ಉತ್ಪದ್ಯತೇ ಯೋ ಜಗತಿ ಸ ಏವ ಕಿಲ ವರ್ಧತೇ । ಸ ಏವ ಮೋಕ್ಷಮ್ ಆಪ್ನೋತಿ ಸ್ವರ್ಗಂ ವಾ ನರಕಂ ಚ ವಾ
ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರೂ ಏನು ಹುಟ್ಟಿತೋ, ಅದೇ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ; ಅದೇ ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು, ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಅಥವಾ ನರಕವನ್ನೂ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ.
ಅತಸ್ ತೇ ಸ್ವವಬೋಧಾರ್ಥಂ ತತ್ ತಾವತ್ ಕಥಯಾಮ್ಯ್ ಅಹಮ್ । ಉತ್ಪತ್ತಿಂ ಸಂಸೃತಾವ್ ಏತಿ ಪೂರ್ವಮ್ ಏವ ಹಿ ಯೋ ಯಥಾ
ಆದುದರಿಂದ ನಿನಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಲೆಂದು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ: ಸಂಸಾರದಲ್ಲಿ ಯಾವಾಗಲೂ ಮೊದಲಿಗೆ ಉತ್ಪತ್ತಿಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ.
ಇದಂ ಪ್ರಕರಣಾರ್ಥಂ ತ್ವಂ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪಾಚ್ ಛೃಣು ರಾಘವ । ತತಃ ಪ್ರಕಥಯಿಷ್ಯಾಮಿ ವಿಸ್ತರಂ ತೇ ಯಥೇಪ್ಸಿತಮ್
ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ತಿಳಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ ನೀನು ಮೊದಲಿಗೆ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಕೇಳು ರಾಮಾ. ನಂತರ, ನಿನಗೆ ಬೇಕಾದಷ್ಟು ವಿವರವಾಗಿ ನಾನು ವಿವರಿಸಿಕೊಡುತ್ತೇನೆ.
ಯದ್ ಇದಂ ದೃಶ್ಯತೇ ಸರ್ವಂ ಜಗತ್ ಸ್ಥಾವರಜಙ್ಗಮಮ್ । ತತ್ ಸುಷುಪ್ತ ಇವ ಸ್ವಪ್ನಃ ಕಲ್ಪಾನ್ತೇ ಪ್ರವಿನಶ್ಯತಿ
ಈ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಎಲ್ಲ ಚರಾಚರ ವಸ್ತುಗಳು, ಆ ಮಹಾಕಲ್ಪದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ, ಗಾಢನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿನ ಕನಸು ಹೇಗೆ ಅಳಿದುಹೋಗುತ್ತದೋ ಹಾಗೆ ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ.
ತತಸ್ ಸ್ತಿಮಿತಗಮ್ಭೀರಂ ನ ತೇಜೋ ನ ತಮಸ್ ತತಮ್ । ಅನಾಖ್ಯಮ್ ಅನಭಿವ್ಯಕ್ತಂ ಯತ್ ಕಿಞ್ಚಿದ್ ಅವಶಿಷ್ಯತೇ
ಆ ಬಳಿಕ, ಉಳಿಯುವದು ಶಾಂತವೂ ಆಳವೂ ಆಗಿರುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಬೆಳಕು ಇಲ್ಲ, ಕತ್ತಲೂ ಇಲ್ಲ, ಹೆಸರಿಡಲಾಗದ, ವ್ಯಕ್ತವಾಗದ ಯಾವುದೋ ಒಂದು ಮಾತ್ರ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ.
ಋತಮ್ ಆತ್ಮಾ ಪರಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಸತ್ಯಮ್ ಇತ್ಯಾದಿಕಾ ಬುಧೈಃ । ಕಲ್ಪಿತಾ ವ್ಯವಹಾರಾರ್ಥಂ ಯಸ್ಯ ಸಞ್ಜ್ಞಾ ಮಹಾತ್ಮನಃ
ಸತ್ಯ, ಆತ್ಮ, ಪರಬ್ರಹ್ಮ, ನಿಜತೆ—ಇವುಗಳನ್ನು ಮಹಾತ್ಮರು ವ್ಯವಹಾರದ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಆ ಮಹಾನ್ ತತ್ತ್ವಕ್ಕೆ ಇಟ್ಟ ಹೆಸರುಗಳಾಗಿವೆ.
ಸ ತಥಾಭೂತ ಏವಾತ್ಮಾ ಸ್ವಯಮ್ ಅನ್ಯ ಇವೋಲ್ಲಸನ್ । ಜೀವತಾಮ್ ಉಪಯಾತೀವ ಭಾವಿನಾಮಕದರ್ಥನಾಮ್
ಆ ಆತ್ಮನು ಹೀಗೆಯೇ ಇದ್ದರೂ, ಬೇರೆ ಯಾರೋ ಎಂಬಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಅನುಭವಿಸಬೇಕಾದವುಗಳಿಗೆ ಒಳಪಡುವ ಜೀವಿಗಳೊಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಂತೆ ಕಾಣಿಸುತ್ತಾನೆ.
ತತಸ್ ಸ ಜೀವಶಬ್ದಾರ್ಥಕಲನಾಕುಲತಾಂ ಗತಃ । ಮನೋ ಭವತಿ ಮೌನಾತ್ಮಾ ಮನನಾನ್ ಮನ್ಥರೀಭವತ್
ಆತನಿಗೆ 'ಜೀವ' ಎಂಬ ಹೆಸರು ಸಿಕ್ಕಿದ ಮೇಲೆ, ಆತನು ಮನಸ್ಸಾಗಿ ಬದಲಾಗುತ್ತಾನೆ; ಮೌನ ಸ್ವರೂಪವಾದ ಆತ್ಮನು ಯೋಚನೆಗಳಿಂದ ನಿಧಾನವಾಗುತ್ತಾನೆ.
ಮನಸ್ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ ತೇನ ಮಹತಃ ಪರಮಾತ್ಮನಃ । ಸುಸ್ಥಿರಾದ್ ಅಸ್ಥಿರಾಕಾರಸ್ ತರಙ್ಗ ಇವ ವಾರಿಧೇಃ
ಹೀಗೆ, ಆ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ; ಸ್ಥಿರವಾದುದರಿಂದ ಅಸ್ಥಿರವಾದುದು, ಅಂದರೆ ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಅಲೆ ಎದ್ದಂತೆ.
ತತ್ ಸ್ವಯಂ ಸ್ವೈರಮ್ ಏವಾಶು ಸಙ್ಕಲ್ಪಯತಿ ನಿತ್ಯಶಃ । ತೇನೇಯಮ್ ಇನ್ದ್ರಜಾಲಶ್ರೀರ್ ವಿತತೇವ ವಿತನ್ಯತೇ
ಆ ಮನಸ್ಸು ತನ್ನ ಸ್ವಂತ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಸದಾ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಕಲ್ಪನೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತದೆ; ಅದರಿಂದ ಈ ಮಾಯಾಜಾಲದಂತಿರುವ ಲೋಕವು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹರಡುತ್ತದೆ.
ಯಥಾ ಕಟಕಶಬ್ದಾರ್ಥಃ ಪೃಥಕ್ತ್ವಾರ್ಹೋ ಽಸ್ತಿ ಕಾನಕೇ । ನ ನಾಮ ಕಟಕೇ ತದ್ವಜ್ ಜಗಚ್ಛಬ್ದಾರ್ಥತಾ ಪರೇ
ಹೆಮ್ಮಿನಲ್ಲಿ 'ಕಟಕ' ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥ ಬೇರೆ ಇದ್ದರೂ, ಹೆಮ್ಮಿನಲ್ಲಿ 'ಕಟಕ' ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲದಂತೆ, ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ 'ಜಗತ್ತು' ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥವೂ ಇಲ್ಲ.
ಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯ್ ಏವಾಸ್ತ್ಯ್ ಅನನ್ಯಾತ್ಮ ಯಥಾಸ್ಥಿತಮ್ ಇದಂ ಜಗತ್ । ನ ಜಗಚ್ಛಬ್ದಕಾರ್ಥೋ ಽಸ್ತಿ ಹೇಮ್ನೀವ ಕಟಕಾದಿತಾ
ಈ ಜಗತ್ತು ಪರಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿಯೇ ಇದೆ, ಬೇರೆ ಸ್ವರೂಪವಿಲ್ಲದೆ ಇದ್ದಂತೆ, ಹೆಮ್ಮಿನಲ್ಲಿ 'ಕಟಕ' ಎಂಬ ಅರ್ಥವಿಲ್ಲದಂತೆ, ಜಗತ್ತಿಗೂ ನಿಜವಾದ ಅಸ್ತಿತ್ವವಿಲ್ಲ.
ಅಸತೈವಾಸತೀ ತಾಪನದ್ಯೇವ ಲಹರೀ ಚಲಾ । ಮನಸೈವೇನ್ದ್ರಜಾಲಶ್ರೀರ್ ಜಾಗತೀ ಪ್ರವಿತನ್ಯತೇ
ದುಃಖದ ನದಿಯಲ್ಲಿ ಅಲೆಗಳಂತೆ ಜಗತ್ತು ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅದು ನಿಜವಾಗಿ ಇಲ್ಲದದ್ದು; ಜಾದುಗಾರನ ಮಾಯೆಯಂತೆ, ಮನಸ್ಸೇ ಇದನ್ನು ಹರಡುತ್ತದೆ.
ಅವಿದ್ಯಾ ಸಂಸೃತಿರ್ ಬನ್ಧೋ ಮಾಯಾ ಮೋಹೋ ಮಹತ್ ತಮಃ । ಕಲ್ಪಿತಾನೀತಿ ನಾಮಾನಿ ಯಸ್ಯಾಸ್ ಸಕಲವೇದಿಭಿಃ
ಅಜ್ಞಾನ, ಸಂಸಾರ, ಬಂಧನ, ಮಾಯೆ, ಮೋಹ, ಭಾರಿ ಅಂಧಕಾರ—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಕಲ್ಪಿಸಿದ ಹೆಸರೇ ಹೊರತು, ನಿಜವಾಗಿ ಇಲ್ಲ.
ಬನ್ಧಸ್ಯ ತಾವದ್ ರೂಪಂ ತ್ವಂ ಕಥ್ಯಮಾನಮ್ ಇದಂ ಶೃಣು । ತತಸ್ ಸ್ವರೂಪಂ ಮೋಕ್ಷಸ್ಯ ಜ್ಞಾಸ್ಯಸೀನ್ದುಸಮಾನನ
ಬಂಧದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಈಗ ನಾನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ, ನೀನು ಕೇಳು ಚಂದ್ರನಂತೆ ಕಂಗೊಳಿಸುವ ಮುಖವಿರುವವಳೇ. ನಂತರ ಮುಕ್ತಿಯ ನಿಜವಾದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ನೀನು ಅರಿತುಕೊಳ್ಳುವೆ.
ದ್ರಷ್ಟುರ್ ದೃಶ್ಯತ್ವಸತ್ತಾಙ್ಗ ಬನ್ಧ ಇತ್ಯ್ ಅಭಿಧೀಯತೇ । ದ್ರಷ್ಟಾ ದೃಶ್ಯವಶಾದ್ ಬದ್ಧೋ ದೃಶ್ಯಾಭಾವಾದ್ ವಿಮುಚ್ಯತೇ
ನೋಡುವವನು, ನೋಡುವುದಾದುದು ಮತ್ತು ಅವುಗಳಿರುವಿಕೆ ಇದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ಬಂಧನೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ನೋಡುವವನು ನೋಡುವುದಕ್ಕೆ ಅವಲಂಬಿತನಾದಾಗ ಬಂಧನವಾಗುತ್ತಾನೆ, ನೋಡುವುದೇ ಇಲ್ಲದಾಗ ಅವನು ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.
ಜಗತ್ ತ್ವಮ್ ಅಹಮ್ ಇತ್ಯಾದಿಸರ್ಗಾತ್ಮಾ ದೃಶ್ಯಮ್ ಉಚ್ಯತೇ । ಯಾವದ್ ಏತತ್ ಸಮ್ಭವತಿ ತಾವನ್ ಮೋಕ್ಷೋ ನ ವಿದ್ಯತೇ
ಈ ಲೋಕ, ನಾನು, ನೀನು ಇತ್ಯಾದಿಗಳೆಂಬ ಭಾವನೆಗಳು ಸೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುವವು, ಇವುಗಳನ್ನೇ ನೋಡುವುದಾದುದು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇವು ಇರುವವರೆಗೆ ಮುಕ್ತಿ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.
ನೇದಂ ನೇದಮ್ ಇತಿ ವ್ಯರ್ಥೈಃ ಪ್ರಲಾಪೈರ್ ನೋಪಶಾಮ್ಯತಿ । ಸಙ್ಕಲ್ಪಜನಕೈರ್ ದೃಶ್ಯವ್ಯಾಧಿಃ ಪ್ರತ್ಯುತ ವರ್ಧತೇ
ಇದು ಅಲ್ಲ, ಅದು ಅಲ್ಲ ಎಂದು ವ್ಯರ್ಥವಾದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ನೋಡುವುದಾದುದರಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ರೋಗವು ಶಮನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಬದಲಾಗಿ, ಅದನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುವ ಕಲ್ಪನೆಗಳಿಂದ ಅದು ಇನ್ನಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ.
ನ ಚ ತರ್ಕಭರಕ್ಷೋದೈರ್ ನ ತೀರ್ಥನಿಯಮಾದಿಭಿಃ । ಸತೋ ದೃಶ್ಯಸ್ಯ ಜಗತೋ ಯಸ್ಮಾದ್ ಏತೇ ವಿಚಾರಕಾಃ
ಈ ಪ್ರಪಂಚದ ನಿಜವಾದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಕೇವಲ ತರ್ಕದ ಭಾರದಿಂದಲೂ ಅಥವಾ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆ ಮುಂತಾದ ಆಚರಣೆಗಳಿಂದಲೂ ಅರಿಯಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಇವುಗಳೆಲ್ಲಾ ವಿಚಾರಮಾಡುವ ಮಾರ್ಗಗಳು ಮಾತ್ರ.
ಜಗದ್ ದೃಶ್ಯಂ ತು ಯದ್ಯ್ ಅಸ್ತಿ ನ ಶಾಮ್ಯತ್ಯ್ ಏವ ತತ್ ಕ್ವಚಿತ್ । ನಾಸತೋ ವಿದ್ಯತೇ ಭಾವೋ ನಾಭಾವೋ ವಿದ್ಯತೇ ಸತಃ
ಈ ಪ್ರಪಂಚವು ನಿಜವಾಗಿಯೇ ಕಾಣಿಸುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಅದು ಎಲ್ಲಿಯೂ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅಸತ್ಯಕ್ಕೆ ಅಸ್ತಿತ್ವವಿಲ್ಲ, ಸತ್ಯವಾದುದು ಎಂದಿಗೂ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
ಅಚೇತ್ಯಚಿತ್ಸ್ವರೂಪಾತ್ಮಾ ಯತ್ರ ಯತ್ರೈಷ ತಿಷ್ಠತಿ । ತತ್ರ ತತ್ರಾಸ್ಯ ದೃಶ್ಯಶ್ರೀಸ್ ಸಮುದೇತ್ಯ್ ಅಪ್ಯ್ ಅಣೂದರೇ
ಎಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿ ಈ ಚೇತನ ಮತ್ತು ಜಡ ಸ್ವರೂಪವು ಇರುವುದೋ, ಅಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದ ಐಶ್ವರ್ಯವು ಉದಯವಾಗುತ್ತದೆ—even ಅಣುವಿನೊಳಗೆಯೂ ಸಹ.
ತಸ್ಮಾದ್ ಅಸ್ತಿ ಜಗದ್ ದೃಶ್ಯಂ ತತ್ ಪ್ರಮೃಷ್ಟಮ್ ಇದಂ ಮಯಾ । ತ್ಯಕ್ತಂ ತಪೋಧ್ಯಾನಜಪೈರ್ ಇತಿ ಕಾಞ್ಚಿಕತೃಪ್ತಿವತ್
ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಪ್ರಪಂಚವು ಇದೆ; ಆದರೆ ನಾನು ಇದನ್ನು ತಪಸ್ಸು, ಧ್ಯಾನ ಮತ್ತು ಜಪದ ಮೂಲಕ ತೊಳೆದುಹಾಕಿದ್ದೇನೆ, ಹೀಗೆಯೇ ಕನ್ನಡಿಯನ್ನು ಹೊಳೆಯುವಂತೆ ತೃಪ್ತಿಯಿಂದ ಬಿಟ್ಟುಬಿಡುವಂತೆ.
ಯದಿ ನಾಮ ಜಗದ್ ದೃಶ್ಯಮ್ ಅಸ್ತಿ ತತ್ ಪ್ರತಿಬಿಮ್ಬತಿ । ಪರಮಾಣೂದರೇ ಽಪ್ಯ್ ಅಸ್ಮಿಂಶ್ ಚಿದಾದರ್ಶೇ ನ ಸಂಶಯಃ
ಈ ಕಾಣುವ ಜಗತ್ತು ಇದ್ದರೂ, ಅದು ಯಾವ ಶಂಕೆಯಿಲ್ಲದೆ, ಅತಿ ಸಣ್ಣ ಅಣುವಿನೊಳಗೆಯೂ, ಚೈತನ್ಯದ ಕನ್ನಡಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಬಿಂಬವಾಗುತ್ತದೆ.
ಯತ್ರ ತತ್ರ ಸ್ಥಿತಂ ರಾಮ ಯಥಾದರ್ಶೇ ಪ್ರಬಿಮ್ಬತಿ । ಅದ್ರಿದ್ಯೂರ್ವೀನದೀಶಾದಿ ಚಿದಾದರ್ಶೇ ತಥೈವ ಹಿ
ಏನು ಎಲ್ಲಿಯೇ ಇರಲಿ ರಾಮಾ, ಅದು ಕನ್ನಡಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಬಿಂಬವಾಗುವಂತೆ, ಬೆಟ್ಟಗಳು, ಭೂಮಿ, ನದಿಗಳು ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲವೂ ಚೈತನ್ಯದ ಕನ್ನಡಿಯಲ್ಲಿ ಹಾಗೆಯೇ ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ.
ತತಸ್ ತತ್ರ ಪುನರ್ ದುಃಖಂ ಜರಾ ಮರಣಜನ್ಮನೀ । ಭಾವಾಭಾವಗ್ರಹೋತ್ಸರ್ಗಾಸ್ ಸ್ಥೂಲಸೂಕ್ಷ್ಮಚಲಾಚಲಾಃ
ಅದರಿಂದ ಅಲ್ಲೇ ಮತ್ತೆ ದುಃಖ, ವೃದ್ಧಾಪ್ಯ, ಸಾವು, ಹುಟ್ಟು, ಇರುವಿಕೆಯೂ ಇಲ್ಲದಿಕೆಯೂ ಹಿಡಿದು ಬಿಡುವುದು, ಸ್ಥೂಲವೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮವೂ, ಚಲಿಸುವುದೂ ನಿಶ್ಚಲವೂ—allವು ಉದಯವಾಗುತ್ತವೆ.
ಇದಂ ಪ್ರಮಾರ್ಜಿತಂ ದೃಶ್ಯಂ ಮಯಾ ನಾತ್ರಾಹಮ್ ಆಸ್ಥಿತಃ । ಏತದ್ ಏವಾಕ್ಷಯಂ ಬೀಜಂ ಸಮಾಧೌ ಸಂಸೃತಿಸ್ಮೃತೇಃ
ಈ ಕಾಣುವ ಜಗತ್ತನ್ನು ನಾನು ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸಿದ್ದೇನೆ; ನಾನು ಇದರಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಇದೇ ಸಮಾಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಸಾರಸ್ಮರಣೆಗೆ ಕ್ಷಯವಾಗದ ಬೀಜವಾಗಿದೆ.
ಸತಿ ತ್ವ್ ಅಸ್ಮಿಞ್ ಜಗದ್ದೃಶ್ಯೇ ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪಸಮಾಧಿನಾ । ನ ಚಾಕ್ಷಯಸುಷುಪ್ತತ್ವಂ ತುರ್ಯಂ ವಾಪ್ಯ್ ಉಪಪದ್ಯತೇ
ಈ ಜಗತ್ತಿನ ದೃಶ್ಯವಿರುವಾಗ, ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪ ಸಮಾಧಿಯಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯೂ, ನಾಶವಾಗದ ಗಾಢನಿದ್ರೆಯೂ, ಅಥವಾ ತುರೀಯ ಸ್ಥಿತಿಯೂ ಸಂಭವಿಸುವುದಿಲ್ಲ.
ವ್ಯುತ್ಥಾನೇ ಹಿ ಸಮಾಧೀನಾಂ ಸುಷುಪ್ತಾನ್ತ ಇವಾಖಿಲಮ್ । ಜಗದ್ದುಃಖಮ್ ಇದಂ ಭಾತಿ ಯಥಾಸ್ಥಿತಮ್ ಅಖಣ್ಡಿತಮ್
ಮನಸ್ಸು ಸಮಾಧಿಯಿಂದ ಹೊರಬಂದಾಗ, ಗಾಢನಿದ್ರೆಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಎಲ್ಲವೂ ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ದುಃಖವಾಗಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೋ, ಹೀಗೆಯೇ ಈ ಜಗತ್ತು ಕೂಡ ನಿರಂತರ ದುಃಖವನ್ನೇ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಾಪ್ತಂ ಭವತಿ ಹೇ ರಾಮ ತತ್ ಕಿಂ ನಾಮ ಸಮಾಧಿಭಿಃ । ಭೂಯೋ ಽನರ್ಥನಿಪಾತೇ ಹಿ ಕ್ಷಣಸಾಮ್ಯೇ ಽಪಿ ಕಿಂ ಸುಖಮ್
ರಾಮಾ, ಆ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಲುಪಿದ ಮೇಲೆ ಸಮಾಧಿಗಳಿಂದ ಇನ್ನೇನು ಪ್ರಯೋಜನ? ಮತ್ತೆ ದುಃಖಗಳು ಬಂದು ಬೀಳುವಾಗ, ಕ್ಷಣಮಾತ್ರ ಸಮಾನತೆ ಇದ್ದರೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸಂತೋಷವೂ ಇಲ್ಲ.
ಯದಿ ವಾಪಿ ಸಮಾಧಾನೇ ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪೇ ಸ್ಥಿತಿಂ ವ್ರಜೇತ್ । ತದ್ ಅಕ್ಷಯಸುಷುಪ್ತಾಭಂ ತನ್ ಮನ್ಯೇ ನಾಮಲಂ ಪದಮ್
ಯಾರಾದರೂ ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪ ಸಮಾಧಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರರಾಗಿದರೆ, ನಾನು ಅದನ್ನು ನಾಶವಾಗದ ಗಾಢನಿದ್ರೆಯಂತೆ ಶುದ್ಧವಾದ ಸ್ಥಿತಿಯೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತೇನೆ.