ಛೂನಂ ಮೃಗತೃಷ್ಣಾಮ್ಬ್ವ್ ಇವೈಣಕಃ
ಭಾವಗಳ ಬದಲಾವಣೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿರುವ ಮನಸ್ಸು, ಈ ದೇಹವನ್ನು ಇದೆಂದು ನೋಡುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅದು ನಿಜವಾಗಿ ಇಲ್ಲದದ್ದೂ, ಕತ್ತರಿಸಿಕೊಂಡದ್ದೂ ಆಗಿದೆ — ಹರಿ ನೀರನ್ನು ಜಲದಂತೆ ಕಾಣುವ ಮೃಗದಂತಿದೆ.
ತಥಾ ಪಶ್ಯತಿ ವೈ ಚೇತಶ್ ಶರೀರಂ ಸ್ಪನ್ದಚಞ್ಚಲಮ್ । ಅಭಿನ್ನಮ್ ಏವ ಸ್ವಾತ್ಮತ್ವಾದ್ ದಧಿರೂಪಂ ಯಥಾ ಪಯಃ
ಹಾಗೆಯೇ, ಚಲನೆಯಿಂದ ಸದಾ ಅಶಾಂತವಾಗಿರುವ ದೇಹವನ್ನು ಮನಸ್ಸು ತನ್ನಿಂದ ಬೇರೆ ಅಲ್ಲವೆಂದು ನೋಡುತ್ತದೆ. ಹಾಲಿನಿಂದ ಮೊಸರು ಬೇರೆ ಅಲ್ಲದಂತೆ.
ಉತ್ಪತ್ತಿಸ್ಥಿತಿನಾಶಾನ್ತಂ ಯಥಾನುಭವತಿ ಸ್ವಯಮ್ । ಪಯೋ ದಧಿತ್ವಮ್ ಏವಂ ಹಿ ಚೇತḫ ಪಶ್ಯತಿ ದೇಹಕಮ್
ಹೆಸರು ಬದಲಾಗುವ ಹಾಲು ಮೊಸರಾಗಿ ಹುಟ್ಟುವುದು, ಇರುವುದು ಮತ್ತು ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುವುದು ಎಂಬ ಅನುಭವವನ್ನು ಮೊಸರು ತಾನೇ ಅನುಭವಿಸುವಂತೆ, ಮನಸ್ಸು ಕೂಡ ದೇಹವನ್ನು ಹುಟ್ಟುವುದು, ಇರುವುದು ಮತ್ತು ನಾಶವಾಗುವುದು ಎಂದು ನೋಡುತ್ತದೆ.
ತಥಾ ಹಿ ಭಾರ್ಗವೋದನ್ತೋ ಲವಣೈನ್ದವವಿಭ್ರಮಃ । ಶ್ರುತಸ್ ತ್ವಯಾ ಮಹಾಬಾಹೋ ಚಿತ್ತರೂಪನಿರೂಪಣೇ
ಭಾರ್ಗವನು ಮತ್ತು ಉಪ್ಪು-ಚಂದ್ರನ ಭ್ರಮೆಯ ಕಥೆಯನ್ನು ನೀನು ಮನಸ್ಸಿನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ವಿವರಿಸುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದ್ದೀಯೆ, ಮಹಾಬಾಹುವೇ.
ಪ್ರತಿಭಾಂ ಜಡಮ್ ಅಪ್ಯ್ ಏತಿ ಚಿತ್ತಂ ಸರ್ವಗಚಿಚ್ಚ್ಯುತಮ್ । ಅನಿಚ್ಛಾಯೋಮಣಿಪ್ರಾಪ್ತಮ್ ಅಯḫ ಪ್ರಸ್ಪನ್ದನಂ ಯಥಾ
ಎಲ್ಲ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ದೂರವಾದಾಗ ಮನಸ್ಸು ಜಡವಾಗುತ್ತದೆ, ಹೇಗೆಂದರೆ ಚುಂಬಕದ ಇಚ್ಛಾಶಕ್ತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಕಬ್ಬಿಣವು ಚಲಿಸುವುದನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸುವಂತೆ.
ನಿತ್ಯೋದಿತಾಮಲಾನನ್ತಚಿದಾದಿತ್ಯಾಂಶುರಞ್ಜನಾತ್ । ಚಿತ್ತಪದ್ಮೋ ವಿಕಸತಿ ಪುರ್ಯಷ್ಟಕದಲಾವಲಿಃ
ಯಾವಾಗಲೂ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ, ಶುದ್ಧವಾದ, ಅನಂತವಾದ ಚೇತನರಶ್ಮಿಗಳ ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ಮನಸ್ಸಿನ ಹೂವು, ಅಂದರೆ ಎಂಟು ಪದರಗಳಿರುವ ಅದರ ಪಟಗಳು, ಅರಳುತ್ತದೆ.
ಯಥಾ ಮುಕ್ತಾವಲೀ ದೃಷ್ಟಾ ಶೂನ್ಯೇ ಖೇ ಸದಸನ್ಮಯೀ । ಸ್ಫುರತ್ಯ್ ಏವಂ ಹಿ ಚಿತ್ತತ್ತ್ವೇ ಚೇತಸ್ ಸ್ಫುರತಿ ಚಞ್ಚಲಮ್
ಹಾಗೆ ನೋಡಿದರೆ, ಖಾಲಿ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಮುತ್ತಿನ ಹಾರವು ಇದೆ ಎಂಬಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅದು ಇದೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವನೆ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ಅದೇ ರೀತಿ, ಚೇತನೆಯ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ಚಂಚಲವಾಗಿ ಹೊಮ್ಮುತ್ತದೆ.
ಯಥಾ ಚಿತ್ರೋದಯಶ್ ಶೂನ್ಯೇ ಭ್ರಾನ್ತಿಮಾತ್ರಮ್ ಉಪಪ್ಲವಃ । ತಥಾ ಚೇತಸಿ ದೇಹೋ ಽಯಂ ಗನ್ಧರ್ವಪುರವತ್ ಸ್ಥಿತಃ
ಹಾಗೆ ನೋಡಿದರೆ, ಖಾಲಿ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರವೊಂದು ಮೂಡಿದಂತೆ, ಅದು ಕೇವಲ ಭ್ರಮೆಯೇ ಆಗಿರುವಂತೆ, ಇದೇ ರೀತಿ ಈ ದೇಹವೂ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಗಂಧರ್ವನಗರದಂತೆ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದೆ.
ಯಥಾ ಚೇತಸಿ ದೇಹೋ ಽಯಂ ಮಿಥ್ಯಾ ದ್ವೀನ್ದುವಿಲಾಸವತ್ । ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ತಥಾ ದೇಹೇ ಮೈವಮ್ಮಾತ್ರಪರೋ ಭವ
ಹಾಗೆ ನೋಡಿದರೆ, ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಈ ದೇಹವು ಸುಳ್ಳಾದಂತೆ, ಎರಡು ಚಂದ್ರರು ಕಾಣಿಸುವ ಆಟದಂತೆಯೇ, ದೇಹದಲ್ಲಿರುವ ಇಂದ್ರಿಯಗಳೂ ನಿಜವಲ್ಲ. ಅವುಗಳನ್ನು ನಿಜವೆಂದು ಭಾವಿಸಬೇಡ.
ಯಥೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ದೇಹಸ್ಯ ಬಾಲಕಲ್ಪಿತಯಕ್ಷವತ್ । ಸ್ಪನ್ದಸ್ ತಥೈವೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಜಡೋ ಮೈತತ್ಪರೋ ಭವ
ಹಾಗೆ ನೋಡಿದರೆ, ದೇಹದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮಕ್ಕಳ ಕಲ್ಪನೆಯ ಯಕ್ಷನಂತೆ, ಅವುಗಳ ಚಲನೆಯೂ ಜಡವಾದದ್ದು. ಅದನ್ನು ನಿಜವೆಂದು ಭಾವಿಸಬೇಡ.
ಯಥೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ವಾತಾನಾಮ್ ಇವ ಸ್ಪನ್ದೋ ಜಡಾತ್ಮಕಃ । ಸ್ಪನ್ದಬೋದ್ಧೃ ತಥೈವಾಸತ್ ಸ್ಫುರತ್ಯ್ ಏತಚ್ ಚಲಂ ಮನಃ
ಹೆಗಲಿನ ಗಾಳಿಯ ಚಲನೆಯಂತೆಯೇ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಚಲನೆ ಕೂಡ ಜಡವಾಗಿದೆ. ಅದೇ ರೀತಿ, ಚಲನೆಯನ್ನು ನೋಡುವವನು ಕೂಡ ನಿಜವಲ್ಲ; ಈ ಅಸ್ಥಿರ ಮನಸ್ಸು ಕೇವಲ ತೇಲಾಡುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ.
ಯಥಾ ಸ್ಪನ್ದಸ್ಯ ತು ಮನೋ ಭ್ರಮಾಕೃತಿ ಚಲಂ ಜಡಮ್ । ಮನಸೋ ಽಸ್ಯ ತಥಾ ಬುದ್ಧಿರ್ ಮೃಗತೃಷ್ಣಾ ವಿಜೃಮ್ಭತೇ
ಮನಸ್ಸು ಹೇಗೆ ಭ್ರಮೆಯ ರೂಪ, ಅಸ್ಥಿರ ಮತ್ತು ಜಡವಾಗಿದೆಯೋ, ಹೀಗೆಯೇ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಬುದ್ಧಿ ಹುಟ್ಟಿ, ಮೃಗತೃಷ್ಣೆಯಂತೆ ವ್ಯಾಪಿಸುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ.
ಯಥೈವ ಬುದ್ಧಿಸ್ ಸ್ವಾನ್ತಸ್ಯ ತಥಾ ಬುದ್ಧೇರ್ ಅಹಙ್ಕೃತಿಃ । ಅಸದ್ರೂಪಾ ಮುಧೋದ್ಭೂತಾ ಮೈವಮ್ಮಾತ್ರಪರೋ ಭವ
ಹೆಗೆ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಬುದ್ಧಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆಯೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ 'ನಾನು' ಎಂಬ ಭಾವನೆ ಮೂಡುತ್ತದೆ. ಇದು ನಿಜವಾದುದಲ್ಲ, ಮೋಹದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದು—ನೀನು ಇದನ್ನು ನಿಜವೆಂದು ಭಾವಿಸಬೇಡ.
ಯಥಾ ಬುದ್ಧೇರ್ ಅಹಙ್ಕಾರೋ ವಲ್ಲ್ಯಾḫ ಪುಷ್ಪಮ್ ಇವ ಸ್ಥಿತಃ । ತಥೈವಾಹಙ್ಕೃತೇರ್ ಜೀವೋ ಮೈವಮ್ಮಾತ್ರಪರೋ ಭವ
ಹೆಗೆ ಬಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಹೂವು ಇದ್ದಂತೆ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ 'ನಾನು' ಎಂಬ ಭಾವನೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ, ಆ 'ನಾನು' ಎಂಬ ಭಾವನೆಯಿಂದ ಜೀವನು ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನೂ ನಿಜವೆಂದು ಭಾವಿಸಬೇಡ.
ಯಥೈವಾಹಙ್ಕೃತೇರ್ ಜೀವಶ್ ಶೂನ್ಯೇಹಾವಾಸನಾತ್ಮಕಃ । ತಥಾ ಜೀವಸ್ಯ ಕಲಯಾ ಯುಕ್ತಾ ಚಿತ್ ಸಚಮತ್ಕೃತಿಃ
ಹೆಗಲಿನ ಭಾವದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಜೀವನು ಖಾಲಿ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಉಳಿದಿರುವ ಆಸೆಗಳ ಗುಡಿಸಲಂತೆ ಇದ್ದಂತೆ, ಜೀವನ ಚೇತನವೂ ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಶುದ್ಧ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಆಶ್ಚರ್ಯದಿಂದ ಕೂಡಿದೆ.
ತದ್ ಅಪ್ಯ್ ಅನಘ ಸಙ್ಕಲ್ಪವಶಾನ್ ನೋ ವಸ್ತುನಾಪಿ ಸತ್ । ಮೈತದ್ ಭಾವಯ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ತ್ವಂ ನೈತತ್ ತೇನಾಸ್ಯ ವಾ ಭವಾನ್
ಪಾಪವಿಲ್ಲದವನೇ, ಇದೂ ಸಹ ಕಲ್ಪನೆಯ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ನಡೆಯುತ್ತದೆ, ನಿಜವಾದ ವಸ್ತುವಿನಿಂದಲ್ಲ. ನೀನು ಸ್ವಲ್ಪ ಯೋಚಿಸು, ನೀನೂ ಇದೂ ಆ ಮೂಲದಿಂದ ಬಂದವಲ್ಲ.